Reykjanesskagi

Tag Archive for: Reykjanesskagi

Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesskaga

Í Bæjarblaðinu, útgefnu af Stapaprenti, árið 1991 er fjallað um mögulegan „Suðurlandsskjálfta árið 2020“ sem og „Drauma og fyrirboða um náttúruhamfarir á Reykjanesi„:

Sprunga á Reykjanesi. Notuð sem refagildra.

„Eigum við á suðvesturhorninu yfir höfði okkar það gífurlegar náttúruhamfarir, að Reykjanesskaginn klofni frá landinu? Allir hafa einhvern tímann heyrt minnst á hinn svokallaða Suðurlandsskjálfta; stóra jarðskálftann, sem talið er að snarpur og öflugur, að af hljótist þær gífurlegu hamfarir sem að ofan greinir. Og það sem meira er; stóri skjálftinn gæti venð á næsta leiti.
Við skulum til fróðleiks líta örlítið á jarðfræðilega gerð Reykjanesskagans annars vegar og hins vegar á drauma og fyrirboða um stóra skjálftann.

Glöggt samband á milll sprungureina og jarðskjálfta

Reykjanesskagi – sprungureinar.

Sagt er að hugsanlegur stórskjálfti muni kljúfa Reykjanesskagann austan frá Grindavík að Hafnarfirði en þar liggur stór sprungurein. Eins er líklegt að skaginn klofni frá Önglabrjótsnefi, skammt norður af Reykjanestánni, en þar liggur sprungurein í norðaustur til suðvesturs, og glöggt samband er á milli þessara sprungureina og jarðskjálfta á Reykjanesi. Þegar skoðað er jarðfræðikort af svæðinu kemur þetta betur í ljós. Telja má líklegt að þessi gliðnun muni frekar gerast á löngum tíma en í einu vettfangi.

Hraunsprungur millum Vatnsleysustrandar og Grindavíkur.

Draumspakt fólk segir hins vegar að þetta gerist í einu vettvangi, fyrirvaralaust, eins og fram kemur á eftir.
Á Reykjanesi eru sex aðskildar sprungureinar, en ein þeirra er hin svokallaða Eldeyjarrein. Hún liggur norðan Sandvíkur og nær norðaustur undir Vogaheiði. Þetta er norðurendi reinar sem teygir sig suðvestur fyrir Eldey. Miðja hennar er að líkindum á Eldeyjarsvæðinu. Engar gosmyndarnir hafa fylgt þessari rein uppi á landi, en oft hefur gosið á henni neðansjávar undir Reykjanesi, nú síðast í haust. Í lok októbermánaðar mældist gífurleg jarðskjálftahrina u.þ.b. 150 kílómetra suðvestur af Reykjanestá. Stóð hrinan yfir í sólarhring og mældust skjálftarnir allt að 4,8 stig á Richterskvarða.

Jarðskálftasvæði Reykjanesskagans.

„Þetta er það mesta sem við höfum sé í áratugi“, sagði Ragnar Stefánsson, jarðeðlisfræðingur, í samtali við DV þann 2. nóvember 1990. Önnur óvenjulega kröftug jarðskjálftahrina á Reykjaneshryggnum stóð yfir dagana 8. – 9. september síðastliðinn.

Sprunga í íþróttahúsinu í Grindavík 2023.

Þeir skjálftar áttu upptök sín um 100 kílómetra suðvestur af Reykjanestá. Sterkustu kippirnir mældust 5,5 – 6 stig. Svipað gerðist í maí 1989 á stað milli hinna tveggja framangreindra eða á 900 – 1000 metra dýpi um 500 kílómetra frá Íslandi Þeir kippir mældust 5 stig á Richter. Þessar þrjár óvenjukröftugu jarðskjálftahrinur hafa því mældst í beinni línu suðvestur af landinu á rúmlega 800 kílómetra belti út frá Reykjanesskaga, og þessi virkni færist nær og nær landi.
Fjórða og síðasta hrinan mældist síðan um miðjan nóvember í aðeins 50 kílómetra fjarlægð frá landi. Sterkustu kippirnir í þeirri hrinu mældust 4,5 á Richter.

Samfelld sprungubelti

Stampahraunsgosið á Reykjanesi.

Lítum aðeins á sprungukerfin á Reykianesskaganum. Þar kemur ýmislegt athyglisvert í ljós sem styður kenninguna um gliðnunina. Í skýrslu eftir Hauk Jóhannesson jarðfræðing segir: NA-SV sprungureinarnar eru mest áberandi á skaganum og ráða mestu um jarðfræðilega gerð hans. Þegar betur er að gáð, koma í ljós aðrar sprungur sem einnig gegna þýðingarmiklu hlutverki í sama tilliti.

Grindavík – gjár, sprungur og misgengi.

Þetta eru sprungur sem stefna norður – suður og eru yfirleitt lítið áberandi. Þær raða sér saman í stuttar reinar sem ekki eru skýrt afmarkaðar en skera sig þó nokkuð úr NA-SV-sprungunum. Þær eru tiltölulega stuttar eins og áður er nefnt, um 5-10 km. Þessar N-S reinar virðast vera framhald af þeim sprungum sem Suðurlandsskjálftarnir eiga upptök sín í og má e.t.v. líta svo á að þessar sprungur myndi nær samrellt belti frá Suðurlandsundirlendi og út á Reykjanes, þótt ekki sjáist sprungur á því öllu.
Þegar dreifíng N-S sprunganna er borin saman við dreifingu jarðskjálfta á Reykjanesi, kemur mjög glöggt samband í íjós. N-S sprungurnar falla nær alveg saman við skjálfta á Reykjanesi á árabilinu 1971-75. Skjálftarnir raða sér á mjótt belti sem liggur nær austur-vestur þvert á NA-SV reinarnar. Af þessu má draga þá ályktun að N-S brotabeltið sé í orsakasambandi við skjálftana.

Hraunsprunga Við Kaldársel.

Á Suðurlandsundirlendi er einkar glöggt samband milli „-Sprungureinanna og jarðskjálfta. Slíkt samband er einnig hægt að sjá á Reykjanesi. Í skjálftahrinu sem varð á tímabilinu 3. ágúst til 13. september 1972 yst á Reykjanesi, urðu flestir skjálftanna á Reykianesrein en þar sem NS-sprungurein sker hana austan á Reykjanestánni leiddu skálftarnir út í N-S sprungurnar.
Reykjanesskaginn er hluti af sprungukerfi, sem liggur um Atlandshaf endilangt og tengir saman svonefndan Reykjaneshrygg, þar sem áðurnefndir skálftar voru í haust, og gosbelti Íslands. Sprungureinarnar einkennast af opnum sprungum og gjám. Þær eru mislangar, 25 – 50 km og yfirleitt 5-7 km. breiðar. Svæðið er því allt „sundurskorið“ og sprungubeltin eru stærst þar sem talið er að Reykjanesskaginn muni klofna frá meginlandinu.
Þá er ónefnd ein sprungurein, sem veita ber athygli með hliðsjón af draumafrásögnunum hér til hliðar. Það er hin svonefnda Krýsuvíkur – Trölladyngjurein. Reinin er mjög löng, eða a.m.k. 60 km og nær allt upp í Mosfellssveit.

Draumar og fyrirboðar -um náttúruhamfarir á Reykjanesi

Jarðfræði Reykjaness.

Fjölmargt fólk með dulskyggnigáfu hefur fengið vitranir eða draumfarir um stórbrotnar náttúruhamfarir á Reykjanesi og benda draumarnir allir í sömu átt.

Í bókinni „Framtíðarsýnir sjáenda„, sem kom út árið l987, er sérstakur kafli um þetta. Þar skýra sjáendur frá upplýsingum sem þeim hefur vitrast í draumi, og það er einkar athyglisvert hvað draumum fólksins ber saman.

Náttúruhamfarir árið 2020

Reykjanesskagi – hraun.

Draumspakur maður og dulskyggn með forspárgáfu, segir frá draumi sínum, sem er á þá leið að farið var með hann í flugferð “ um svæðið næst höfuðborginni“. Honum var sagt að þáverandi tímatal væri 2020 og honum voru sýndar breytingarnar sem orðnar voru. Hið helsta úr lýsingunni var það, að Hafnarfjörður var kominn undir hraun að miklu leyti.

Hraunsprunga á Reykjanesskaga.

Byggðin á Seltjarnarnesinu öllu var eydd og gamli miðbær Reykjavíkur sokkinn í sæ. Þéttasta byggðin átti hins vegar að vera kominn í Mosfellsdalinn.
Reykjanesið klofnar frá meginhluta landsins. Annar maður varð fyrir svipaðri reynslu í draumsvefni. Hann segir svo frá:
„Draumurinn var á þá lund, að ég þóttist sjá landabréf af Íslandi, sem var svarthvítt og flatt að öðru leyti en því, að Reykjanesið var marglitt og upphleypt eins og plastkortin líta út.
Þetta var reyndar í fyrsta sinn að ég sá upphleypt kort, þ.e. í draumnum. Mörkin milli litaða svæðisins og þess svarthvíta á kortinu voru lína sem lá í suðvestur-norðaustur og lá nokkurn veginn með Kleifarvatni endilöngu og síðan í norður í átt til Straumsvíkur. Eftir því sem ég heyrði fleiri frásagnir af draumum varðandi þetta mál allt, þýddi ég drauminn á þann veg að Reykjanesið muni klofna frá meginhluta landsins í stórbrotnum náttúruhamförum“. Sami aðili segir að atburðarrásin verði þannig: „Eftir Vestmannaeyjagosið verður gos í Kröflu. Þar á eftir verður svo Suðurlandsskjálfti og Kötlugos. Nokkru síðar verður gos í Bláfjöllum“.

Grindavík horfið með öllu

Grindavík – loftmynd.

Kona sem er skyggn sá Reykjavík og nágrenni í framtíðarsýn. Henni virtist Reykjanesið hafa orðið fyrir stórfelldri jarðfræðilegri röskun.

Reykjavík og Seltjanarnes.

Hún segist ekki geta fullyrt hvenær þetta verði, né hvort breytingarnar gerist með snökkum hætt eða smám saman. Frásögn hennar er á þessa leið: „Stór hluti Reykjavíkur er kominn undir sjó. Öskjuhlíðin og Langholtið eru óbyggðar eyjar.
Valhúsarhæðin og ýmsir aðrir staðir standa líkt og sker upp úr sjónum. Það er byggð í útjaðri Breiðholts, en þó fyrst og fremst við Úlfarsfell, upp Mosfellsdalinn og meðfram Kjalarnesinu. Égsé að það hafa orðið miklar jarðhræringar og eldsumbrot á Bláfjallasvæðinu. Það leggur hraunstraum niður Elliðaárdalinn. Hafnarfjörður er í eyði og Grindavík hefur horfið með öll. Það er engu líkara en að Reykjanesið hafi færst til í gífurlegum náttúruhamförum“.

