Inghóll

Í Árbók Ferðafélags Íslands segir um landnámið: ,,Núpar er önnur tveggja landnámsjarða í Ölfusi, hin er Hvammur (báðar í landnámi Ingólfs, en margir landnámsmenn sem síðar komu út en Ingólfur ,,hafa byggt í hans landnámi,” að því er Landnáma hermir).”

Ekkert er getið um vetursetur nefnds Ingólfs í bænum Fjalli undir Ingólfsfjalli. Hins vegar segir í Landnámu (Sturlubók), 7. kafla: „Hann var hinn þriðja vetur undir Ingólfsfelli fyrir vestan Ölfusá. Þau missari fundu þeir Vífill og Karli öndvegissúlur hans við Arnarhvol fyrir neðan heiði.“
Ingólfur Arnarson landnámsmaður er sagður heygður í Inghól á norðanverðu Ingólfsfjalli, en haugurinn er innan landamerkja Hvamms. Fjallið dregur nafn sitt af honum jafnframt. Hjá haugnum er annar minni haugur og er sagt að þar liggi hundur hans. Talið er að Ingólfur hafi valið sér þennan legstað svo hann gæti séð yfir sitt fyrsta landnám.

Í „Fornleifaskráningu vegna skipulags í Ölfusi“ frá 2009 segir um jörðina Hvamm þar sem Inghóls er getið:
„Inghóll er kringlóttur grjóthóll. Talinn hæsti hnúkur fjallsins. Þann hnúk hafa þjóðsögur talið haug Ingólfs landnámsmanns. Brynjólfur Sveinsson Skálholts-biskup ómakaði sig þangað til að mæla. Kunnugir telja ólíklegt að þar sé nokkuð grafið, því hóllinn er úr bergi.”
,,Uppi á norðanverðu fjalli þessu er hóll, er kallast Inghóll, og og er það almæli, að þar sé heygður Ingólfur landnámsmaður, er fjallið dregur nafn af. Hóllinn er ei mjög stór ummáls og ei merkilegur, ei heldur auðsén á hönum mannaverk.”

,,Í Inghól á Ingólfsfjalli er sagt að heygður sé Ingólfur Arnarson, fyrsti landnámsmaður Íslands og þar í haug hans mun vera gullkista. Einu sinni tóku Grafningsmenn og Ölfusingar sig saman um að grafa upp kistu þessa og þegar þeir hófu hana upp segir einn þeirra: ,,Nú tekst ef guð vill.” Héldu þeir þá enn áfram að tosa kistuna upp en þegar hún var komin hálf upp úr gröfinni segir einn þeirra: ,,Nú tekst hvort guð vill eða ekki.” Í sama mund slapp kistan úr höndum hans og niður í hauginn og allt það sem þeir höfðu mokað þyrlaðist á sinn stað að nýju. Skip sitt heygði Ingólfur í Kögunarhól og má af þessu ráða að fornmenn hafa verið stærri í sniðurm heldur en sinni tíma Íslendingar. Önnur heimild segir að Jón Skottuskáld Eyvindarson hafi verið að greftri í Ingólfshaug en ekki er vitað hvort það var í þetta sama skipti.”

,,Á því fjalli er sagt að hann sé heygður; eru þar til að sjá af öðrum fjöllum hólar tveir og heitir annar Ingólfshaugur, en í hinum er sagt að hundur hans liggi: sá hóllinn er allur lægri og minni fyrirferðar. Þennan legstað er sagt að Ingólfur hafi kosið sér svo hann gæti því betur séð þaðan yfir hið fyrsta landnám sitt.”
,,Ingólfur vitjar nafns. ,,Konuna dreymir eina nótt að maður kæmi til hennar í svefni og bæði hana að lofa sér að vera. Hún spurði hann að nafni; hann sagðist heita Ingólfur og vera fyrsti landnámsmaður á Íslandi. Ekki er þess getið að þeim færi fleira í milli í það sinn. Eftir það kom sami maður oft til konunnar meðan hún gekk með þunga sinn og beiddi hana að lofa sér að vera og þess með að hún skyldi láta heita eftir sér son þann sem hún gengi með.

