Tag Archive for: eldgos

Sundhnúkagígaröðin

Næstsíðasta gosskeið á Reykjanesskaga sem stóð yfir fyrir 1900-2500 árum var ekki ýkja frábrugðið því síðasta sem stóð yfir frá 800 til 1240 e.Kr. Helsti munurinn felst í því að þá varð Hengilskerfið virkt en á nútíma hefur gosvirkni þar verið minni en í kerfunum í vestri. Meðfylgjandi kort sýnir útbreiðslu hrauna frá þessum tíma.

Reykjanesskagi - eldri gosskeið.

Reykjanesskagi – eldri gosskeið.

Í Hengilskerfinu rann Nesjavallahraun bæði norðan og sunnan Hengils fyrir um 1900 árum. Eitt af því áhugaverðasta við gosið er að gossprungan teygðist út í Þingvallavatn og olli sprengigosi sem hlóð upp gjóskukeilu. Gígurinn stendur enn og heitir Sandey. Gjóskan dreifðist um næsta nágrenni Þingvallavatns, mest þó til austurs.

Í Brennisteinsfjallakerfinu runnu Skúlatúnshraun (líka nefnt Stórabollahraun), Óbrinnishólahraun, smáhraun austan Kistufells og Kálfadalshraun norðan við Geitahlíð. Eftir því sem næst verður komist er Skúlatúnshraunið elst hraunanna, um 2500 ára, og markar upphaf gosskeiðsins. Skúlatúnshraun og Óbrinnishólahraun runnu til sjávar í Straumsvík. Þess má geta að síðasta gosskeið hófst einnig í Brennisteinsfjöllum.

ReykjanesskagiÍ Krýsuvíkurkerfinu rann Afstapahraun frá um 15 km langri slitróttri gígaröð fyrir rétt rúmum 2000 árum. Hraunið ber allmörg nöfn, s.s. Eldborgarhraun og Dyngnahraun norðan til og Skolahraun, Leggjabrjótshraun, Skollahraun og Katlahraun sunnan til. Hraunið rann til sjávar bæði við norður- og suðurströnd Skagans. Kúagerði við Reykjanesbraut er þekkt kennileiti í hrauninu. Við Suðurströndina rann það allt að 2 km í sjó fram vestur af Selatöngum.

Í Svartsengiskerfinu rann Sundhnúkahraun frá um 11 km langri gígaröð og annað hraun frá gígaröð skammt vestan Eldvarpa, en það er að stórum hluta hulið yngri hraunum. Hraun þessi eru 2000-2200 ára gömul. Í Reykjaneskerfinu runnu Eldra-Stampahraun og Hörslahraun um líkt leyti. Gossprungan sem Eldra-Stampahraunið rann frá náði í sjó við Kerlingarbás á Reykjanesi og hlóðst þar upp gjóskukeila skammt frá landi. Gjóskan frá gosinu (gjóskulagið R-3) dreifðist um vestanverðan Reykjanesskaga en austan Keilis finnst hún vart (sjá kort). Rannsóknir sýna að gos í sjó, þ.e. surtseysk gos, eru yfirleitt fylgisfiskar sprungugosa á Reykjanesi.

ReykjanesskagiSamkvæmt aldursgreiningum verður ekki annað séð en að Reykjanes- og Svartsengiskerfin hafi verið virk um svipað leyti fyrir 2000-2100 árum. Sama var uppi á teningnum í Reykjaneseldum 1210-1240 e.Kr. Einnig má nefna að aldursgreiningar sýna að Afstapahraunið í Krýsuvíkurkerfi er frá þessu sama tímabili. Bendir því flest til að ekki hafi liðið langur tími á milli atburða á þessum hundrað árum, vart meira en fáir áratugir.

Við tímasetningu hrauna/eldgosa frá forsögulegum tíma, fyrir búsetu í landinu, hafa menn reitt sig á gjóskutímatal og C-14 aldursgreiningar. Gjóskutímatalið fyrir Reykjanesskaga nýtist vel fyrir síðustu 4000 árin en er ónákvæmara fyrir fyrri hluta nútíma og hafa C-14 aldursgreiningar þá reynst mikilvægar. Efni til C-14 aldursgreininga er hins vegar erfitt og tímafrekt að nálgast og er fjöldi tiltækra greininga ekki mikill. Ljóst má vera að eigi að fá betri mynd af gosvirkni á Reykjanesskaga á fyrri hluta nútíma, fyrir 4000-11.000 árum, þarf að gera átak í að leita kolaðra gróðurleifa undir hraunum og aldursgreina. Eins og alkunna er hafa gömul hraun tilhneigingu til að hyljast af yngri hraunum sem gerir aðgengi að þeim sífellt verra.

ReykjanesskagiRannsóknir sýna að gosskeið eða eldvirknitímabil ganga yfir Reykjanesskaga á 600-800 ára fresti og vara þau í um fimm aldir. Þekkt eru þrjú gostímabil frá síðustu 4000 árum. Fyrir eldri hraun eru nákvæmar aldursgreiningar af skornum skammti. Gjóskutímatal fyrir fyrri hluta nútíma byggir á fáum lögum og er því heldur ónákvæmt. Varðandi þann tíma þurfa menn að reiða sig á C-14 aldursgreiningar á koluðum gróðri undir hraunum. Frá tímabilinu 4000-11.000 ár er aldur um 15 hrauna þokkalega þekktur. Vísbendingar eru um fjögur eldvirkniskeið fyrir 5000-8500 árum. Eitt einkenni gosskeiðanna er að þá verða flest eldstöðvakerfin sex á Skaganum virk, yfirleitt eitt í einu. Sprungugos voru ráðandi á síðustu þremur gosskeiðunum. Eina þekkta dyngjugosið varð í Stórabolla í Brennisteinsfjallakerfinu fyrir um 2500 árum.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Eldstöðvakerfið sem kennt er við Fagradalsfjall einkennist af hraundyngjum og stuttum gossprungum. Þar er að finna Þráinsskjöld, eina stærstu dyngju Skagans, Vatnsheiði og nokkrar smádyngjur. Vatnsheiði og hraun norðan í Fagradalsfjalli eru úr hinni frumstæðu bergtegund píkríti. Hraun hafa einnig runnið frá stuttum gossprungum, svo sem Borgarhraun og Beinavörðuhraunin tvö suðvestan Fagradalsfalls. Öll hraunin eiga það sammerkt að vera gömul, flest frá síðjökultíma eða upphafi nútíma. Yngst eru Borgarhraun og Beinavörðuhraunin, en þó eldri en 7000 ára gömul. Segja má að Fagradalsfjallskerfið hafi verið einna minnst virkt af eldstöðvakerfum Reykjanesskaga eftir ísöld hvað tíðni eldgosa varðar. Magn gosefna er þó síst minna en í öðrum kerfum.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall 2021 – eldgos.