Gerist fyrirvaralaust – stutt í atburðinn

Reykjavíkursvæðið – Viðeyjargígur.

Ung kona sem er berdreyminn og hefur margsinnis orðið fyrir sálrænum viðburðum, segir frá reynslu sinni á þennan veg:

Eldgos ofan Grindavíkur.

„Áður en Vestmannaeyjagosið varð dreymdi mig það í þrjár nætur samfellt. Síðustu nóttina sá ég hvernig fólkið flúði í átt að bryggjunni og þegar ég vaknaði um morguninn leið mér vel því ég vissi að enginn hafði farist.

Skömmu síðar var ég á ferð um landið og var þá bent á þá staði þar sem yrðu eldsumbrot. Ég vissi að eftir Vestmannaeyjagosið yrði gos í Kröflu og því næst í Heklu. Þá verður einnig mikið eldgos nálægt Reykjavík.
Rúmlega tvítug bjó ég í Efra-Breiðholti og dreymdi á þennan draum: Mér rannst ég rísa úr rúmi mínu og ganga fram í stofu, að stofuglugganum.

Bjarnagjá við Grindavík.

Þá sá ég sjón sem ég gleymi ekki á meðan ég lifi. Ég sá fólk flýja skelfingu lostið í átt að Mosfellssveit. Í áttina að Hafnarfirði var eldur og óhugnanlegur reykjamökkur, sem færðist nær með braki og brestum. Vegna þess að flest af því sem mig hefur dreymt um framtíðina hefur komið fram, varð ég mjög óttaslegin vegna þessa draums. Í margar vikur á eftir hafði ég alltaf til taks það allra nauðsynlegasta, ef til þess kæmi að ég þyrfti að flýja.
Í nóvember árið 1987 dreymdi mig aftur Reykjavíkurgosið. Í Elliðaám sá ég glóandi hraunstraum. Þetta gerist að nóttu til án nokkurs fyrirvara. Rafmagnið fer og og ég skynjaði hvernig undarleg og óþægileg lykt mengaði andrúmsloftið. Margir verða að flýja heimili sín. Mér finnst vera stutt í þennan atburð“.

Afleiðingar Suðurlandsskjálftans 17. júní árið 2000.

Í Árbók VFÍ/TFÍ árið 2001 er sagt frá Suðurlandskjálftunum 17. júní og 21. júní 2000:
„Suðurlandsskjálftarnir 17. júní og 21. júní 2000.

Suðurlandsskjálftinn árið 2000.

Í júní 2000 urðu tveir stórir jarðskjálftar á Suðurlandi með upptök nálægt Þjórsárbrú. Fyrri skjálftinn var 17. júní, kl. 15:40. Hann var af stærðinni 6,6 (Mw) með upptök nálægt Skammbeinsstöðum í Holtum (63,97°N og 20,36°V) um 16 km norðaustur af brúarstæðinu. Upptakadýpi var um 6,3 km. Jarðskjálftinn var svokallaður hægri handar sniðgengisskjálfti og mátti sjá merki um yfirborðssprungur á um 20 km löngum kafla.“

Ekki er minnst á svipuðan jarðskjálfta undir Sveifluhálsi við Kleifarvatn u.þ.b. tveimur mínútum á eftir framangreindum skjálfta.

„Seinni jarðskjálftinn var 21. júní, kl. 00:51. Þessi skjálfti var af stærðinni 6,5 (Mw) og með upptök rétt sunnan við Hestfjall á Skeiðum (63,97° N og 20,71° V) um 5 km norðvestur af brúarstæðinu. Upptakadýpi skjálftans var 5,1 km. Jarðskjálftinn var eins og sá fyrri hægri handar sniðgengisskjálfti og mátti sjá merki um yfirborðssprungur á um 23 km löngum kafla.“

Heimildir:
-Bæjarblaðið. 4. tbl. 30.01.1991, Suðurlandsskjálfti árið 2020? og Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesi, bls. 10-11.
-Árbók VFÍ/TFÍ, 1. tbl. 01.06.2001, Suðurlandskjálftarnir 17. júní og 21. júní 2000, bls. 302.

Viðeyjareldstöðin.

Skrár

Umfjöllun á vefmiðlum um Reykjanesskaga

Þegar fjallað er um Reykjanesskagann á vefmiðlum, s.s. á vefsíðu Reykjaness á https://www.visitreykjanes.is er verulegur skortur á raunhæfri umfjöllun um Skagann. Einungis lögð áhersla á fallegar myndir, sem segja fátt um allar dásemdirnar.

Frá Reykjanesi.

Þá er verulega hallað á umfjöllun um svæðið á https://reykjanesgeopark.is/. Báðar síðurnar er dæmigerðar fyrir sjálfstýringar til friðþægingar hagsmunaaðilum, en segja lítið um allt hið merkilegasta er svæðið í heild kann að bjóða upp á – allt það ósagða, sem mestu máli skiptir.
Og þegar fjallað er um Reykjanesskagann í fjölmiðlum er jafnan getið um Reykjanes en ekki Skagann, sem rétt er – https://ferlir.is/reykjanes-og-reykjanesskagi/
Einu áreiðanlegu heimildirnar um yfirlit sögu og minjar á Reykjanesskaganum er að finna á www.ferlir.is.

Í Rauðshelli í Helgadal.

Skrár

Jarðskjálftar á Reykjanesskaga

Stærsti jarðskjálfti á sögulegum tíma á Íslandi er gjarnan talinn vera skjálftinn á Suðurlandi 14. ágúst 1784. Stærð hans hefur verið metin 7,1. Þessi stærð er að sjálfsögðu ekki fengin með mælingum enda komu skjálftamælar ekki til sögunnar fyrr en rúmri öld síðar. Stærðin er fengin með því að bera áhrif skjálftans saman við áhrif annarra skjálfta á sama svæði sem mælingar eru til á. Það er einkum jarðskjálftinn á Rangárvöllum árið 1912 sem hefur verið notaður í þessum tilgangi. Hann mældist 7 stig að stærð og áhrifasvæði hans var nokkru minna en skjálftans 1784. Ætla má að byggingar hafi verið sambærilegar á Suðurlandi í báðum skjálftunum.

Margir bæir hafa hrunið í jarðskjálftum hér á landi.

Skjálftinn 1784 átti upptök í Holtum. Þar varð tjónið mest og í nágrenni Eystra-Gíslholtsvatns má finna sprungur sem telja má að hafi orðið til í upptökum skjálftans. Finna má vísbendingar um þetta upptakamisgengi til norðurs og teygir það sig í átt til Skálholts. Þar varð einmitt tilfinnanlegt tjón í skjálftanum. Varð það mönnum tilefni til vangnavelta um að flytja biskupsstólinn og Skálholtsskóla til Reykjavíkur.

Stærstu skjálftar á Íslandi sem mælst hafa eru skjálfti undan norðurströndinni 1910, fyrrnefndur skjálfti á Rangárvöllum 1912, og skjálfti sem varð fyrir mynni Skagafjarðar árið 1963. Allir mældust þeir 7 stig að stærð. Nýlegri skjálftar hafa mælst nokkru minni, til dæmis voru skjálftarnir 17. og 21. júní 2000 af stærðinni 6,5, sömuleiðis Kópaskersskjálftinn 1976.

Jarðskjálftar á Reykjanesskaga

Jarðskálftabelti landsins.

Í kjölfar atburða á Reykjanesskaga hefur Páll Einarsson, prófessor emeritus við Jarðvísindadeild, tekið saman yfirlit yfir jarðskjálftavirkni á svæðinu og byggir þar á nýlegri grein Sveinbjörns Björnssonar o.fl. höfunda.

Að sögn Páls byggja gögn fyrir árið 1900 á samantekt Þorvaldar Thoroddsen, meðan skýrsla Kjartans Ottóssonar er helsta heimildin fyrir tímabilið 1900-1930 og skýrslur Eysteins Tryggvasonar fyrir áratugina 1930-1960. „Frá 1960 er stuðst við lista frá International Seismological Centre, Veðurstofu Íslands og Sveinbirni Björnssyni o.fl. Eftir að mælitæki koma til sögunnar eru skjálftar á listanum einungis tilgreindir ef stærðin er 5 eða meira, eða ef þeir ollu tjóni, tengdust sprunguhreyfingum eða breytingum á hveravirkni.“

Sögulegt yfirlit

Jarðskálftasvæði Reykjanesskagans.

1151: „Eldur uppi í Trölladyngjum, húsrið og manndauði“.

1211: „Eldur kom upp úr sjó fyrir utan Reykjanes. Sörli Kolsson fann Eldeyjar hina nýju, en hinar horfnar er alla æfi höfðu staðið. Þá varð landskjálfti mikill hinn næsta dag fyrir Seljumannamessu og létu margir menn líf sitt. … og féllu ofan alhýsi á fjölda bæjum og gjörðu hina stærstu skaða.“

Arnarseturshraun – hrauntjörn frá því um 1240.

1240: „Landskjálftar miklir fyrir sunnan land. Sól rauð. Eldur fyrir Reykjanesi.“ Þetta er talið vera síðasta eldgosið í hviðu slíkra atburða á Reykjanesskaga. Hviðan er talin hafa byrjað stuttu eftir 870 AD og voru flest gosin hraungos (Kristján Sæmundsson og Magnús Sigurgeirsson, 2013).

1724: Jarðskjálfti í ágústmánuði. Hrapaði bærinn í Herdísarvík og maður fórst við sölvatekju undir Krýsuvíkurbjargi.

1754: Jarðskjálfti í Krýsuvík, og kom þar upp hver, 6 faðma víður og 3 faðma djúpur.

1785-1886: Jarðskjálftar fundust mörgum sinnum í Reykjavík og nágrenni, en ekki er getið um tjón. Sterkustu skjálftarnir voru 1868.

1879: „Allharðir landskjálftakippir á Reykjanesskaga um lok maímánaðar, harðastir voru þeir í nánd við Krýsuvík, sterk baðstofa á Vigdísarvöllum féll og í Nýjabæ við Krýsuvík flýði fólk úr húsum. Um sama leyti hófst eldgos á mararbotni fyrir utan Reykjanes nærri Geirfuglaskeri.“

Nýleg (2019) jarðskálftahrina á Reykjanesskaga.

