Vogatjörn – Þorvaldur Örn Árnason

Þorvaldur Örn Árnason, kennari og leiðsögumaður, í Vogum skrifaði um „Vogatjörn og nágrenni“ árið 2016. Þar segir m.a.:

Þorvaldur Örn Árnason.

„Vogatjörn er í hjarta þéttbýlisins í Vogum og eitt helsta bæjarprýði staðarins. Hún er rétt við sjóinn og höfnina, grunnskólinn Stóru-Vogaskóli stendur við hana og nýtist tjörnin vel við kennslu um vatnalíf. Norðurbakkinn er manngerður en aðrir bakkar hennar eru vaxnir náttúrulegum gróðri. Stór hólmi er í Vogatjörn. Hann er sléttur og láglendur, vaxinn votlendisgróðri og fer oft á kaf á veturna. Vogatjörn er rúmlega 2 hektarar að stærð, þar af er hólminn u.þ.b. ½ hektari.
Vatnið í tjörninni er ferskt en verður stöku sinnum örlítið salt. Allt aðstreymi vatns er neðanjarðar, þ.e. grunnvatn úr hrauninu ofanvið. Enginn ós er til sjávar heldur seytlar vatnið þangað gegnum jarðveginn í bakkanum. Vatnsborðið er talsvert breytilegt og fer mest eftir því hve mikið rignir. Það er að jafnaði hæst á veturna og lækkar á sumrin og getur munað hálfum metra. Tjörnin er mis djúp, allt að meter á dýpt. Botninn er hörð klöpp, sökkvandi dý eða eitthvað þar á milli enda er berggrunnurinn mishæðótt Þráinsskjaldarhraunið líkt og annars staðar í Vogum og nágrenni.

Vogar – Vogatjörn; skilti.

Vogatjörn er á náttúruminjaskrá ásamt Síkistjörn sunnar í Vogum og 10 tjörnum á Vatnsleysuströnd. Í náttúruminjaskrá segir að þær séu ,,lífríkar tjarnir með fjölbreyttu fuglalífi.”
Útlit tjarnarinnar breytist mikið eftir árstíðum. Á vorin grænkar umhverfið og í júní verður hólminn og votlendið gult af hófsóley (lækjarsóley). Síðsumars bylgjast hávaxin gulstör í austurhluta hólmans en lágvaxnari mýrarstör í vesturhlutanum. Þá teygir vatnagróður sig víða upp úr vatninu og virðist stór hluti tjarnarinnar gróa upp eins og sést á myndunum hér fyrir neðan. Þessi vatnagróður hverfur ofan í vatnið um haustið og gulbrúnn og síðar hálmgulur haustlitur tekur völdin í hólmanum og á bökkunum.

Vogatjörn að vetri.

Á veturna er Vogatjörn ýmist auð eða ísi lögð. Af og til myndast á henni slétt og traust skautasvell. Um tíma, snemma á 20. öld, var ís tekinn af henni og notaður til að ísa fisk, en það lagðist af þegar hér var byggt frystihús um 1942. Áður fyrr var hólminn og votlendið umhverfis slegið síðsumars og heyið nýtt til að fóðra búfénað á nokkrum bæjum en þessi heyskapur lagðist af upp úr 1970.
Fuglalíf er talsvert á flestum árstíðum, mest þó vor og haust og fáein pör verpa í hólmanum. Áður var talsvert kríuvarp í hólmanum en það lagðist af um svipað leyti og hætt var að slá hann.
Tjörnin minnkaði nokkuð að norðanverðu þegar Hafnargatan var lögð yfir nyrsta hluta hennar. Talsvert votlendi lenti norðan við Hafnargötuna og hefur nú verið fyllt upp og byggt á því.

Á 9. áratugnum var Norðurbakkinn hlaðinn og lagður þar steyptur gangstígur. Bakkinn var svo endurgerður 2009 og útbúinn áningarstaður. Uppúr árinu 2000 voru lagðir malbikaðir göngustígar í nánd við Vogatjörn á alla vegu þannig að nú er hægt að ganga á stígum kringum tjörnina og votlendið umhverfis.

Saga Vogatjarnar og umhverfis
Tjarnarhólminn var sleginn áður fyrr og heyið flutt á bátum í land og þurrkað þar. Ís var tekinn af tjörninni til að ísa fisk fyrri hluta 20 aldar. Hún var oft notuð sem skautasvell áður fyrr en lítið síðustu áratugi.
Hafnargatan var lögð með norðurbakka hennar og yfir nyrsta hluta hennar. Húsin, Hafnargata 5 og 7 (byggð um 2004) standa þar sem áður var vík norður úr tjörninni. Norðvestur úr henni gekk votlendisræma (mýri) sem náði framhjá Norðurkoti (sem nú er rústir) og allar götur að Búðatjörn við norðurjaðar þorpsins.
Í þessu votlendi voru mógrafir. Í norðvesturhorni tjarnarinnar er Þvottakonunef og þar við stendur frystihús Þorbjarnar Fiskaness sem áður hét Valdimar. Þar sem nú er suðausturhorn frystihússins stóð áður Eyrarkot. Þar skammt suður af var verbúðarbraggi Útgerðarfélagsins frá því um 1930 og þar vestur af var fyrsta bryggjan í Vogum og sjást leifar af undirstöðum hennar enn. Þar suðuraf er mjór grandi milli Vogatjarnar og sjávar sem nefnist Eyrarkotsbakki og er nú malbikaður göngustígur eftir honum meðfram Vogatjörn vestanverðri.
Syðst á Eyrarkotsbakka voru áður sjávarhús frá Hábæ og þar nokkuð sunnar sjávarhús og fjárhús frá Stóru-Vogum, á móts við Stóru-Vogatanga.

Framkvæmdir
Hafnargatan var á sínum tíma lögð yfir norðurhluta Vogatjarnar. Um 1990 hlóð vinnuskólinn og starfsmenn sveitarfélagsins meðfram götunni steinlímdan kant úr ávölu fjörugrjóti með u.þ.b. 45° halla. Ofan við hann var steypt gangstétt og gerð mjó grasrönd með götunni og stendur stéttin neðar.
Þetta var merk framkvæmd á sínum tíma en kanturinn var farinn að láta mikið á sjá sumarið 2009. Þá voru kantarnir beggja vegna stéttarinnar endurgerðir úr stóru sprengigrjóti og útbúinn áningarstaður á tanganum móts við álagahólinn Karlshól. Þá var möl sett tímabundið á tangann til að hægt væri að moka með gröfu upp úr sundinu milli tangans og hólmans og breikka sundið og dýpka. Hluta efnisins sem upp kom var mokað upp á jaðar hólmans til að hækka hann lítið eitt. Þá kom í ljós að auðvelt er að vaða út í hólmann á klöpp af austanverðum tanganum en út af vestanverðum tanganum er sökkvandi dý.“