Í ljósi þess sem þekkt er til gossögu Reykjanesskaga má telja víst að með gosinu í Fagradalsfjalli árið 2021 sé hafinn nýr kafli. Ekki er hægt að segja að gosið hafi komið verulega á óvart en búast mátti við að til tíðinda færi að draga. Hvenær það gerðist nákvæmlega gat enginn vitað. Tímasetning gossins stemmir ágætlega við það sem vænta mátti miðað við söguna en 781 ár var liðið frá síðasta gosi, árið 1240. Það sem kom meira á óvart var gosstaðurinn en líkt og fyrr segir hafði ekki gosið í Fagradalsfjallskerfinu í meira en 7000 ár. Búast hefði mátt við að gosvirknin hæfist í öðrum eldstöðvakerfum á Skaganum, í kerfum sem hafa verið mun virkari á nútíma. Sýnir þetta líkt og oft áður að erfitt er að segja fyrir um eldgos, hvenær þau verða og hvar.

Brennisteinsfjöll

Brennisteinsfjöll.

Reykjaneseldar stóðu yfir árabilið 1210-1240 og Krýsuvíkureldar milli 1151-1188 e.Kr. Í Reykjaneseldum runnu fjögur hraun og einnig gaus að minnsta kosti sex sinnum í sjó. Hraun sem komu upp í hverjum eldum á síðasta gosskeiði þöktu yfirleitt 40-50 km2 lands en þó tvöfalt meira í Brennisteinsfjöllum (95 km2) og var rúmmálið 0,4-0,9 km3 gróflega áætlað. Fagradalshraunið þekur tæpa 5 km2 og er 0,15 km3 að rúmmáli.

Heimildir:
-https://isor.is/gosskeid-a-reykjanesskaga-fyrir-1900-2500-arum-yfirlit/
-Magnús Á. Sigurgeirsson. Kort: Albert Þorbergsson.
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=83009

Eldgos

Eldgos í Fagradalsfjalli.

Fagradalsfjall

Á vefsíðunni „Views of the World – rediscovering the world“ (Útsýni yfir heiminn – að enduruppgötva heiminn) má lesa grein; „Where the lava flows: Volcano update from Iceland“ (Þar sem hraunið rennur: Uppfærsla um eldgos frá Íslandi). Hún fjallar um eldgosin þrjú í Fagradalsfjalli á árunum 2021 til 2023, þ.e. í Geldingadölum, í Meradölum og við Litla-Hrút. Greinin birtist 1. ágúst 2023:

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – Geldingadalir.

„Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Geldingadölum á Fagradalsfjalli á Reykjanesskaga á Suðvesturlandi. Eldfjallið er staðsett um 30 km frá höfuðborg landsins, Reykjavík. Aðalgostímabilið stóð frá mars til september 2021. Annað gos hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrsta gossins og stóð yfir í rúmar tvær vikur. Í nýjustu atburðunum opnaðist ný sprunga norðar við hliðina á Litla-Hrútum þann 10. júlí 2023. Hraun þaðan hélt áfram að breyta landslaginu á nærliggjandi svæðum í kjölfarið.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall- Geldingadalshraun (gult).

Kortlagning á yfirstandandi eldgosi er áskorun: Þegar kort hefur verið búið til er það þegar orðð úrelt. Því þarf reglulega að uppfæra stöðuna til að skilja hvernig gosið þróast. Eftirfarandi kort getur aðeins gefið innsýn í stöðuna á svæðinu. Það sýnir staðsetningu Fagradalshrauns, sem nefnt er hraunbreiður eldfjallsins, ásamt upprunalegum útrásarkerfum þeirra í landfræðilegu samhengi eins og þau komu fram á virka gostímabilinu árið 2021. Ennfremur inniheldur þetta kort nú einnig nýja gosið sem hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrri hraunrennslis. Eftirfarandi kort sýnir fyrstu myndina af nýja og yfirstandandi gosinu og sýnir hraunrennsli frá og með 17. júlí 2022:

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall

Helstu hraunrennslin sem sýnd eru á þessu korti eru byggð á gögnum sem Landmælingar Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og Jarðvísindastofnun hafa safnað og unnið úr. Aðferðir við hraunkortlagningu eru byggðar á nýlega birtri vinnu Pedersen o.fl., 2022.

Athugasemdir um staðnöfnin sem sýnd eru á kortinu hér að ofan: Fagradalshraun var ákveðið sem heiti á nýju hraunbreiðunum sem þekja nokkra af dölunum í kringum gossvæðið.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – Meradalahraun (rautt).

Nokkur nöfn hafa verið í gangi á fyrstu mánuðum gossins, sem vísa til hinna ýmsu landfræðilegu einkenna á svæðinu sem öll eru merkt á þessu korti. Fagradalsfjall er heiti á hásléttunni vestan við dalinn þar sem gosið hófst. Gosið sjálft hófst í Geldingadölum. Þó að Geldingadali séunotaðir sem staðnefni á þessu nýjasta korti, hefur áður verið notað -dalur, sem er eintala af íslenska orðinu fyrir dalir sem einnig er stundum notað (bæði á íslensku og ensku). Miðað við lögun dalsins virðist þetta vera rökréttara landfræðilega séð (og í íslenskum almenningi eru bæði nöfnin notuð reglulega). Ákveðið var að lokum að breyta þessu á kortinu í -dalir þar sem örnefnaskrá Landmælinga Íslands hefur þetta nafn skráð sem eina nafnið í gagnagrunni sínum (sjá Landmælingar Íslands – Örnefnasjá).

Fagradalshraun

Fagradalshraun – Litla-Hrútshraun (rautt).

Dalirnir í austri heita Meradalir (takið eftir fleirtölu, bókstaflega „tjarnadalir“). Þetta er svæðið þar sem hraunið rann fyrst yfir, eftir að annað útrásarkerfið opnaði í byrjun apríl. Einnig var bætt við Nátthaga, dalnum þar sem hraunið gat runnið ef verndarveggirnir sem byggðir höfðu verið héldu því ekki aftur fyrir sig. Þessi dalur myndi þá leiða hraunið að aðalveginum og myndi því hafa áhrif á innviði ef það héldi áfram að renna til suðurs. Fleiri landslagsþáttum hefur verið bætt við ef þeir verða viðeigandi í samhengi við eldgosið.