1887: Jarðskjálftahrina gekk yfir Reykjanes og fundust margir kippir um Suðvesturland. Valahnúkur, sem Reykjanesviti stóð á, klofnaði og féllu úr honum stykki. Leirhverinn Gunna nærri Reykjanesvita breyttist töluvert.

1889: Sterkur jarðskjálfti olli minni háttar tjóni í Reykjavík og nærliggjandi byggðum. Nokkur hús hrundu á Vigdísarvöllum og í Krýsuvík.

1899: Skjálftahrina gekk yfir Reykjanes og varð tjón á vitanum. Við Gunnuhver opnaðist sprunga og breytingar urðu á hvernum.

Austurengjahver – myndaðist í jarðskjálfta 1924.

1900-1910: Vægir skjálftar fundust oft við Reykjanesvita á þessum árum. Umtalsvert tjón varð í janúar 1905 á Litla Nýjabæ, Vigdísarvöllum og Ísólfsskála.

1919: Reykjanesviti skemmdist í jarðskjálfta sem fannst víða á Reykjanesskaga. Nýr hver myndaðist á Reykjanesi.

1920: Skjálfti varð 14. maí sem líklega átti upptök í Krýsuvík, fannst í Reykjavík. Mældist 5,2 að stærð.

1924: Sterkur jarðskjálfti varð 4. september í Krýsuvík, fannst víða. Nýr hver, Austurengjahver, myndaðist, sprungur opnuðust og grjót hrundi úr fjöllum. Stærðin mældist 5,1.

1924: Í desember varð áköf hrina á Reykjanesi sem olli minni háttar tjóni á vitanum. Stærsti skjálftinn metinn 4,7 stig.

1925-1928: Tíðir jarðskjálftar fundust á Reykjanesi. Vitinn skemmdist 25. október 1926. Sprungur mynduðust í jörð og breytingar urðu á hverum.

1929: Hinn 23. júlí varð stærsti skjálfti sem vitað er að hafi orðið á Reykjanesskaga. Upptök hans voru nálægt Brennisteinsfjöllum, líklega á hinu svokallaða Hvalhnúksmisgengi. Stærðin var 6, 3 og skjálftinn fannst víða um land og olli umtalsverðu tjóni í Reykjavík og nágrenni.

Vegsummerki eftir jarðskálfta.

1933: Skjálfti sem varð 10. júní fannst víða á Suðvesturlandi. Upptökin voru líklega suður af Keili og vestan Núpshlíðarháls. Rétt við Vigdísarvelli hrundi og mikið rót varð á yfirborði jarðar, sprungur og viðsnúnir steinar. Mælingar erlendis gáfu stærð skjálftans tæplega 6 stig.

1935: Skjálfti 9. október átti upptök á Hellisheiði. Minni háttar tjón varð, en grjót hrundi úr fjöllum og vörður á Hellisheiði féllu á nokkru svæði. Mælingar gefa stærð um 6 stig.

1952: Skjálfti að stærð 5,2 átti upptök nærri Kleifarvatni. Hann fannst víða en olli engu tjóni.

Ummerki jarðskálfta.

1955: Skjálfti ad stærð 5,5, sem varð 1. apríl, átti upptök austarlega á Hellisheiði. Hann fannst víða en olli litlu tjóni.

1967: Kröftug skjálftahrina átti upptök á Reykjanesi 28.-30. september. Miklar breytingar urðu á jarðhitasvæðinu þar og sprungur mynduðust. Stærsti skjálftinn var af stærðinni 4,9 en alls urðu 14 skjálftar af stærðinni 4,0 og stærri. Skjálftarnir fundust víða en tjón var óverulegt.

1968: Jarðskjálfti af stærðinni 6,0 varð 5. desember og átti hann upptök í Brennisteinsfjöllum, líklega á Hvalhnúksmisgenginu, líkt og skjálftinn 1929. Brotlausn hans sýnir að hann varð vegna hægri handar sniðgengishreyfinga á misgengi með N-S stefnu. Skjálftinn fannst víða og olli minniháttar tjóni í Reykjavík.

Afleiðingar jarðskálfta innanhúss.

1973: Skjálftahrina gekk yfir Reykjanesskaga 15.-17. september. Fimm skjálftar voru stærri en 4, þar af þrír stærri en 5, sá stærsti 5,6. Virknin byrjaði í Móhálsadal, austan Djúpavatns og færðist síðan til vesturs, allt vestur að Eldvörpum. Stærsti skjálftinn varð vegna hægri handar sniðgengishreyfinga á misgengi með N-S stefnu.

1974: Jarðskjálftahrina varð 8. desember skammt undan ströndinni á Reykjanesi. Fjórir kippir voru á stærðarbilinu 4,0-4,5.

2000: Jarðskjálftinn 17. júní á Suðurlandi hleypti af stað röð skjálfta á flekaskilunum sem liggja um Reykjanesskagann, allt vestur að Núpshlíðarhálsi. Þrír skjálftanna voru stærri en 5. Sá stærsti (5,9) átti upptök undir Kleifarvatni. Vatnsborð Kleifarvatns féll um 4 metra á næstu vikum. Þá voru FERLIRsfélagar á göngu í Sveifluhálsi, en sakaði ekki.

Grindavík – jarðskjálftar í nóv. 2023.

2003: Jarðskjálfti að stærð 5,0 varð 23. ágúst og átti upptök nálægt Krýsuvík. Honum fylgdu margir smærri eftirskjálftar sem röðuðu sér á N-S línu.

2013: Skjálfti að stærð 5,2 með upptök skammt austan Reykjaness varð 13. október. Ekkert tjón varð en sprungur sem hreyfðust á svæði austan jarðhitasvæðisins gáfu til kynna færslur á vensluðum sniðgengjum með stefnur í norður og aust-norð-austur.

Sjá meira um jarðskjálfta á Íslandi fyrrum.

Heimildir:

-https://is.wikipedia.org/wiki/Jar%C3%B0skj%C3%A1lftar_%C3%A1_%C3%8Dslandi
-Eysteinn Tryggvason, 1978a. Jarðskjálftar á Íslandi 1930 – 1939. Raunvísindastofnun Háskólans, Skýrsla RH-78-21, 92 pp.
-Eysteinn Tryggvason, 1978b. Jarðskjálftar á Íslandi 1940 – 1949. Raunvísindastofnun Háskólans, Skýrsla RH-78-22, 51 pp.
-Eysteinn Tryggvason, 1979. Earthquakes in Iceland 1950 – 1959. Raunvísindastofnun Háskólans, Skýrsla RH-79-06, 90 pp.
-International Seismological Centre, 2014.
-Kjartan Ottósson, 1980. Jarðskjálftar á Íslandi 1900 – 1929. Raunvísindastofnun Háskólans, Skýrsla RH-80-05, 84 pp .
-Sveinbjörn Björnsson, Páll Einarsson, Helga Tulinius, Ásta Rut Hjartardóttir, 2018. Seismicity of the Reykjanes Peninsula 1971-1976. J. Volcanol. Geothermal Res., https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2018.04.026.
-Þorvaldur Thoroddsen, 1899. Jarðskjálftar á Suðurlandi. Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn, 197 bls.
-Þorvaldur Thoroddsen, 1905. Landskjálftar á Íslandi, II. Jarðskjálftar við Faxaflóa. Hið íslenska bókmenntafélag. Kaupmannahöfn. bls. 201-269.
-Þorvaldur Thoroddsen,1925. Die Geschichte der isländischen Vulkane, Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskab, Köbenhavn 1925, 18+458 p.
-https://jardvis.hi.is/sogulegt_yfirlit_um_jardskjalftavirkni_reykjanesskaga

Yfirlit yfir styrk jarðskjálfta á Íslandi aftur til 1734.

Skrár

Reykjanes og Reykjanesskagi

Ritblindu slær oft í augu fjölmiðlafólks og fleirri þegar fjallað er um „Reykjanesskagann„.

Reykjanes.

Í umfjöllun þeirra er skaginn í heild jafnan nefndur „Reykjanes„. Reykjanes er hins vegar einungis ysta táin á Reykjanesskaganum. Nesið er eldbrunnið, þar eru lág fjöll og hnúkar úr móbergi, jarðhiti, klettótt strönd og hraun runnið í sjó fram.

Skálafell á Reykjanesi.

Á Reykjanesi ber mest á Skálafelli, sem er hæsta fellið, og Valahnúk eða Valahnúkum, sem er(u) yst. Mikið brotnar úr Valahnúk á hverju ári, enda brýtur hafaldan úr honum nánast í hverju roki. Yst á tánni eru svokallaðar Skemmur. Þar hefur sjór brotið hella undir efsta hraunlagið og hafa hellisþökin sums staðar brotnað niður. Þetta veldur því að þegar hvasst er og álandsvindur (suðvestan) þá brotnar hafaldan með miklum dyn inn í hellana og standa svo gosstrókar upp um götin. Er þetta oft mikið sjónarspil.

Sunnan og austan við Valahnúk er gjá nokkur, sem nefnd er Valborgargjá. Í henni er hraungjóta nokkur eða sprunga með vatni, sem áður var volgt.

Reykjanes – sundlaug.

Yfir hana var byggt hús eða skúr snemma á 20. öld og þar kennt sund áður en sundlaugar komu til sögu í byggðarlögunum á utanverðum Reykjanesskaga og man enn margt eldra fólk eftir því er það var að læra að synda þar. Á ströndinni utan við Valbjargargjá er Valahnúkamöl, stórgrýtt fjara þar sem allir steinarnir eru lábarðir og núnir. Margir telja að nafnið Valbjargargjá sé afbökun, því að Valahnúkur heitir líka Valabjörg, og gæti gjáin þá augljóslega heitið Valabjargagjá, sem hefði afbakast í Valbjargargjá og Valborgargjá.

Gamli vitinn á Valahnúkum.

Á Reykjanesi var fyrsti viti á Íslandi reistur árið 1878. Hann var uppi á Valahnúk. Árið 1896 urðu jarðskjálftar sem röskuðu undirstöðu vitans og varð þá ljóst að byggja varð nýjan vita. Hann var reistur á Bæjarfelli um 400 m frá Valahnúk. Þeirri staðsetningu fylgdi þó sá galli, að Skálafell skyggir á vitann séð úr suðaustri. Þess vegna var reistur annar lítill viti (Litliviti) úti á Skemmum og kalla sumir hann hálfvitann. Frá Reykjanesi er óslitið haf allt til Suðurskautslandsins.