,,Skaltu,” segir hann, ,,ala hann þangað til hann er tólf vetra á sauðaketi einu og nýmjólk, bæði kinda og kúa og einkum kapla; ef þú bregður ekki útaf þessu mun ég gefa syni þínum með nafni fé það allt sem er í kistu minni. Skal hann leita hennar uppi hjá haug mínum þegar hann er tólf vetra og mun hann geta lokið henni upp ef ekki er brugðið útaf í neinu með uppeldi hans þangað til.” Konan hét þessu og kom þá Ingólfur ekki til hennar framar. Eftir það ól hún sveinbarn og lét kalla Ingólf eftir landnámsmanninum sem vitað hafði nafns til hennar. Ól hún svo upp svein þennan sem næst hún gat komizt fyrirsögn draummannsins þangað til hann var 12 vetra; var hann þá bæði mikill og efnilegur eftir aldri. Hann gekk síðan upp á Ingólfsfjall að leita fjárins. Þegar hann kom að Ingólfshaugi sá hann stóra kistu standa þar og lykil í skránni. Hann fór til og ætlaði að ljúka henni upp, en gat ekki snúið lyklinum nema til hálfs; sneri hann þá heim aftur í það sinn. Þegar hann hafði náð meiri þroska fór hann aftur upp á Ingólfsfjall og að hauginum. En þá var kistan horfin og hefur aldrei orðið vart við hana síðan. En þótt Ingólfur yngri bæri ekki gæfu til að fá féð með nafni er sagt að hann hafi verið í mörgu lánsmaður.”

,,Ad N 1 Ingholl eda Ingolfs Arnarsonar Haugur; kallast mikid stór griothóll sem stendur nockud vestar enn uppa midiu sokólludu Ingolfsfialli; og er þess hærsti toppur: Vic: lögmadur E. Ólafsson, hefur i hans R(ejse)besk(rivelse) sídara parti skrifad umm þessa Holls stærd. Líkur eru a því; eptir því sem su annars mistriggilega Ármanns Saga ummgietur; – ad Ingolfur Arnason, sem bio þa a Reikium i Ólvesi; gamall og blindur þegar Armann kom ut hingad – hafi utvalid sér Legstad i þessum efsta toppi Ingolfsfialls sem Sionar holi: hvadann hann gat yferlytid allt Ølvesid og miklu fleiri Hieród; umm Jngolf Singur Egiert i Mánamali – “nemur hatt vid Skýhaugbuandi-”.

,,Elsta heimild um Inghól eða Ingólfshaug á Ingólfsfjalli er líklega vísa Stefáns Ólafssonar sem talin er ort á árunum 1641-42. Flest handrit vísunnar hafa þessa fyrirsögn: “Kveðið ex tempore yfir haug Ingólfs landnámsmanns, að skipun biskups Brynjólfs, meðan hinir aðrir þénarar hlóðu vörðu yfir haugnum.” Vísan er svona:

Stóð af steindu smíði
staður fornmanns hlaðinn,
hlóðu að herrans boði
heiðiteikn yfir leiði;
haugur var hár og fagur
hrundinn saman á grundu,
en draugur dimmur og magur
drundi björgum undir.