Kortið á þessari vefsíðu er uppfært eftir því sem eldgosið líður og hraunrennslið heldur áfram að breytast. Eftirfarandi listi gefur yfirlit yfir allar útgáfur af þessu korti sem voru birtar á þessari síðu. Hver útgáfa inniheldur uppfærða umfjöllun um hraunrennsli sem og viðbótarleiðréttingar eins og fram kemur jafnóðum.

Efnið á þessari síðu hefur verið búið til af Benjamin Hennig úr rannsóknarhópnum um rúmfræðilega greiningu og jarðfræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskólans Íslands, sem notar eigin vettvangsathuganir og gagnaheimildir eins og vísað er til á kortinu.“

Geldingadalir

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.

Í Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu, er m.a. fjallað um eldgosin. Um Geldingadali segir::

„Geldingadalir eru dalir eða dældir á Reykjanesskaga austan undir Fagradalsfjalli. Dalirnir voru grunnir með breiðri grasflöt fyrir jarðhræringar á svæðinu. Að kvöldi 19. mars árið 2021 hófst eldgos úr stuttri sprungu í dölunum, fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga í 800 ár. Dalirnir fylltust af hrauni að miklu leyti.

Í Geldingadölum var fyrir eldgos þúst eða dys á flötinni er sagt var að þar sé Ísólfur á Skála grafinn, en hann bjó á Ísólfsskála í fornöld. Í örnefnaskrá Hrauns í Grindavík segir að hann hafi látið dysja sig í dalnum. Í Geldingadölum hélt Ísólfur geldingum sínum og öðru geldfé. Vildi hann vera grafinn, þar sem geldingarnir hans hefðu það best – sjá meira.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.

Þess ber að geta að Ísólfur er ekki nefndur í Landnámu og Ísólfsskáli ekki heldur. Sagan um hann er fengin úr örnefnaskrám. Geldingadalir draga nafn sitt af þeirri tilhögun sauðfjárbænda að halda geldfé aðskildu frá ám með lömb vegna mjólkurinnar. Ærnar voru mjólkaðar við fráfærur og þá var mikilvægt að eyða ekki tíma og orku í geldfé því það mjólkar ekki. Í Jónsbók var ákvæði um að geldur peningur skyldi vera farinn úr heimahögum þegar tveir mánuðir væru liðnir af sumri og ekki mátti reka fé aftur heim fyrir tvímánuð (síðustu viku í ágúst) en í réttarbót Eiríks konungs Magnússonar frá 1294 var því breytt þannig að hreppsstjórnarmenn ákváðu hvenær fé yrði rekið á fjall og heim eftir því sem hentaði.“

Geldingadalur

Í Geldingadal – Dys Ísólfs fyrir gosið (ÓSÁ).

Hið skondna er þó að bæjarstjórn Grindavíkur hljóp á sig; að nefna bara hina fyrstu hraunupplausn „Fagradalshraun“. Í fyrsta lagi má geta þess að fyrrnefnt hraun kom upp í Geldingadölum. Í öðru lagi að Fagridalur sá, er fjallið er nefnt eftir, er langt norðan Geldingadala og tengist nafngiftinni nákvæmlega ekkert (nema ef vera skyldi nafngiftinni). Nær hefði verið að heiðra örnefnið sem slíkt, ekki síst í hinu sögulega samhengi þess, og nefna hraunið „Geldingadalshraun“.

Meradalir

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

„Meradalir eru dalir á Reykjanesskaga, austan við Geldingadali og voru gróðurlitlar leirflatir áður en hraun fyllti dalina árið 2021. Norður af þeim eru Meradalshlíðar og vestur frá þeim er Kistufell. Meradalir liggja lægra en Geldingadalir. Þann 5. apríl árið 2021 tók hraun að renna í Meradali sem barst úr sprungu sem opnaðist hafði sama dag við Fagradalsfjall ekki langt frá þar sem upphaflega tók að gjósa. Í júní hafði hraunið náð um allan dalinn.
3. ágúst 2022 hófst gos í norðanverðum dölunum.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

Þann 3. ágúst árið 2022, rúmum tíu mánuðum eftir að eldgosinu í Geldingadölum lauk opnaðist um 300 metra löng sprunga við norðanverða Meradali, við norðurenda hrauns sem rann 2021, og nálægt Meradalahnjúkum. Jarðskjálftahrina var vikurnar áður og 3 dögum áður var skjálfti upp á 5,5 nálægt Grindavík. Sprungan sem opnaðist var lengri og gosið öflugra en í síðasta gosi þegar það hófst. Hún þéttist í nokkur gosop og einn aðalgíg fyrstu vikuna. Gosið stóð í um 18 daga. Það var 8% rúmmáls gossins í Geldingadölum og fjórðungur flatarmáls þess.

Litli-Hrútur

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos við Litla-Hrút.

Eldgosið við Litla-Hrút 2023 er eldgos sem hófst þann 10. júlí, síðdegis, við Litla-Hrút sem er á milli Keilis og Fagradalsfjalls. Sprunga opnaðist norðan við fjallið sem stækkaði ört og varð 900 metra löng. Eftir sólarhring minnkaði virknin og einangraðist hún í gíga og að lokum í einn gíg. Mikil gasmengun var á svæðinu og lokuðu yfirvöld aðgang að vegum fyrst um sinn. Litlu síðar urðu miklir gróðureldar og svæðinu var lokað aftur. Það varð mesti mosabruni síðan skráningar hófust. Gosmóðan náði allt til Vestfjarða.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall við lok goshrinanna 2023.

Þann 14. júlí sameinaðist hraunið úr gosinu hrauninu úr Meradölum. Fyrstu vikuna var framleiðsla gossins 2-3 sinnum meiri en í Geldingadölum 2021. Í byrjun ágúst hafði hraunframleiðsla minnkað verulega og ályktuðu jarðfræðingar að stutt væri í goslok. Frá 5. ágúst var engin virkni í gígnum.
Hraunflæði í gosinu þakti 1,5 ferkílómetra.

Eftir að framangreindum goshrinum í Fagradalsfjalli lauk 5. ágúst 2023 hófust aðrar goshrinur í framhaldinu á svonefndri Sundhnúkagígaröð ofan Grindavíkur þann 18. desember 2023 .

Sjá myndir; Geldingadalshraun, Meradalahraun og Litla-Hrútshraun.

Heimildir:
-https://www.viewsoftheworld.net/?p=5783
-https://is.wikipedia.org/wiki/Geldingadalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Meradalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eldgosi%C3%B0_vi%C3%B0_Litla-Hr%C3%BAt_2023

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.