Togarinn Jón Baldvinsson RE 208 á strandsstað undir Krossavíkurbergi.

Reykjanes hefur löngum verið slysasamt fyrir sæfarendur. Eitt mesta strand þar varð árið 1950 er olíuskipið Clam strandaði þétt upp við hamravegginn sunnan Valahnúks. Um 50 manns voru í áhöfn, helmingur Kínverjar og helmingur Englendingar. Hluti áhafnarinnar fór í björgunarbáta, en hluti var um kyrrt í skipinu. Allir sem fóru í björgunarbáta fórust, en hinum var öllum bjargað af björgunarsveitinni Þorbirni frá Grindavík, en skipið brotnaði í spón á staðnum innan skamms. Þessi atburður var rótin að skáldsögunni Strandið eftir Hannes Sigfússon, en hann var einmitt á Reykjanesvita þegar þessir atburðir gerðust.
Reykjanesskagi er suðvesturhluti Íslands, sem skagar eins og ólögulegur fótur til vesturs út úr meginlandinu. Skaginn er sunnan Faxaflóa, sem er stærsti flói við Ísland.

Reykjanes – jarðfræðikort.

Jarðfræðilega er Reykjanesskagi allt svæðið austur að Ölfusá, Sogi, Þingvöllum og í Hvalfjarðarbotn. Hins vegar er í daglegu tali oftast átt við svæðið vestan (sunnan) Hafnarfjarðar og frá Krýsuvík og vestur (suður) úr, þegar talað er um Reykjanesskagann. Venjulega er talað um að fara suður þegar haldið er út skagann, en inn þegar farið er til baka. Suðurnesjamenn fara inn eftir til Reykjavíkur og eru þeir því einir landsmanna sem ekki fara suður til Reykjavíkur, heldur suður heim til sín. Ysti hluti skagans heitir Reykjanes (það er hællinn á fætinum).

Björn Gunnlaugsson – kort af Reykjanesskaga.

Gróft séð er skaginn um 50 km langur og 20 km breiður eða um 1000 ferkílómetrar, sem samsvarar lauslega reiknað 1% af landinu. Hann einkennist af fjöllum, sem eru flest frekar lág móbergsfjöll, mynduð við gos undir jökli á ísöld, og hraunum, sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma. Skaginn er frekar gróðursnauður en þó má finna þar ótrúlegan tegundafjölda ef vel er að gáð. Jarðfræðilega er svæðið mjög athyglisvert og ennfremur er það kjörið til útivistar og gönguferða.

Helstu fjöll á Reykjanesskaga vestanverðum eru Langahlíð (sem blasir við frá Reykjavík), Vatnshlíð (austan við Kleifarvatn), Sveifluháls og Núpshlíðarháls (sem einnig heita Austurháls og Vesturháls) og er norðurendi þess síðarnefnda Trölladyngja og Grænadyngja, Keilir, Fagradalsfjall, Þorbjörn (Þorbjarnarfell) og Festarfjall. Mörg fleiri mætti nefna, en þau eru smærri.

Trölladyngja á Reykjanesskaga.

Á Reykjanesskaga eru mörg byggðarlög. Að slepptu höfuðborgarsvæðinu öllu (sem fræðilega tilheyrir skaganum) eru þar Vatnsleysuströnd og Vogar, Reykjanesbær (Keflavík, Ytri- og Innri Njarðvík og Hafnir), Garður, Sandgerði og Grindavík auk Keflavíkurflugvallar, en þar er allstórt byggðarlag á íslenskan mælikvarða. Einu nafni eru þessi byggðarlög oft nefnd Suðurnes og er heildaríbúafjöldi um 16000 manns og fer vaxandi og þar að auki bandarískir hermenn og skyldulið þeirra á Keflavíkurflugvelli. Atvinnulífið byggist mest á sjósókn og fiskvinnslu í smærri byggðunum, en á iðnaði, þjónustu og verslun í Reykjanesbæ, sem er eins konar höfuðstaður svæðisins.

Svartsengisvirkjun við Grindavík, á Reykjanesskaga.

Öll þessi byggðarlög eru kynnt með heitu vatni frá Hitaveitu Suðurnesja í Illahrauni. Hún er reyndar oft kennd við Svartsengi, þar sem fyrstu tilraunaholur voru boraðar áður en vinnsla hófst, en á endanum var orkuverið reist í Illahrauni, sem ber nafn með rentu. Affallsvatn frá Hitaveitunni myndar Bláa lónið, sem nú er einhver fjölsóttasti ferðamannastaður á Íslandi bæði af innlendum og erlendum ferðamönnum. Lónið þykir vera heilsulind og er meðal annars notað við lækningu á sjúkdómnum psoriasis og ýmsum húðútbrotum og exemum.

Að lokum má geta þess, að gefnu tilefni, að Grindavík er og hefur aldrei verið á Suðurnesjum.

Heimild m.a.:
-http://is.wikipedia.org/wiki/Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – örnefni.

Skrár

Eldri eldgos á Reykjanesskaga – Magnús Á. Sigurgeirsson

Næstsíðasta gosskeið á Reykjanesskaga sem stóð yfir fyrir 1900-2500 árum var ekki ýkja frábrugðið því síðasta sem stóð yfir frá 800 til 1240 e.Kr. Helsti munurinn felst í því að þá varð Hengilskerfið virkt en á nútíma hefur gosvirkni þar verið minni en í kerfunum í vestri. Meðfylgjandi kort sýnir útbreiðslu hrauna frá þessum tíma.

Reykjanesskagi – eldri gosskeið.

Í Hengilskerfinu rann Nesjavallahraun bæði norðan og sunnan Hengils fyrir um 1900 árum. Eitt af því áhugaverðasta við gosið er að gossprungan teygðist út í Þingvallavatn og olli sprengigosi sem hlóð upp gjóskukeilu. Gígurinn stendur enn og heitir Sandey. Gjóskan dreifðist um næsta nágrenni Þingvallavatns, mest þó til austurs.

Í Brennisteinsfjallakerfinu runnu Skúlatúnshraun (líka nefnt Stórabollahraun), Óbrinnishólahraun, smáhraun austan Kistufells og Kálfadalshraun norðan við Geitahlíð. Eftir því sem næst verður komist er Skúlatúnshraunið elst hraunanna, um 2500 ára, og markar upphaf gosskeiðsins. Skúlatúnshraun og Óbrinnishólahraun runnu til sjávar í Straumsvík. Þess má geta að síðasta gosskeið hófst einnig í Brennisteinsfjöllum.

Í Krýsuvíkurkerfinu rann Afstapahraun frá um 15 km langri slitróttri gígaröð fyrir rétt rúmum 2000 árum. Hraunið ber allmörg nöfn, s.s. Eldborgarhraun og Dyngnahraun norðan til og Skolahraun, Leggjabrjótshraun, Skollahraun og Katlahraun sunnan til. Hraunið rann til sjávar bæði við norður- og suðurströnd Skagans. Kúagerði við Reykjanesbraut er þekkt kennileiti í hrauninu. Við Suðurströndina rann það allt að 2 km í sjó fram vestur af Selatöngum.

Í Svartsengiskerfinu rann Sundhnúkahraun frá um 11 km langri gígaröð og annað hraun frá gígaröð skammt vestan Eldvarpa, en það er að stórum hluta hulið yngri hraunum. Hraun þessi eru 2000-2200 ára gömul. Í Reykjaneskerfinu runnu Eldra-Stampahraun og Hörslahraun um líkt leyti. Gossprungan sem Eldra-Stampahraunið rann frá náði í sjó við Kerlingarbás á Reykjanesi og hlóðst þar upp gjóskukeila skammt frá landi. Gjóskan frá gosinu (gjóskulagið R-3) dreifðist um vestanverðan Reykjanesskaga en austan Keilis finnst hún vart (sjá kort). Rannsóknir sýna að gos í sjó, þ.e. surtseysk gos, eru yfirleitt fylgisfiskar sprungugosa á Reykjanesi.

Samkvæmt aldursgreiningum verður ekki annað séð en að Reykjanes- og Svartsengiskerfin hafi verið virk um svipað leyti fyrir 2000-2100 árum. Sama var uppi á teningnum í Reykjaneseldum 1210-1240 e.Kr. Einnig má nefna að aldursgreiningar sýna að Afstapahraunið í Krýsuvíkurkerfi er frá þessu sama tímabili. Bendir því flest til að ekki hafi liðið langur tími á milli atburða á þessum hundrað árum, vart meira en fáir áratugir.

Við tímasetningu hrauna/eldgosa frá forsögulegum tíma, fyrir búsetu í landinu, hafa menn reitt sig á gjóskutímatal og C-14 aldursgreiningar. Gjóskutímatalið fyrir Reykjanesskaga nýtist vel fyrir síðustu 4000 árin en er ónákvæmara fyrir fyrri hluta nútíma og hafa C-14 aldursgreiningar þá reynst mikilvægar. Efni til C-14 aldursgreininga er hins vegar erfitt og tímafrekt að nálgast og er fjöldi tiltækra greininga ekki mikill. Ljóst má vera að eigi að fá betri mynd af gosvirkni á Reykjanesskaga á fyrri hluta nútíma, fyrir 4000-11.000 árum, þarf að gera átak í að leita kolaðra gróðurleifa undir hraunum og aldursgreina. Eins og alkunna er hafa gömul hraun tilhneigingu til að hyljast af yngri hraunum sem gerir aðgengi að þeim sífellt verra.

Rannsóknir sýna að gosskeið eða eldvirknitímabil ganga yfir Reykjanesskaga á 600-800 ára fresti og vara þau í um fimm aldir. Þekkt eru þrjú gostímabil frá síðustu 4000 árum. Fyrir eldri hraun eru nákvæmar aldursgreiningar af skornum skammti. Gjóskutímatal fyrir fyrri hluta nútíma byggir á fáum lögum og er því heldur ónákvæmt. Varðandi þann tíma þurfa menn að reiða sig á C-14 aldursgreiningar á koluðum gróðri undir hraunum. Frá tímabilinu 4000-11.000 ár er aldur um 15 hrauna þokkalega þekktur. Vísbendingar eru um fjögur eldvirkniskeið fyrir 5000-8500 árum. Eitt einkenni gosskeiðanna er að þá verða flest eldstöðvakerfin sex á Skaganum virk, yfirleitt eitt í einu. Sprungugos voru ráðandi á síðustu þremur gosskeiðunum. Eina þekkta dyngjugosið varð í Stórabolla í Brennisteinsfjallakerfinu fyrir um 2500 árum.