,,Í Þórðarbók Landnámu, sem talin er rituð um miðja 17. öld, segir að Ingólfur landnámsmaður hafi búið þriðja vetur sinn hér “… under Jngolfsfelle.fyrir vestan Øluisaa, þar sem sumer menn seigia ad hann sie heigdur …”.
Vera má að þetta sé innskot Þórðar Jónssonar í Landnámutextann og hann eigi við Inghól á Ingólfsfjalli sem frægur var í tíð Brynjólfs biskups og Þórðar. Hálfdan Jónsson segir svo í Minjalýsingu Ölveshrepps 1703: Þar fjallið er hæst, þó nokkuð norðar en á því miðju, er haugur Ingólfs Arnarsonar, fyrsta landnámamanns, mældur við jarðveginn tvö hundruð faðmar í kring, nú graslaus með stórum hellum og mel, sums staðar mosavaxinn. Haugurinn sést allar síður á fjallinu nema að norðan. Magister Brynjólfur Sveinsson reið þangað eitt sinn norðan á fjallið að skoða hauginn, hvern hann lét þá mæla. Jón Ólafsson úr Grunnavík segir þetta um Ingólfshaug: Udi Arness-Syssel imod Sydost paa Ingolfsfjeld, ligger Ingolf den første Landnamsmand begraven.

Hans Høj og Gravsted er højt og stort, som klarligen kan sees af omrejsende Folk, som færdes om Ølveset, eller og østerlig i Flooen. Da Øgmunder, Skalholts Biskop, reed der forbi i sin Visitats, paafaldt hannem Blindhed, og sagde han da: far nu vel, Verden! du haver mig længe vel tjent.
Í Ferðabók Eggerts og Bjarna segir frá Ingólfhaug og þekkja þeir Eggert og Bjarni greinilega vísu Stefáns Ólafssonar um hauginn. Ármanns saga sem skýrsluhöfundur vitnar til var prentuð í Hrappsey 1782 og er höfundur sögunnar stundum talinn Halldór Jakobsson sýslumaður (d. 1810):

Hef ek at Ölvesi
hjarsa sólir,
mænir hátt við ský
haugbúandi,
brennalog fyrir
lands frumbyggja,
verpr hann á mána
muðar ljósum.

Í Minjalýsingu Arnarbælisþinga 1840 segir svo um Ingólfsfjall: „Uppi á norðanverðu fjalli þessu er hóll, er kallast Inghóll, og er það almæli, að þar sé heygður
Ingólfur landnámsmaður, er fjallið dregur nafn af. Hóllinn er ei mjög stór ummáls og ei merkilegur, ei heldur auðsén á honum mannaverk.”

Heimildir:
-Fornleifaskráning vegna skipulags í Ölfusi, 2009.
-Hvammur – örnefnalýsing (Þórður Ö. Jóhannsson. 1967).
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:195.
-Bjarni Harðarson. 2001:57-8.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983. Sveinbjörn Rafnson bjó til prentunar. Stofnun Árna Magnússonar, Reykjavík.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983:224-5.
-Frásögur um fornaldarleifar. 1817-1823. Fyrri hluti. 1983:225-6.
-Stefán Ólafsson, Kvæði I. Kaupmannahöfn 1885, bls. 73.
-Landnámabók, Ljósprentun handrita. Reykjavík 1974, bls. 568.
-Landnám Ingólfs III. Reykjavík 1937-9, bls. 14.
-Antiqvariske Annaler II, bls. 185-6.
-Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar II. Reykjavík 1974, bls. 155-6 (skýrsluhöfundur vitnar til frumútg.: Eggert Olafsens og Biarne Povelsens Reise igiennem Island.
-Jón Helgason, Hrappseyjarprentsmiðja 1773-1794. Kaupmannahöfn 1928 (Safn Fræðafjelagsins VI.), bls. 50.
-Landnám Ingólfs III. Reykjavík 1937-9, bls. 80.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979. Svavar Sigmundsson sá um útgáfuna. Sögufélag, Reykjavík.
-Bjarni Harðarson. 2001. Landið, fólkið og þjóðtrúin. Kortlagðir álagablettir og byggðir trölla, álfa, drauga, skrímsla og útilegumanna í Árnesþingi. Sunnlenska bókaútgáfan, Selfossi.
-Þórður Ö. Jóhannsson. 1967. Hvammur. Ölfushreppur, Árnessýla. Örnefnastofnun, Reykjavík.