Fagradalsfjall

Eftirfarandi er lýsing Björns Hróarssonar, jarðfræðings, á jarðfræðikorti ISOR af Reykjanesskaganum:

Búri

Björn Hróarsson í Búra fyrsta sinni.

„Meðfylgjandi kort (stolið frá Ísor) af hraunum úr síðustu gliðnunar/eldgosa tímabilum á Reykjanesskaganum gefa sterkar vísbendingar um lengd núverandi gliðnunar/eldgosa tímabils í árum:
Fyrir 3100 – 3500 árum = um 400 ár (frekar ónákvæmt)
Fyrir 1900 – 2500 árum = um 600 ár (frekar nákvæmt)
Fyrir 800 – 1240 árum = um 440 ár (mjög nákvæmt)
Því auðvelt að álykta sem svo að núverandi eldvirkni-tímabil muni standa í 400 til 600 ár og gliðnunin deilast á virku hrinurnar á þessum árum.
Núverandi hrina virðist í andarslitrunum, líklega eitt eldgos fljótlega en síðan líklega hlé í marga áratugi þótt ómögulegt sé að segja til um það.
Kortið sýnir einnig vel hvað hraunin úr núverandi hrinu þekja fáa ferkílómetra miðað við eldvirkni-tímabilin fyrir 1900-2500 árum og 800-1240 árum.
Líklegt má telja að eftir um 500 ár muni hraun úr núverandi eldvirkni-tímabili þekja álíka marga ferkílómetra á skaganum og fyrri hrinur skildu eftir sig – það er guli liturinn þeki stærra svæði en sá bleiki og appelsínuguli.“

Jarðfræðikort ISOR

ISOR – jarðfræðikort af Reykjanesskaga.

Fagradalsfjall

Eftirfarandi svar við spurningunni um „Eldstöðvakerfið sem kennt hefur verið við Fagradalsfjall“ birtist á Vísindavef Háskóla Íslands árið 2018:

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

„Fagradalsfjallskerfið er fyrst nefnt hjá Mary Gee.Hún dregur fram öll helstu einkenni þess, en það er um flest ólíkt öðrum eldstöðvakerfum á Reykjanesskaga. Kerfið er um fimm kílómetra breitt á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkerfanna. Lengdin er um 15 kílómetrar milli Keilis í norðaustri og Húsafjalls í suðvestri. Sérstaða þess felst í því að eiginlegur sprungusveimur tengist því ekki, og fátt er um misgengissprungur og gjár með norðaustur-suðvestur stefnu. Þar er ekki heldur að finna langar gossprungur. Hins vegar eru þar allmargar skjálftasprungur með norð-suðlæga stefnu. Háhitasvæði tengist því heldur ekki.

Jarðfræðikort

Fagradalsfjall – Jarðfræðikort ÍSOR.

Einkennandi gosmyndanir eru dyngjur eða ígildi þeirra, það er stapar, bólstrabergs- og móbergsstrýtur, sem og stuttar gossprungur og snubbóttir móbergshryggir. Langihryggur er þeirra lengstur, um tveir kílómetrar. Tvær stórdyngjur eru í kerfinu, Fagradalsfjall, raunar stapi, vart eldri en frá síðasta jökulskeiði, og Þráinsskjöldur frá síðjökultíma, sjá mynd. Aldursgreiningar á skeljum næst undir breksíuhluta Þráinsskjaldar á Vatnsleysuströnd gáfu aldurinn 12.620±55 og 12.605±50 kolefnisár sem samsvarar um 14.100 almanaksárum.

Ísland - ísöld

Ísaldarjökull síðasta jökulskeiðs náði hámarki fyrir um 20.000 árum. Spor eftir jökla sýna að einn stór jökulskjöldur hefur þá legið yfir öllu Íslandi og skriðið til allra átta frá hábungu á sunnanverðu hálendinu. Jökullinn fór yfir hæstu fjöll og rispaði kolla þeirra. Hann var allt að 1500 m þykkur um miðbik landsins en þynnri við ströndina. Nokkrir fjallatoppar gætu hafa staðið upp úr ísnum á Vestfjörðum, Mið-Norðurlandi og Austfjörðum. Yfir Reykjavík lá allt að 900 m þykkur jökull en óvíst er hvort Esjan var öll á kafi í ís.
Á þessum tíma var svo mikið af vatni Jarðar bundið í jöklum að sjávarborð var 120 m lægra en það er nú og þurrlendi þeim mun stærra um allan heim. Jökulskjöldurinn yfir Íslandi náði samt langt út í sjó og var því miklu stærri en allt landið er nú. Jökulgarðar sýna hve langt skriðjöklarnir náðu og jökulrispur á klöppum í hvaða átt þeir skriðu. Jöklar grófu djúpa dali og firði út á landgrunnið. Jökulbreiðan náði allt að 200 km út fyrir núverandi strönd og yfir eyjar við Ísland. Borgarísjakar brotnuðu frá jökulþiljum í jaðri breiðunnar og þá rak jafnóðum burt út á haf.

Land á Reykjanesskaga utanverðum hefur orðið íslaust á Bølling-Allerød hlýskeiði. Það hófst fyrir um 14.500 árum og lauk fyrir 12.500 árum. Eftir fylgdi 1000 ára kuldaskeið, yngri Dryas, með nýrri framrás jökuls. Þetta 3000 ára tímabil er oft nefnt síðjökultími og þá runnu elstu hraunin á utanverðum Reykjanesskaga, þar á meðal Þráinsskjöldur. Þegar hann myndaðist hefur sjávarborð verið um 35 metrum lægra en nú, en skilin milli hrauns og breksíuhluta í honum eru á því dýpi.
Að frátöldum stórdyngjunum eru 30-40 smáfell í Fagradalsfjallskerfinu. Þau eru þó ekki endilega mynduð í jafnmörgum gosum. Sex þeirra, þar á meðal Skála-Mælifell, eru úr öfugt segulmögnuðu, ólivínríku bergi. Aldursgreiningar sýna þau um 90.000 ára, frá segulflöktstíð sem kennd hefur verið við Skála-Mælifell. Af öðrum goseiningum kerfisins má nefna Festarfjall. Þar má sjá gosganginn í sjávarhömrum, Festina sem fæddi það. Gangur úr pikríti með stefnu á Lyngfell (einnig úr pikríti) sést í fjörustálinu nokkru austar en Festin, efalaust aðfærsluæðin. Gossprungan hefur í því tilviki verið um 700 metra löng. Bergið í goseiningum kerfisins er þóleiít, ólivínbasalt og pikrít.
Í kerfinu eru tólf gígar og stuttar gígaraðir frá eftirjökultíma, allt í því vestanverðu, nema ein dyngja á austurjaðrinum, norðan í Hraunsels-Vatnsfelli. Óvíst er hvort gos hafi verið jafnmörg.