Fagradalsfjall – kort.

Eldstöðvakerfið sem kennt er við Fagradalsfjall einkennist af hraundyngjum og stuttum gossprungum. Þar er að finna Þráinsskjöld, eina stærstu dyngju Skagans, Vatnsheiði og nokkrar smádyngjur. Vatnsheiði og hraun norðan í Fagradalsfjalli eru úr hinni frumstæðu bergtegund píkríti. Hraun hafa einnig runnið frá stuttum gossprungum, svo sem Borgarhraun og Beinavörðuhraunin tvö suðvestan Fagradalsfalls. Öll hraunin eiga það sammerkt að vera gömul, flest frá síðjökultíma eða upphafi nútíma. Yngst eru Borgarhraun og Beinavörðuhraunin, en þó eldri en 7000 ára gömul. Segja má að Fagradalsfjallskerfið hafi verið einna minnst virkt af eldstöðvakerfum Reykjanesskaga eftir ísöld hvað tíðni eldgosa varðar. Magn gosefna er þó síst minna en í öðrum kerfum.

Fagradalsfjall 2021 – eldgos.

Í ljósi þess sem þekkt er til gossögu Reykjanesskaga má telja víst að með gosinu í Fagradalsfjalli árið 2021 sé hafinn nýr kafli. Ekki er hægt að segja að gosið hafi komið verulega á óvart en búast mátti við að til tíðinda færi að draga. Hvenær það gerðist nákvæmlega gat enginn vitað. Tímasetning gossins stemmir ágætlega við það sem vænta mátti miðað við söguna en 781 ár var liðið frá síðasta gosi, árið 1240. Það sem kom meira á óvart var gosstaðurinn en líkt og fyrr segir hafði ekki gosið í Fagradalsfjallskerfinu í meira en 7000 ár. Búast hefði mátt við að gosvirknin hæfist í öðrum eldstöðvakerfum á Skaganum, í kerfum sem hafa verið mun virkari á nútíma. Sýnir þetta líkt og oft áður að erfitt er að segja fyrir um eldgos, hvenær þau verða og hvar.

Brennisteinsfjöll.

Reykjaneseldar stóðu yfir árabilið 1210-1240 og Krýsuvíkureldar milli 1151-1188 e.Kr. Í Reykjaneseldum runnu fjögur hraun og einnig gaus að minnsta kosti sex sinnum í sjó. Hraun sem komu upp í hverjum eldum á síðasta gosskeiði þöktu yfirleitt 40-50 km2 lands en þó tvöfalt meira í Brennisteinsfjöllum (95 km2) og var rúmmálið 0,4-0,9 km3 gróflega áætlað. Fagradalshraunið þekur tæpa 5 km2 og er 0,15 km3 að rúmmáli.

Heimildir:
-https://isor.is/gosskeid-a-reykjanesskaga-fyrir-1900-2500-arum-yfirlit/
-Magnús Á. Sigurgeirsson. Kort: Albert Þorbergsson.
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=83009

Eldgos í Fagradalsfjalli.

Skrár

Ísland – Hér búum við; rangfærslur og ábendingar

Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:

Reykjanesskagi vestanverður.

„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.

Þórufoss á Reykjanesskaga.

Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.

Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.

Keilir

Keilir.

Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.

Kleifarvatn

Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.

Kleifarvatn.

Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.

Mannlíf

Ísland – Hér búum við…

Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.

Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.

Atvinnulíf

Ísland – Hér búum við…

Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“

Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.

Athugasemdir og ábendingar

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.

Slaga.

Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.

Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.

Tröllafoss.

Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.

Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.

Kleifarvatn – dýpi.

Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.

Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.

Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.

Víti í Kálfadölum ofan Geitahlíðar í Krýsuvík. Jarðfræðilegt fyrirbæri sem flestir ferðamenn er koma til landsin um Sandgerðisflugvöll fara á mis við…

Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.

Grindavíkurkirkja. Grindavík er ekki „Suðurnesjabær“.

Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.

Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.

Flekaskil.

Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.

Bakhliðin

Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.

Ísland – Hér erum við…

Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.

Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.

Ísland – Hér búum við; baksíða.

Skrár

Jarðeldar á Reykjanesskaga – Björn Hróarsson

Eftirfarandi er lýsing Björns Hróarssonar, jarðfræðings, á jarðfræðikorti ISOR af Reykjanesskaganum:

Björn Hróarsson í Búra fyrsta sinni.

„Meðfylgjandi kort (stolið frá Ísor) af hraunum úr síðustu gliðnunar/eldgosa tímabilum á Reykjanesskaganum gefa sterkar vísbendingar um lengd núverandi gliðnunar/eldgosa tímabils í árum:
Fyrir 3100 – 3500 árum = um 400 ár (frekar ónákvæmt)
Fyrir 1900 – 2500 árum = um 600 ár (frekar nákvæmt)
Fyrir 800 – 1240 árum = um 440 ár (mjög nákvæmt)
Því auðvelt að álykta sem svo að núverandi eldvirkni-tímabil muni standa í 400 til 600 ár og gliðnunin deilast á virku hrinurnar á þessum árum.
Núverandi hrina virðist í andarslitrunum, líklega eitt eldgos fljótlega en síðan líklega hlé í marga áratugi þótt ómögulegt sé að segja til um það.
Kortið sýnir einnig vel hvað hraunin úr núverandi hrinu þekja fáa ferkílómetra miðað við eldvirkni-tímabilin fyrir 1900-2500 árum og 800-1240 árum.
Líklegt má telja að eftir um 500 ár muni hraun úr núverandi eldvirkni-tímabili þekja álíka marga ferkílómetra á skaganum og fyrri hrinur skildu eftir sig – það er guli liturinn þeki stærra svæði en sá bleiki og appelsínuguli.“

ISOR – jarðfræðikort af Reykjanesskaga.

Skrár

Eldgos á Reykjanesskaga

Á vefsíðunni Eldgos.is segir m.a. frá „Eldgosum á Reykjanesskaga„:

Reykjanesskagi – sveimar.

„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum [þvílík vitleysa].

Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ÍSOR.

Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul. það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti. Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.

Öll fimm kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt. Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri. Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.

Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum. Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Eldstöðvakerfi raða sér svo til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir. Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783. þá myndaðist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar. Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.

Reykjaneskerfið

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurnveginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.

Mikil goshrina gekk yfir kerfið á árunum 1211-1240. Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi. Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi. Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”. Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum. Þessi gos eru nefnd einu nafni Reykjaneseldar. Síðan þá hefur kerfið ekki bært á sér frekar en önnur eldstöðvakerfi á skaganum hvað gos varðar en jarðskjálftar eru þar tíðir.

Svartsengi

Svartsengi austanvert.

Svartsengiskerfið, kennt við samnefnt háhitasvæði, var áður flokkað með Reykjaneskerfinu en þó þau séu um flest lík og nálægt hvort öðru þá eru þau flokkuð sem tvö aðskild kerfi nú. Þau fylgjast hinsvegar að hvað gos varðar og gýs í þeim báðum á svipuðum tíma. Þá rennur syðsti hluti kerfisins saman við Reykjaneskerfið vestan við Grindavík.

Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.

Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.

Einnig gaus í kerfinu samhliða Reykjaneseldum í kringum árið 1226. Virðast þá hafa orðið í það minnsta þrjú gos, fremur lítil þó. Illahraun sem orkuverið í Svartsengi stendur á og er við Bláa Lónið rann í einu þessara gosa.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Kerfið heitir eftir samnefndu fjalli á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkferfanna. Þetta er lítið kerfi og ólíkt hinum eldstöðvakerfunum á Reykjanesskaganum er það fremur lítt virkt hvað gos varðar, liklega hefur ekki orðið þar gos í um 6000 ár. Jarðskjálftar eru hinsvegar tíðir á svæðinu.

Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Fagradalsfjalli eftir þriggja vikna mjög ákafa jarðskjálftahrinu. Þetta er fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga síðan árið 1240 eða í 781 ár og fyrsta gosið í Fagradalsfjallakerfinu í um 6000 ár.
Fljótlega kom í ljós að kvikan er sambærileg kviku úr stóru dyngjugosunum á Reykjanesskaganum sem urðu fyrir um 6-14000 árum.

Krýsuvíkurkerfið

Jón Jónsson – Krýsuvík.

Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.

Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krísuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 – 1180 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykjanesskagann. Þá varð gos við Sveifluháls um 1180. Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld þegar mikil goshrina gekk yfir vestar á Reykjanesskaganum.

Brennisteinsfjallakerfið

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.

Syðsti hluti kerfisins er við Krísuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga
Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð.

Höfuðborgarsvæðið – jarðfræðikort Jóns Jónssonar.

Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. Mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.

Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.

Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kanski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.

Óvissan er helst í því að segja til um nákvæmlega hvar gosin verða heldur en hvort þau verða.“

Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/

Eldgos á Reykjanesskaga 2024.

Skrár

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Eldvirkni Íslands á rætur að rekja til þess að landið situr ekki aðeins á úthafshrygg, heldur einnig á öflugum möttulstrók úr iðrum jarðar, svokölluðum heitum reit. Vegna þessa eru jarðskjálftar og eldgos tíðir vágestir á landinu og þetta hefur haft í för með sér að innan gliðnunarbeltisins hafa myndast um 35 aðskilin eldstöðvarkerfi.

Reykjaneshryggur.

Úthafshryggurinn, kenndur við mið-Atlantshaf, markar flekaskil Norður-Ameríku- og Evrasíu flekanna svonefndu. Hryggurinn teygir sig langleiðina á milli heimskautanna, allt frá Norður-Íshafi, þvert yfir Ísland og suður að 60. gráðu suðlægrar breiddar. Sá hluti mið-Atlantshafshryggsins sem liggur suðvestur af Íslandi kallast í daglegu tali Reykjaneshryggur og í framhaldi af honum kemur Reykjanesskagi, sem er um 1700 km2 að flatarmáli. Skaginn er fremur láglendur að undanskildum Reykjanesfjallgarðinum, sem er samfellt fjallendi frá Henglinum í austri að Grindavík í vestri en telst ná allt vestur að Valahnúkum á Reykjanesi. Fjallgarðurinn samanstendur að mestu af lágreistum móbergshryggjum, á borð við Bláfjöll, Lönguhlíðar, Undirhlíðar og Selsvallarháls, sem flestir eru taldir hafa myndast í gosum undir jökli á síðustu ísöld. Fjallgarðurinn á skaganum rís mest í 621 metra hæð yfir sjávarmáli í Brennisteinsfjöllum og í 803 metra hæð í Henglinum.