Hnyðlingur

Hnyðlingur í Hrólfsvík.

Elst hraunanna er sennilega Hrólfsvíkurhraun, frægt fyrir fjölda hnyðlinga sem aðallega sjást í einu belti. Líklega hefur gosið byrjað í sjó og þá myndast túffbingurinn í Berjageira upp af Hrólfsvík. Sjór hefur eytt honum að hluta áður en hraunið úr Vatnsheiði lagðist að og varði hann fyrir frekara rofi.
Aðalgosreinin frá eftirjökultíma nær frá Vatnsheiði norðaustur fyrir Fagradalsfjall með tíu hraunum. Stærst þeirra, að undanskildum Þráinsskildi, eru smádyngjan Vatnsheiði, að mestu leyti úr pikríti, og Borgarhraun úr þóleiíti. Borgarhraun er upprunnið í fjórum gígum suðvestan í Fagradalsfjalli. Önnur hraun eru lítil, en erfitt er þó að ákvarða stærð þeirra, því að yngri hraun hafa lagst yfir þau vestan frá.

Björn Gunnlaugsson

Björn Gunnlaugsson – Suðvesturland á 19. öld.

Yngsta hraunið í kerfinu mun vera Beinavörðuhraun, en það er eldra en Reykjanesgjóskan R~6000.“

Hafa ber í huga að Reykjanesskaginn leit allt öðru vísi út fyrir 14.000 árum en hann gerir í dag. Þá var hann nánast samansafn af eyjum og hólmum, sem hraunin náðu síðar, smám saman, að sameina í þá samfellu, nesið, sem við þekkjum í dag. Samskonar myndun varð á Snæfellsnesi árþúsunum fyrr. Líklegt má telja að næsti skagi landsins verði frá virku gossvæðunum á Suðurlandi og nái að sameina eyjar Vestmannaeyjar í samfelldan skaga, þ.e. eftir u.þ.b. 2000 ár.

Heimild:
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65697
-Kristján Sæmundsson, jarðfræðingur og fyrrverandi deildarstjóri á Orkustofnun.
-Magnús Á. Sigurgeirsson, jarðfræðingur.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall 2024.

Eldgos

Á vefsíðunni Eldgos.is segir m.a. frá „Eldgosum á Reykjanesskaga„:

Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – sveimar.

„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum [þvílík vitleysa].

Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.

Reykjanes

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ÍSOR.

Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul. það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti. Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.

Öll fimm kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt. Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri. Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.

ReykjanesskagiMikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum. Gossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Eldstöðvakerfi raða sér svo til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir. Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783. þá myndaðist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar. Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.

Reykjaneskerfið

Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – jarðfræðikort ISOR.

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurnveginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.

Mikil goshrina gekk yfir kerfið á árunum 1211-1240. Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi. Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi. Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”. Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum. Þessi gos eru nefnd einu nafni Reykjaneseldar. Síðan þá hefur kerfið ekki bært á sér frekar en önnur eldstöðvakerfi á skaganum hvað gos varðar en jarðskjálftar eru þar tíðir.

Svartsengi

Eldgos

Svartsengi austanvert.

Svartsengiskerfið, kennt við samnefnt háhitasvæði, var áður flokkað með Reykjaneskerfinu en þó þau séu um flest lík og nálægt hvort öðru þá eru þau flokkuð sem tvö aðskild kerfi nú. Þau fylgjast hinsvegar að hvað gos varðar og gýs í þeim báðum á svipuðum tíma. Þá rennur syðsti hluti kerfisins saman við Reykjaneskerfið vestan við Grindavík.

Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.

Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.

Einnig gaus í kerfinu samhliða Reykjaneseldum í kringum árið 1226. Virðast þá hafa orðið í það minnsta þrjú gos, fremur lítil þó. Illahraun sem orkuverið í Svartsengi stendur á og er við Bláa Lónið rann í einu þessara gosa.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Kerfið heitir eftir samnefndu fjalli á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkferfanna. Þetta er lítið kerfi og ólíkt hinum eldstöðvakerfunum á Reykjanesskaganum er það fremur lítt virkt hvað gos varðar, liklega hefur ekki orðið þar gos í um 6000 ár. Jarðskjálftar eru hinsvegar tíðir á svæðinu.

Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Fagradalsfjalli eftir þriggja vikna mjög ákafa jarðskjálftahrinu. Þetta er fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga síðan árið 1240 eða í 781 ár og fyrsta gosið í Fagradalsfjallakerfinu í um 6000 ár.
Fljótlega kom í ljós að kvikan er sambærileg kviku úr stóru dyngjugosunum á Reykjanesskaganum sem urðu fyrir um 6-14000 árum.

Krýsuvíkurkerfið

Jón Jónsson

Jón Jónsson – Krýsuvík.

Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.

Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krísuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur amk. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 – 1180 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykjanesskagann. Þá varð gos við Sveifluháls um 1180. Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld þegar mikil goshrina gekk yfir vestar á Reykjanesskaganum.

Brennisteinsfjallakerfið

Jón Jónsson

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Brennisteinsfjöll.

Syðsti hluti kerfisins er við Krísuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga
Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð.

Höfuðorgarsvæðið

Höfuðborgarsvæðið – jarðfræðikort Jóns Jónssonar.

Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. Mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.

Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.

Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kanski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.

Óvissan er helst í því að segja til um nákvæmlega hvar gosin verða heldur en hvort þau verða.“

Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/

Eldgos

Eldgos á Reykjanesskaga 2024.

Sogin

Eldvirkni Íslands á rætur að rekja til þess að landið situr ekki aðeins á úthafshrygg, heldur einnig á öflugum möttulstrók úr iðrum jarðar, svokölluðum heitum reit. Vegna þessa eru jarðskjálftar og eldgos tíðir vágestir á landinu og þetta hefur haft í för með sér að innan gliðnunarbeltisins hafa myndast um 35 aðskilin eldstöðvarkerfi.

Reykjaneshryggur

Reykjaneshryggur.