Kleifarvatn – dýpi.

Á skaganum er tæpast hægt að tala um ár og stöðuvötn vegna þess að jarðlögin eru að mestum hluta ung og gropin hraun sem úrkomuvatn sígur auðveldlega í gegnum en af sömu ástæðu myndast í kjölfarið miklir grunnvatnsstraumar á svæðinu. Stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga er Kleifarvatn, sem liggur á milli Núpshlíðarháls og Sveifluháls en það er afrennslislaust á yfirborði, um 8km2 að flatarmáli og mesta dýpi þess er 97 metrar. Meðal annarra stöðuvatna á skaganum má nefna Hlíðarvatn, Grænavatn og Djúpavatn. Þá er ótalið sjálft Bláa lónið, manngert lón sem samanstendur úr jarðsjó frá jarðvarmavirkjuninni við Svartsengi. Á Reykjanesskaga eru nokkur háhitasvæði, þar á meðal á Reykjanesi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöllum og við Svartsengi.

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Reykjanesskaginn er umlukinn hafi nema í austri, þar sem mörk hans eru ekki skilgreind sérstaklega, en gjarnan er átt við landsvæðið sunnan Esjunnar og vestan Hengilsins. Innan þessara marka eru þéttbýlustu svæði landsins, höfuðborgarsvæðið og nágrannasveitarfélög, þar með talið Grindavík. Íbúar svæðisins telja því tæplega 225.000 talsins, eða rúmlega 70% íslensku þjóðarinnar.

Frá jarðvísindalegum sjónarhóli hefur Reykjanesskaginn reynst vísindamönnum hreinasti dýrgripur, þar sem hann er einn aðgengilegasti hluti hins virka gosbeltis og gott dæmi um hvernig hryggir á plötuskilum byggjast upp.

Stóra-Eldborg.

Eldgos á Reykjanesskaga eru ekki jafndreifð í tíma, heldur virðast þau gerast í hrinum. Á Reykjanesskaganum koma goshrinur á um 1.000 ára fresti og stendur hver hrina í 200-350 ár en síðasta hrina hófst á níundu öld og lauk á þeirri þrettándu.
Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga stóð yfir á tímabilinu frá 9.öld til 1240 og þá kom upp eldur í öllum eldstöðvakerfum Reykjanesskagans, að undanskildu Hengilskerfinu, sem gaus síðast fyrir um það bil 2.000 árum. Í sögulegum heimildum má finna lýsingar á fjölda eldgosa í þremur af þeim fjórum eldstöðvakerfum sem teljast til Reykjanesskaga. Hættan á því að jarðeldur komi upp er mjög mismunandi eftir kerfum, sem hafa verið misvirk síðastliðið árþúsund. Eldvirknin virðist þó hafa verið stöðug síðustu 100.000 árin. Dyngjugos voru algeng á fyrri hluta nútíma, fyrir 5.000-10.000 árum, en síðustu 5.000 árin hafa nær öll gos verið á gossprungum, sem einkennast einkum af hraunflæði.

Kortskissa af Suðvesturlandi sem sýnir helstu þætti náttúruhamfara á svœðinu og
hvernig þeitn er fyrirkomið í jörð og andrúmslofti með tilliti til Straums. R stendur fyrir Reykjanes-, G fyrir Grindavíkur-, K fyrir Krísuvíkur-, B fyrir Brennisteinsfjalla- og H fyrir
Hengilssprungurein.

Grindavíkurbær er á sunnanverðum Reykjanesskaga og fjölmennasti byggðarkjarni Reykjanesskagans að frátöldum Reykjanesbæ og sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins, en íbúar Grindavíkur telja nú 2.825 manns. Talið er að landnámsmenn hafi fyrst sest að þar sem nú er Grindavík á fjórða áratug 10. aldar. Grindavík hefur í gegnum tíðina verið þekkt fyrir öflugan sjávarútveg, sem hefur lengst af verið höfuðatvinnuvegur bæjarbúa sem smíðuðu fley úr rekaviði fram á 18. öld. Sjósóknin tók litlum breytingum næstu aldirnar eða allt framundir aldamótin 1900, þegar íbúar voru 357 talsins. Þá fór Grindvíkingum að fjölga, þorpið tók að myndast, vegir voru lagðir til bæjarins og íbúar fóru að stofna félög og samtök til að létta sér lífsbaráttuna og átökin við náttúruöflin. Dugmiklir aðilar réðust í framkvæmdir sem skiptu sköpum fyrir þróun byggðarlagsins, atvinnulífið tók kipp, fólkinu fjölgaði enn meira, enn fleiri hús voru reist og ýmiss konar nútímaþægindi urðu sjálfsögð. Á síðustu árum hefur ferðamönnum fjölgað verulega í Grindavík, enda fjölbreytt afþreying í boði.

Grindavík.

Grindavík stendur fyrir opnu hafi og liggur fremur lágt, en langstærsti hluti bæjarins liggur lægra en 20 metra yfir sjávarmáli. Af þessum sökum hafa Grindvíkingar oft orðið fyrir tjóni af völdum sjávarflóða, sem eiga sér stað þegar krappar lægðir og stórstreymisflóð fara samtímis um strandsvæði. Samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands um Grindavíkurhöfn urðu tólf stór sjávarflóð í Grindavík á 20. öld. Þar kemur einnig fram að tvö þeirra hafi einkum skorið sig úr, sjávarflóðin 1925 og 1990, sem bæði ullu bæjarbúum miklu efnahagslegu tjóni. Í sjávarflóðinu þann 21. janúar 1925 eyðilögðust mörg hús við sjóinn og einnig þær þrjár jarðir, sem lágu næst sjónum.

Grindavík – eldgos 2024.

Þann 9. janúar 1990 varð mikið stormflóð sem olli gríðarlegu tjóni í Grindavík sem og á Stokkseyri og Eyrarbakka. Í Grindavík varð stórtjón á bryggjum, sjór gekk langt upp á land og vegurinn út á Reykjanes rofnaði á um 150 metra kafla, þrátt fyrir að sá kafli hafi legið um 400 metra frá ströndinni.
Ummerki eldvirkni eru augljós í bæjarlandi Grindavíkur. Yfir bænum norðanverðum gnæfir bæjarfjallið, Þorbjörn, sem er móbergsfjall, myndað í gosi undir jökli. Norðan Þorbjarnarfells er háhitasvæðið Svartsengi, þar sem Bláa lónið hefur aðsetur. Þar í grenndinni er að finna Illahraun og Arnarseturshraun, sem runnu á sögulegum tíma. Þau liggja ofan á miðaldarlaginu sem féll árið 1226 og það er talin hafa runnið mjög skömmu eftir þann tíma. Óljóst er hvort þeirra sé yngra, en þau eru sennilega þau hraun sem yngst eru á Reykjanesskaga. Rúmum fjórum kílómetrum norðaustan við bæinn eru Eldvörp, gígaröð sem gaus einnig á sögulegum tíma og mesti hluti bæjarins er byggður á hraunum sem ekki eru nema 1900 til 2400 ára gömul, sem verður að teljast mjög ungt á tímakvarða jarðfræðinnar.

Brennisteinsfjöll – loftmynd.

Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga var í Brennisteinsfjöllum (9.-11.öld). Eins og áður kom fram virðast öll þrjú eldstöðvarkerfi skagans verða virk hvert á eftir öðru og síðasta goshrinan hófst sennilega á 9.öld með eldgosum í Brennisteinsfjallakerfinu. Fyrsta heimild um gos á þeim svæðum sem tilheyra eldstöðvarkerfunum á Reykjanesskaga er að finna í Kristnisögu. Talið er að þar hafi runnið Svínahraunsbruni, einnig þekkt sem hið svokallaða Kristnitökuhraun við Hellisheiði. Í þessari hrinu komu einnig upp stórir hraunflákar í Húsfellsbruna frá Kóngsfellsgígum og Eldborg við Bláfjöll, sem og Tvíbollahraun og Hellnahraun, sem runnu frá Tvíbollum í Grindaskörðum. Einnig komu upp mikil hraun úr gígaröðum í Brennisteinsfjöllum, hið sögulega Stakkavíkurhraun og annað, stærra og lítið eldra hraun, sem nefnist Hvammahraun að norðan- og vestanverðu en Háahraun þar sem það rann til sjávar í Herdísarvík. Það er talið hafa runnið á 9.öld og ekki hefðu landnámsmenn mátt vera mikið fyrr á ferðinni til þess að það hefði náð að teljast til sögulegra hrauna.

Sogaselsgígur – Trölladyngja fjær.

Í eldgosahrinu þeirri, sem reið yfir í Krýsuvíkurkerfinu (einnig kennt við Trölladyngju) á 12.öld, betur þekkt sem Krýsuvíkureldar, rann meðal annars hraun sem nefnist Ögmundarhraun. Það hefur vakið meiri áhuga vísindamanna en önnur hraun á skaganum vegna þess að það rann yfir byggt svæði og þar eru í óbrunnum eyjum varðveittar minjar húsa, rétta og garða sem hraunið hefur að hluta til runnið yfir eða ekki náð að til. Krýsuvíkureldar hafa nafn sitt frá því að í þeirri goshrinu tók af bæinn Krýsuvík.

Húshólmi (Gamla-Krýsuvík) áður en en Ögmundarhraun rann ~ 1151-1180.

Bærinn Krýsuvik stóð ekki við sjávarbakka, eins og flest býli sem kennd eru við víkur hér á landi. Í bók Bergsveins Skúlasonar, Útskæfur frá árinu 1974, er fjallað um ástæður þess að bæjarstæðið í Krýsuvík fluttist að suðurenda Kleifarvatns. Þar segir að bærinn hafi áður staðið niður við sjó, í samnefndri vík en þar hafi allt land blásið upp og farið í auðn. Bærinn hafi því verið færður inn á milli fjallana, í gróðursældina og jarðhitann við Kleifarvatn og að sjálfsögðu fylgdi nafnið með. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er þó önnur saga sögð af örlögum Krýsuvíkurbyggðar. Þar segir að fyrst hafi bærinn staðið við Krýsuvíkurberg en lagst af þegar eldur kom upp í fjöllunum og hraunkvíslar hafi runnið fram milli hálsanna. Ennfremur segir að túnið og bærinn í Krýsuvík hafi staðið ósködduð þar sem nú er Húshólmi. Þar sem þangað var nánast ófært eftir að hraunið var storknað, hafi bærinn verið færður þangað sem nú er Krýsuvík. Það væri því hægt að telja það sem gott dæmi um eldsumbrot á skaganum sem hafa haft mikil og varanleg áhrif á búsetuval manna.

Ögmundarhraun – yfirlit.

Talið er að Krýsuvíkureldar hafi staðið yfir á 12. öld en ritaðar heimildir geta til eldvirkni í Trölladyngjum á árunum 1151 og 1188. Í eldsumbrotunum árið 1151, sem hefur verið stærsti atburður Krýsuvíkurelda, er talið að áðurnefnt Ögmundarhraun og Kapelluhraun sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið og Krýsuvíkureldum telst síðan hafa lokið með gosinu 1188 þegar talið er að Mávahlíðahraun hafi runnið. Gossprunga Krýsuvíkurelda er ekki samfelld, en milli enda hennar er hún um 25 km löng, flatarmál hraunanna er um 36,5 km2 og áætlað rúmmál þeirra er um 0,22 km3.

Goshrina varð í Reykjaneskerfinu á fyrri hluta 13. aldar, frá um 1210 til 1240, með hámarki á þriðja áratug þeirrar aldar, samkvæmt ýmsum annálum þess tíma. Þekktasta gjóskulagið frá eldvirkni á sögulegum tíma á Reykjanesskaga er hið svokallaða miðaldalag. Lagið er þykkast yst á sjálfu Reykjanesinu þar sem það er um 20 cm þykkt og hægt er að rekja það austur eftir. Hraun runnin á síðasta gosskeiði, á 9.-13. öld. 1: Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraun); 2: Húsfellsbruni; 3: Tvíbollahraun (Hellnahraun); 4: Stakkavíkurhraun; 5: Háahraun; 6: Hvammahraun; 7: Kapelluhraun; 8: Mávahlíðahraun; 9: Ögmundarhraun; 10: Arnarseturshraun; 11: Illahraun; 12: Eldvarpahraun; 13: Yngra-Stampahraun.

Stampahraun í mótun.

Síðastnefnda gosstöðin, sem þetta lag er komið frá, er að finna í sjó við Reykjanestá, en leifar gígsins má sjá sem stakan dranga skammt frá landi, sem nefnist Karl og hluti gígbarmsins er skammt norðvestan af Valahnúk. Þar hefur annað hraun frá sögulegum tíma, yngra Stampahraunið, runnið upp að honum. Miðaldarlagið var kannað og heimfært uppá eldgos í rituðum heimildum af Gunnari Ólafssyni árið 1983 og síðar tekið saman og endurskoðað af Hauki Jóhannessyni og Sigmundi Einarssyni (1988). Ekki verður lagt mat á sannleiksgildi ritaðra heimilda hér en í annálum frá árunum 1226-1227 er talað um „sandvetur“ og „myrkur um miðjan dag“ (Oddverjaannáll bls. 479, annáll Flateyjabókar bls. 315, Íslendinga Saga bls. 311, Annálabrot Gísla Oddsonar bls.10, o.fl.).

Gróðureyðing á Krýsuvíkurheiði.

Það er ljóst að til þess að valda myrkri um hábjartan dag þarf allmikið gjóskufall. Talið er að samspil ösku úr gosinu 1226, kuldaskeiðs á 13. öld og aukin beiting húsdýra á svæðinu í kjölfar þess að beitarlönd töpuðust vegna myndunar Ögmundarhrauns (1151) hafi leitt til aukins uppfoks á Krýsuvíkurheiði. Þetta jók álagið á vistkerfi svæðisins, sem þó var orðið viðkvæmt í kjölfar undangenginnar landbúnaðarnýtingar í þær þrjár aldir sem liðið höfðu frá landnámi. Það gefur því augaleið að þetta lag hefur eflaust verið eitthvað þykkara á þeim tíma sem það féll. Í þessari hrinu runnu einnig þau hraun sem talin eru vera yngst á Reykjanesskaganum, Illahraun, Arnarseturshraun runnin eftir 1226 (liggja ofan á miðaldarlaginu) og ekki síðar en 1240.

Heimildir:
-Eldgosavá á Reykjanesskaga, Þorsteinn A. Þorgeirsson, Háskóli Íslands, Reykjavík 2012.

Sveifluháls á Krýsuvíkureldasvæðinu – Folaldadalir.

Skrár

Eldfjöll á Reykjanesskaga

Á Reykjanesskaga eru allnokkur eldfjöll. Hér verður getið nokkurra þeirra, s.s. Keili, Þorbjörns, Sandfellshæðar, Þráinsskjaldar, Heiðinnar há, Brennisteinsfjalla, Bláfjalla, Selvogsheiðar, Leitna, Vífilsfells, Sveifluhálsar, Hengils og Fagradalsfjalls.

Keilir.

Keilir er móbergsfjall á Reykjanesskaga. Fjallið hefur myndast á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Hæð Keilis er um 379 metrar yfir sjó. Keilir er keilulaga og sést víða að. Þegar ekið er í suðurátt eftir Suðurgötu í Reykjavík er Keilir beint fyrir augum. Hann er auðþekktur vegna lögunar sinnar. Sjómenn hafa löngum haft Keili sem mið og er hann til dæmis notaður þegar siglt er inn Hamarssund á leið inn til Sandgerðis. Af Keili er mikil og falleg útsýn og er auðveld ganga á fjallið að norðaustanverðu.

Þorbjörn (Þorbjarnarfell) – Selskógur.

Þorbjörn eða Þorbjarnarfell er fjall rétt norður af Grindavík sem varð til á ísöldinni við gos undir jökl. Það er úr móbergi og er 243 metra hátt. Fjallið er ekki eldfjall, heldur stendur á gosbelti.
Síðast gaus á þessu svæði á árunum 1211-1240 (Reykjaneseldar), en þá gekk yfir goshrina sem myndaði miklar hraunbreiður.

Sandfellshæð.

Sandfellshæð er ein stærsta hraundyngja Reykjanesskagans. Hraunbreiðan úr henni nær vel yfir 100 ferkm. Toppgígurinn er stór en grunnur. Um er að ræða dyngjugíg sem er í Sandfellsdal. Gígurinn myndaðist á jökultíma fyrir um 14.000 árum þegar sjávarmál var 30 m lærra en það er í dag. Breiður sigdalur gengur yfir Sandfellshæð. Til að komast þangað er hægt að ganga frá veginum milli Svartsengis og Reykjanes en einnig hægt að fara þangað á velbúnum jeppum.

Þráinsskjöldur – einn gíganna.

Þráinsskjöldur er geysimikil hraunbunga norðaustan undir Fagradalsfjalli á utanverðum Reykjanesskaga. Eldgígurinn er hraunfylltur og mjög ógreinilegur en frá honum hefur runnið mikið hraun, Þráinsskjaldarhraun, sem þekur meira og minna allt land frá Fagradalsfjalli og til strandar í norðri. Það myndar ströndina alla utan frá Vogastapa og inn að Vatnsleysuvík. Nokkur móbergsfjöll standa upp úr hrauninu svo sem Keilir og Keilisbörn, Litli Keilir og Litli Hrútur.

Þráinsskjöldur – einn gígurinn.

Þráinsskjöldur er dyngja, þ.e. eldstöð af svipaðri gerð og Skjaldbreiður, en vegna landslagsáhrifa hefur hann ekki náð að verða reglulegt hringmyndað eldfjall. Hraunið hefur komið upp um einn hringmyndaðan gíg eins og í flestum dyngjum. Úlit hraunsins og hraunstraumanna í því bendir til þess að kvikan sem upp kom hafi verið þunnfljótandi og gosið virðist hafa staðið lengi. Á þeim langa tíma sem liðinn er síðan hraunið rann hafa myndast mikil misgengi, sprungur og gjár í því.
Örnefnið Þráinsskjöldur er gamalt heiti á hraununum upp af Vatnsleysuströndinni og er nefnt í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar. Jón Jónsson jarðfræðingur gróf það úr gleymsku þegar hann kortlagði hraun Reykjanesskagans og notaði það yfir eldstöðina í heild. Þráinsskjöldur er því strangt til tekið eldfjall þótt fáir myndu vilja kalla þennan lága og flata hraunskjöld fjall. Hæstu nibbur á gígbörmum ná 238 m y.s.

Þráinsskjöldur – herforingjaráðskort Dana.

Þráinsskjaldarhraun er stærsta hraunið á utanverðum Reykjanesskaga, flatarmál þess er um 135 km². Sjór hefur staðið allnokkru lægra við ströndina þegar hraunið rann en hann gerir nú. Hraunið nær víða einn til tvo km út fyrir ströndina. Talið er að flatarmál þess neðansjávar sé um 11 km². Heildarflaratmálið er því 146 km². Rúmmál hraunsins hefur verið áætlað rúmir 5 km³. Vogar og byggðin á Vatnsleysuströnd er á hrauninu. Þráinsskjaldarhraun er meðal elstu hrauna á Reykjanesskaga, það rann í ísaldarlok, á sama tíma og ísaldarjökullinn var að hopa af skaganum. Sýnilegt er að eftir að hraunið rann hefur jökullinn vaxið á ný og flætt út á austasta hluta þess en síðan hopað fljótt til baka og hörfað inn til lands. Aldursgreiningar á skeljum í sjávarseti undir hrauninu sýna að það er um 14.100 ára.

Heiðin há – jarðfræðikort JJ.

Heiðin há er skjöldgos á Hellisheiði um 35 km sunnan við Reykjavík á Íslandi. Fjallið er 626 m hátt.
Eldgosið er frá mið-Holósen, er – samkvæmt B. Hróarssyni – um 6.000 ára gamalt, örlítið yngra en Selvogsheiðin, annað skjöldgos á Reykjanesskaga, en Sinton skilgreinir aldur þess sem „fínjökul“, þ.e. frá upphafi Holósen.
Það þekur um 160 km2 og rúmmál þess er um 10 km3. Eldgosið er hluti af eldfjallakerfi Brennisteinsfjalla.
Efsti gígurinn er staðsettur sunnan við Bláfjöll. Það er um 400 m í þvermál en er að mestu leyti fyllt með hrauni upp að brúninni.
Hraunrennslið frá Heiðinni háu rann í allar áttir á Hellisheiði: Það huldi hálendið upp að Bláfjöllum og upp að Geitafelli í austurátt og umkringdi eldfjallið Selvogsheiði og Urðarfell.

Í Brennisteinsfjöllum.