Úthafshryggurinn, kenndur við mið-Atlantshaf, markar flekaskil Norður-Ameríku- og Evrasíu flekanna svonefndu. Hryggurinn teygir sig langleiðina á milli heimskautanna, allt frá Norður-Íshafi, þvert yfir Ísland og suður að 60. gráðu suðlægrar breiddar. Sá hluti mið-Atlantshafshryggsins sem liggur suðvestur af Íslandi kallast í daglegu tali Reykjaneshryggur og í framhaldi af honum kemur Reykjanesskagi, sem er um 1700 km2 að flatarmáli. Skaginn er fremur láglendur að undanskildum Reykjanesfjallgarðinum, sem er samfellt fjallendi frá Henglinum í austri að Grindavík í vestri en telst ná allt vestur að Valahnúkum á Reykjanesi. Fjallgarðurinn samanstendur að mestu af lágreistum móbergshryggjum, á borð við Bláfjöll, Lönguhlíðar, Undirhlíðar og Selsvallarháls, sem flestir eru taldir hafa myndast í gosum undir jökli á síðustu ísöld. Fjallgarðurinn á skaganum rís mest í 621 metra hæð yfir sjávarmáli í Brennisteinsfjöllum og í 803 metra hæð í Henglinum.

Kleifarvatn

Kleifarvatn – dýpi.

Á skaganum er tæpast hægt að tala um ár og stöðuvötn vegna þess að jarðlögin eru að mestum hluta ung og gropin hraun sem úrkomuvatn sígur auðveldlega í gegnum en af sömu ástæðu myndast í kjölfarið miklir grunnvatnsstraumar á svæðinu. Stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga er Kleifarvatn, sem liggur á milli Núpshlíðarháls og Sveifluháls en það er afrennslislaust á yfirborði, um 8km2 að flatarmáli og mesta dýpi þess er 97 metrar. Meðal annarra stöðuvatna á skaganum má nefna Hlíðarvatn, Grænavatn og Djúpavatn. Þá er ótalið sjálft Bláa lónið, manngert lón sem samanstendur úr jarðsjó frá jarðvarmavirkjuninni við Svartsengi. Á Reykjanesskaga eru nokkur háhitasvæði, þar á meðal á Reykjanesi, Krýsuvík, Brennisteinsfjöllum og við Svartsengi.

Landnám Ingólfs

Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.

Reykjanesskaginn er umlukinn hafi nema í austri, þar sem mörk hans eru ekki skilgreind sérstaklega, en gjarnan er átt við landsvæðið sunnan Esjunnar og vestan Hengilsins. Innan þessara marka eru þéttbýlustu svæði landsins, höfuðborgarsvæðið og nágrannasveitarfélög, þar með talið Grindavík. Íbúar svæðisins telja því tæplega 225.000 talsins, eða rúmlega 70% íslensku þjóðarinnar.

Frá jarðvísindalegum sjónarhóli hefur Reykjanesskaginn reynst vísindamönnum hreinasti dýrgripur, þar sem hann er einn aðgengilegasti hluti hins virka gosbeltis og gott dæmi um hvernig hryggir á plötuskilum byggjast upp.

Eldborg

Stóra-Eldborg.

Eldgos á Reykjanesskaga eru ekki jafndreifð í tíma, heldur virðast þau gerast í hrinum. Á Reykjanesskaganum koma goshrinur á um 1.000 ára fresti og stendur hver hrina í 200-350 ár en síðasta hrina hófst á níundu öld og lauk á þeirri þrettándu.
Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga stóð yfir á tímabilinu frá 9.öld til 1240 og þá kom upp eldur í öllum eldstöðvakerfum Reykjanesskagans, að undanskildu Hengilskerfinu, sem gaus síðast fyrir um það bil 2.000 árum. Í sögulegum heimildum má finna lýsingar á fjölda eldgosa í þremur af þeim fjórum eldstöðvakerfum sem teljast til Reykjanesskaga. Hættan á því að jarðeldur komi upp er mjög mismunandi eftir kerfum, sem hafa verið misvirk síðastliðið árþúsund. Eldvirknin virðist þó hafa verið stöðug síðustu 100.000 árin. Dyngjugos voru algeng á fyrri hluta nútíma, fyrir 5.000-10.000 árum, en síðustu 5.000 árin hafa nær öll gos verið á gossprungum, sem einkennast einkum af hraunflæði.

Páll Imsland

Kortskissa af Suðvesturlandi sem sýnir helstu þætti náttúruhamfara á svœðinu og
hvernig þeitn er fyrirkomið í jörð og andrúmslofti með tilliti til Straums. R stendur fyrir Reykjanes-, G fyrir Grindavíkur-, K fyrir Krísuvíkur-, B fyrir Brennisteinsfjalla- og H fyrir
Hengilssprungurein.

Grindavíkurbær er á sunnanverðum Reykjanesskaga og fjölmennasti byggðarkjarni Reykjanesskagans að frátöldum Reykjanesbæ og sveitarfélögum höfuðborgarsvæðisins, en íbúar Grindavíkur telja nú 2.825 manns. Talið er að landnámsmenn hafi fyrst sest að þar sem nú er Grindavík á fjórða áratug 10. aldar. Grindavík hefur í gegnum tíðina verið þekkt fyrir öflugan sjávarútveg, sem hefur lengst af verið höfuðatvinnuvegur bæjarbúa sem smíðuðu fley úr rekaviði fram á 18. öld. Sjósóknin tók litlum breytingum næstu aldirnar eða allt framundir aldamótin 1900, þegar íbúar voru 357 talsins. Þá fór Grindvíkingum að fjölga, þorpið tók að myndast, vegir voru lagðir til bæjarins og íbúar fóru að stofna félög og samtök til að létta sér lífsbaráttuna og átökin við náttúruöflin. Dugmiklir aðilar réðust í framkvæmdir sem skiptu sköpum fyrir þróun byggðarlagsins, atvinnulífið tók kipp, fólkinu fjölgaði enn meira, enn fleiri hús voru reist og ýmiss konar nútímaþægindi urðu sjálfsögð. Á síðustu árum hefur ferðamönnum fjölgað verulega í Grindavík, enda fjölbreytt afþreying í boði.

Grindavík

Grindavík.

Grindavík stendur fyrir opnu hafi og liggur fremur lágt, en langstærsti hluti bæjarins liggur lægra en 20 metra yfir sjávarmáli. Af þessum sökum hafa Grindvíkingar oft orðið fyrir tjóni af völdum sjávarflóða, sem eiga sér stað þegar krappar lægðir og stórstreymisflóð fara samtímis um strandsvæði. Samkvæmt skýrslu Siglingastofnunar Íslands um Grindavíkurhöfn urðu tólf stór sjávarflóð í Grindavík á 20. öld. Þar kemur einnig fram að tvö þeirra hafi einkum skorið sig úr, sjávarflóðin 1925 og 1990, sem bæði ullu bæjarbúum miklu efnahagslegu tjóni. Í sjávarflóðinu þann 21. janúar 1925 eyðilögðust mörg hús við sjóinn og einnig þær þrjár jarðir, sem lágu næst sjónum.

Greindavík

Grindavík – eldgos 2024.

Þann 9. janúar 1990 varð mikið stormflóð sem olli gríðarlegu tjóni í Grindavík sem og á Stokkseyri og Eyrarbakka. Í Grindavík varð stórtjón á bryggjum, sjór gekk langt upp á land og vegurinn út á Reykjanes rofnaði á um 150 metra kafla, þrátt fyrir að sá kafli hafi legið um 400 metra frá ströndinni.
Ummerki eldvirkni eru augljós í bæjarlandi Grindavíkur. Yfir bænum norðanverðum gnæfir bæjarfjallið, Þorbjörn, sem er móbergsfjall, myndað í gosi undir jökli. Norðan Þorbjarnarfells er háhitasvæðið Svartsengi, þar sem Bláa lónið hefur aðsetur. Þar í grenndinni er að finna Illahraun og Arnarseturshraun, sem runnu á sögulegum tíma. Þau liggja ofan á miðaldarlaginu sem féll árið 1226 og það er talin hafa runnið mjög skömmu eftir þann tíma. Óljóst er hvort þeirra sé yngra, en þau eru sennilega þau hraun sem yngst eru á Reykjanesskaga. Rúmum fjórum kílómetrum norðaustan við bæinn eru Eldvörp, gígaröð sem gaus einnig á sögulegum tíma og mesti hluti bæjarins er byggður á hraunum sem ekki eru nema 1900 til 2400 ára gömul, sem verður að teljast mjög ungt á tímakvarða jarðfræðinnar.

Brennisteinsfjöll

Brennisteinsfjöll – loftmynd.

Síðasta gosskeið á Reykjanesskaga var í Brennisteinsfjöllum (9.-11.öld). Eins og áður kom fram virðast öll þrjú eldstöðvarkerfi skagans verða virk hvert á eftir öðru og síðasta goshrinan hófst sennilega á 9.öld með eldgosum í Brennisteinsfjallakerfinu. Fyrsta heimild um gos á þeim svæðum sem tilheyra eldstöðvarkerfunum á Reykjanesskaga er að finna í Kristnisögu. Talið er að þar hafi runnið Svínahraunsbruni, einnig þekkt sem hið svokallaða Kristnitökuhraun við Hellisheiði. Í þessari hrinu komu einnig upp stórir hraunflákar í Húsfellsbruna frá Kóngsfellsgígum og Eldborg við Bláfjöll, sem og Tvíbollahraun og Hellnahraun, sem runnu frá Tvíbollum í Grindaskörðum. Einnig komu upp mikil hraun úr gígaröðum í Brennisteinsfjöllum, hið sögulega Stakkavíkurhraun og annað, stærra og lítið eldra hraun, sem nefnist Hvammahraun að norðan- og vestanverðu en Háahraun þar sem það rann til sjávar í Herdísarvík. Það er talið hafa runnið á 9.öld og ekki hefðu landnámsmenn mátt vera mikið fyrr á ferðinni til þess að það hefði náð að teljast til sögulegra hrauna.

Sogaselsgígur

Sogaselsgígur – Trölladyngja fjær.

Í eldgosahrinu þeirri, sem reið yfir í Krýsuvíkurkerfinu (einnig kennt við Trölladyngju) á 12.öld, betur þekkt sem Krýsuvíkureldar, rann meðal annars hraun sem nefnist Ögmundarhraun. Það hefur vakið meiri áhuga vísindamanna en önnur hraun á skaganum vegna þess að það rann yfir byggt svæði og þar eru í óbrunnum eyjum varðveittar minjar húsa, rétta og garða sem hraunið hefur að hluta til runnið yfir eða ekki náð að til. Krýsuvíkureldar hafa nafn sitt frá því að í þeirri goshrinu tók af bæinn Krýsuvík.

Húshólmi

Húshólmi (Gamla-Krýsuvík) áður en en Ögmundarhraun rann ~ 1151-1180.

Bærinn Krýsuvik stóð ekki við sjávarbakka, eins og flest býli sem kennd eru við víkur hér á landi. Í bók Bergsveins Skúlasonar, Útskæfur frá árinu 1974, er fjallað um ástæður þess að bæjarstæðið í Krýsuvík fluttist að suðurenda Kleifarvatns. Þar segir að bærinn hafi áður staðið niður við sjó, í samnefndri vík en þar hafi allt land blásið upp og farið í auðn. Bærinn hafi því verið færður inn á milli fjallana, í gróðursældina og jarðhitann við Kleifarvatn og að sjálfsögðu fylgdi nafnið með. Í þjóðsögum Jóns Árnasonar er þó önnur saga sögð af örlögum Krýsuvíkurbyggðar. Þar segir að fyrst hafi bærinn staðið við Krýsuvíkurberg en lagst af þegar eldur kom upp í fjöllunum og hraunkvíslar hafi runnið fram milli hálsanna. Ennfremur segir að túnið og bærinn í Krýsuvík hafi staðið ósködduð þar sem nú er Húshólmi. Þar sem þangað var nánast ófært eftir að hraunið var storknað, hafi bærinn verið færður þangað sem nú er Krýsuvík. Það væri því hægt að telja það sem gott dæmi um eldsumbrot á skaganum sem hafa haft mikil og varanleg áhrif á búsetuval manna.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun – yfirlit.

Talið er að Krýsuvíkureldar hafi staðið yfir á 12. öld en ritaðar heimildir geta til eldvirkni í Trölladyngjum á árunum 1151 og 1188. Í eldsumbrotunum árið 1151, sem hefur verið stærsti atburður Krýsuvíkurelda, er talið að áðurnefnt Ögmundarhraun og Kapelluhraun sunnan Hafnarfjarðar hafi runnið og Krýsuvíkureldum telst síðan hafa lokið með gosinu 1188 þegar talið er að Mávahlíðahraun hafi runnið. Gossprunga Krýsuvíkurelda er ekki samfelld, en milli enda hennar er hún um 25 km löng, flatarmál hraunanna er um 36,5 km2 og áætlað rúmmál þeirra er um 0,22 km3.

Goshrina varð í Reykjaneskerfinu á fyrri hluta 13. aldar, frá um 1210 til 1240, með hámarki á þriðja áratug þeirrar aldar, samkvæmt ýmsum annálum þess tíma. Þekktasta gjóskulagið frá eldvirkni á sögulegum tíma á Reykjanesskaga er hið svokallaða miðaldalag. Lagið er þykkast yst á sjálfu Reykjanesinu þar sem það er um 20 cm þykkt og hægt er að rekja það austur eftir. Hraun runnin á síðasta gosskeiði, á 9.-13. öld. 1: Svínahraunsbruni (Kristnitökuhraun); 2: Húsfellsbruni; 3: Tvíbollahraun (Hellnahraun); 4: Stakkavíkurhraun; 5: Háahraun; 6: Hvammahraun; 7: Kapelluhraun; 8: Mávahlíðahraun; 9: Ögmundarhraun; 10: Arnarseturshraun; 11: Illahraun; 12: Eldvarpahraun; 13: Yngra-Stampahraun.