Brennisteinsfjöll eru fjallshryggur á Reykjanesskaga, hluti af Reykjanesfjallgarði, innan Reykjanesfólkvangs. Mikil hraun hafa runnið frá Brennisteinsfjöllum suður í Herdísarvík og eru tignarlegir hraunfossar þar sem þau steypast ofan af hálendisbrúninni skammt frá sjó. Áður var talið að hraunin væru öll frá því fyrir landnám en fundist hafa reiðgötur, sem hverfa undir hraun, svo einhver hraunanna hljóta þar af leiðandi að hafa runnið eftir að land byggðist.

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.

Eins og nafnið gefur til kynna finnst nokkur brennisteinn í Brennisteinsfjöllum. Skoti nokkur, W. G. Spencer að nafni, var forvígismaður brennisteinsnáms, sem Englendingar stóðu fyrir á svæðinu í kringum árið 1880. Erfitt reyndist að vinna brennisteininn og bar námið sig ekki þrátt fyrir að brennisteinninn væri tiltölulega hreinn. Brennisteinninn á svæðinu tengist hverum en talsverðan jarðhita er þarna að finna. Brennisteinsfjöll er háhitasvæði.
Þjóðleið lá áður fyrr á milli Hafnarfjarðar og Selvogs austan við Brennisteinsfjöll og um Grindarskörð. Sú leið var grýtt og erfið yfirferðar en stysta leiðin sunnan yfir fjöllin frá Hafnarfirði.
Árið 2020 var háhitasvæði fjallanna friðlýst fyrir orkuvinnslu. Verndarsvæðið er 123 ferkílómetrar, í 400-500 metra hæð, og nær frá Kleifarvatni og Heiðinni hárri.

Eldborg (Drottning) og Stóra-Kóngsfell við Bláfjöll.

Bláfjöll eru fjallgarður á suðvesturhorni Íslands. Þau eru um 20 km suðaustan við Reykjavík á mörkum sveitarfélaganna Ölfuss, Kópavogs og Reykjavíkur. Bláfjöll ná 702 metra hæð í Bláfjallahorni. Vestur undir Bláfjöllum er gígar Strompahrauns sem og Drottningar. Hvorutveggja eru afurðir fremur lítilla eldgosa. Vestan við Stóra Kóngsfell er stutt gígaröð, sem nær upp í fellið og er á sprungu, sem gengur gegnum það. Þarna hafa einkum tveir gígir verið virkir. Hraunið hefur runnið báðum megin við Kóngsfell norður og niður á við. Það hefur runnið upp að Rjúpnadyngjum og báðum megin við þær og er því yngra en sú gosstöð og þar með frá sögulegum tíma. Nánari aldursákvörðun á þessu gosi liggur ekki enn fyrir.
Í Bláfjöllum er helsta skíðasvæði Höfuðborgarsvæðisins.
Bláfjöll opnuðu fyrsta árið 1974 með lyftunni sem fékk nafnið „Lilli klifurmús“. Kóngsgil er svæðið kallað þar sem byrjað var að skíða í Bláfjöllum. Árið 1978 var suðurgilið opnað og svo var Eldborgargilið opnað árið 1980.

Selvogsheiði – kort.

Selvogsheiði er sambland hrauna er annálar geta að hafi runnið niður í Selvog 1340 og 1389 (Þorvaldur Thoroddsen 1925, bls. 188-189). Mjög trúlegt sýnist að Selvogshraun sé frá öðru hvoru þessu gosi, en vel gætu hafa orðið enn fleiri gos í Brennisteinsfjöllum á sögulegum tíma og vafalaust hafa bæði þessi gos orðið þar, en tímasetning er óljós.ngjur finnast á Íslandi í öllum landshlutum sem eru nálægt rekbeltum. Á Reykjanesskaga eru til dæmis Þráinsskjöldur, Heiðin há og Selvogsheiði.
Pikríthraunin eða pikrítdyngjurnar eru eldri en ólivínbasaltdyngjurnar, þar sem afstaðan til þeirra sést. Elstu pikrítdyngjurnar eru samkvæmt því um og yfir 14.000 ára. Þær eru litlar, mega kallast ördyngjur, nema þrjár eða fjórar smádyngjur: Háleyjabunga, Lágafell, Vatnsheiði og Dimmadalshæð. Efnismagn í þeim er líklega innan við 0,1 rúmkílómetri.
Næst eftir pikrítgosin fylgdu tvö stór dyngjugos. Þá hlóðust Sandfellshæð og Þráinsskjöldur upp, auk nafnlausrar dyngju norðan við Hraunsels-Vatnsfell. Aðrar níu dyngjur dreifast á allan eftirjökulstímann (sjá töflu). Tvær af þeim eru af óvissum aldri, Selvogsheiði og Heiðin há, en eru þó meira en 7500 ára.[3] Þær eru báðar í flokki stórdyngna, meira en einn rúmkílómetri. Næstu sjö dreifast á nokkur þúsund ára tímabil. Sú elsta þeirra er um 7000 ára, en sú yngsta, Stóribolli, líklega um 2500 ára. Auk þeirra dyngna sem hér hafa verið taldar upp og sýndar eru í töflunni, má nefna að Breiðdalshraun, sem líklega er frá tíundu öld, ber einkenni dyngju, en það er beltótt helluhraun og ólivínríkt, að minnsta kosti sú álman sem liggur frá gígnum norður í Breiðdal. Allar dyngjurnar nema þrjár þær elstu og Hrútagjárdyngjan eru í Brennisteinsfjallakerfi. Ekki verður séð hvort dyngjugosin fylgi gosskeiðum sprunguhraunanna í tíma, til þess vantar fleiri og nákvæmari aldursgreiningar. Flestar yngri dyngjurnar eru tímasettar með hjálp öskulaga.

Leitin.

Leitin eða Leiti er eldstöð við Bláfjöll, austan við Lambafell á Reykjanesskaga. Gígurinn, sem er dyngjugígur, var gríðarstór en er nú fullur af framburði úr fjallshlíðum þar í kring. Hann varð til í miklu hraungosi (dyngjugosi) fyrir 5200 árum. [1] Meginhraunstraumurinn fór til suðurs á milli Bláfjalla og Lambafells og niður á láglendið, allt til sjávar (þar sem nú er Þorlákshöfn). Önnur hraunkvísl rann til norðurs að Húsmúla og síðan til vesturs um Sandskeið, Lækjarbotna, Elliðavatnslægðina og síðan um farveg Elliðaánna til sjávar. Á leið sinni fór hraunið um allvíðlent votlendi og grunnt stöðuvatn, forvera Elliðavatns. Gufusprengingar urðu í hrauninu þegar það rann yfir vatnssósa setlög og upp hlóðst þyrping svokallaðra gervigíga úr hraunkleprum og gjalli sem nefnast Rauðhólar. Hólarnir ná yfir um 1,2 ferkílómetra svæði. Rauðamalarnám var stundað í Rauðhólum um miðja 20. öld og hurfu þá margir þeirra.

Gígurinn Leiti austan Bláfjalla.

Talið er að gíghólarnir hafi í upphafi verið um 150 talsins. Annað minna gervigígasvæði er um 5 km austan Rauðhóla, svonefnd Tröllabörn. Hraunið kallast einu nafni Leitahraun en afmarkaðir hlutar þess bera ýmis nöfn svo sem Elliðavogshraun.[2] Hraunið hefur verið þunnfljótansi þegar það rann og er víðast hvar dæmigert helluhraun. Margir hellar eru í hrauninu, stærsti hellirinn er Raufarhólshellir við Þrengslaveg. Hellarnir Arnarker, Búri og Árnahellir eru einnig í hrauninu.
Leitahraun er eina hraunið sem runnið hefur inn fyrir þéttbýlismörk Reykjavíkur síðan ísöld lauk. Yngri hraun eru á stöku stað ofan á Leitahrauni t.d. Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraunið). Það rann löngu seinna, nálægt árinu 1000. Þá varð gos í Eldborgum skammt frá Leitum. Það er apalhraun.

Vífilsfell.

Vífilsfell er fjall í Bláfjöllum á suðvesturhorni Íslands. Fjallið er 655 metra hátt. Vífilsfell er nefnt eftir Vífli, þræli Ingólfs Arnarsonar, en sagt er að þar hafi hann hafi gáð til veðurs. Tindur fjallsins er úr móbergi, en hann liggur ofan á eldra blágrýti. Best þykir að ganga upp á fjallið norðaustan megin.
Hengill er fjalllendi í grennd við Reykjavík. Móberg er áberandi bergtegund þar. Hæsti punktur er Vörðu-Skeggi, 803 metrar. Jarðhiti er í Henglinum og ölkelda. Sunnan við Hengil eru þrjú dalverpi og í innsta dalnum, milli Hengils og Skarðsmýrarfjalls, er einn mesti gufuhver landsins. Hengill er talinn vera virk eldstöð.

Fagradalsfjall – Jarðfræðikort ÍSOR.

Fagradalsfjall er móbergsfjall á Reykjanesskaganum vestanverðum. Það er talið vera vestasti hluti Reykjanesfjallgarðsins, en vestan þess eru stök fell. Fagradalsfjall er aflangt frá austri til vesturs. Hæsti punkturinn er Langhóll; um 390 metrar á hæð. Það hefur orðið til á ísöld við gos undir jökli og er smáhraunlag á því ofanverðu, sem gefur til kynna að gosið hafi náð lítið eitt upp úr jöklinum. Fjallið flokkast því sem stapi.
Þann 19. mars 2021 hófst eldgos við fjallið, nánar tiltekið í Geldingadölum. Stóð það í 6 mánuði. Gos tók sig aftur upp í Meradölum í ágúst 2022 og í júlí 2023 við Litla-Hrút.

https://is.wikipedia.org/wiki/Listi_yfir_eldfj%C3%B6ll_%C3%8Dslands

Jarðfræðikort ISOR af Reykjanesskaga (Jón Jónsson og Kristján Sæmundsson).

Tag Archive for: Reykjanesskagi

Draumar og fyrirboðar um náttúruhamfarir á Reykjanesskaga

Umfjöllun á vefmiðlum um Reykjanesskaga

Jarðskjálftar á Reykjanesskaga

Reykjanes og Reykjanesskagi

Eldri eldgos á Reykjanesskaga – Magnús Á. Sigurgeirsson

Ísland – Hér búum við; rangfærslur og ábendingar

Jarðeldar á Reykjanesskaga – Björn Hróarsson

Eldgos á Reykjanesskaga

Nýrri eldgos á Reykjanesskaga – Þorsteinn A. Þorgeirsson

Eldfjöll á Reykjanesskaga

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?