Stampar

Stampahraun í mótun.

Síðastnefnda gosstöðin, sem þetta lag er komið frá, er að finna í sjó við Reykjanestá, en leifar gígsins má sjá sem stakan dranga skammt frá landi, sem nefnist Karl og hluti gígbarmsins er skammt norðvestan af Valahnúk. Þar hefur annað hraun frá sögulegum tíma, yngra Stampahraunið, runnið upp að honum. Miðaldarlagið var kannað og heimfært uppá eldgos í rituðum heimildum af Gunnari Ólafssyni árið 1983 og síðar tekið saman og endurskoðað af Hauki Jóhannessyni og Sigmundi Einarssyni (1988). Ekki verður lagt mat á sannleiksgildi ritaðra heimilda hér en í annálum frá árunum 1226-1227 er talað um „sandvetur“ og „myrkur um miðjan dag“ (Oddverjaannáll bls. 479, annáll Flateyjabókar bls. 315, Íslendinga Saga bls. 311, Annálabrot Gísla Oddsonar bls.10, o.fl.).

Krýsuvík

Gróðureyðing á Krýsuvíkurheiði.

Það er ljóst að til þess að valda myrkri um hábjartan dag þarf allmikið gjóskufall. Talið er að samspil ösku úr gosinu 1226, kuldaskeiðs á 13. öld og aukin beiting húsdýra á svæðinu í kjölfar þess að beitarlönd töpuðust vegna myndunar Ögmundarhrauns (1151) hafi leitt til aukins uppfoks á Krýsuvíkurheiði. Þetta jók álagið á vistkerfi svæðisins, sem þó var orðið viðkvæmt í kjölfar undangenginnar landbúnaðarnýtingar í þær þrjár aldir sem liðið höfðu frá landnámi. Það gefur því augaleið að þetta lag hefur eflaust verið eitthvað þykkara á þeim tíma sem það féll. Í þessari hrinu runnu einnig þau hraun sem talin eru vera yngst á Reykjanesskaganum, Illahraun, Arnarseturshraun runnin eftir 1226 (liggja ofan á miðaldarlaginu) og ekki síðar en 1240.

Heimildir:
-Eldgosavá á Reykjanesskaga, Þorsteinn A. Þorgeirsson, Háskóli Íslands, Reykjavík 2012.

Sveifluháls

Sveifluháls á Krýsuvíkureldasvæðinu – Folaldadalir.

Grindavík

„Reykjanesskaginn er yngsti hluti Íslands en mjög eldbrunninn. 5-6 eldstöðvakerfi (sveimar) eru talin vera á skaganum eftir því hvort Hengilskerfið er talið með eða ekki. Hér er það ekki talið með því landfræðilega er miðja Hengilskerfisins fyrir utan Reykjanesskagann og að auki er Hengillinn mjög ólíkur öðrum eldstöðvakerfum á skaganum.

Reykjanesskagi

Eldstöðvakerfi á Reykjanesskaga (bleik). Jarðskjálftabelti liggur eftir skaganum og markar flekaskilin (rauð). Jarðhitasvæði eru einnig sýnd (gul). Sprungusveimar Hengils til norðausturs og Reykjaness til suðvesturs eru svartir.

Þessi fimm kerfi eru nátengd og það virðist gjarnan gjósa í þeim flestum í sömu hrinunum. Þau eru 1. Reykjaneskerfið sem er vestast á skaganum, 2. Svartsengi sem er norður af Grindavík, 3. Fagradalsfjall sem er litlu austar, 4. Krýsuvíkurkerfið, kennt við Krýsuvík, 5. Brennisteinsfjallakerfið sem einnig er kennt við Bláfjöll.

Reykjanesskaginn tilheyrir hinu svonefnda Vestara gosbelti sem nær frá Reykjanesi og norður fyrir Langjökul. það belti er ekki eins virkt og Suðurlands- og Eystra gosbeltið en þó ganga yfir kröftugar rek- og goshrinur á Reykjanesskaganum á 800-1000 ára fresti. Síðast gekk slíkt tímabil yfir á árunum 950-1240 og þar áður fyrir um 1800-2500 árum.

Reykjanes

Jarðfræði Reykjanesskaga – sveimar.

Öll fimm kerfin eiga það sameiginlegt að í þeim eru ekki megineldstöðvar og í þeim öllum kemur eingöngu upp basalt. Gosin eru gjarnan sprungugos og magn gosefna í hverju gosi að jafnaði lítið eða innan við hálfur rúmkílómetri. Þó eru undantekningar frá þessu eins og nokkrar stórar dyngjur á skaganum sýna vel.

Mikil eldvirkni hefur verið á Reykjanesskaga á nútíma og yfir þúsund ferkílómetrar lands huldir nýju hrauni auk landauka í sjó. Gjall- og klepragígaraðir eru algengustu eldstöðvarnar en að auki eru fjölmargar dyngjur á skaganum. Þær hafa þó flestar myndast á fyrrihluta nútíma, reyndar allar taldar yfir 4500 ára gamlar og myndun þeirra tengist væntalega hröðu landrisi eftir hvarf ísaldarjökulsins á skaganum.
SprungurGossprungur á skaganum á nútíma eru hátt í 200 talsins sem sýnir vel hve virkur skaginn hefur verið þrátt fyrir að engin staðfest gos hafi orðið síðan á 13. öld. Jarðskjálftar eru tíðir á skaganum og jarðhitavirkni mikil.

Eldstöðvakerfi raða sér svo til suðvesturs frá Reykjanesskaganum og vitað er um allmörg neðansjávargos á Reykjaneshrygg síðustu aldir. Öflugt gos varð suður af Eldeyjarboða árið 1783. þá myndaðist eyja sem hvarf þó stuttu síðar vegna ágangs sjávar. Á 19. öld er vitað um 3 gos á þessum slóðum og á 20. öldinni varð nokkrum sinnum vart við ólgu í sjó og gjóskuþústir sem líklega hafa verið af völdum lítilla neðansjávargosa.

Reykjaneskerfið

Reykjanesskagi

Reykjanesskgai – jarðfræðikort ÍSOR.

Vestasta eldstöðvakerfið á skaganum er Reykjaneskerfið. Nær það nokkurn veginn frá Reykjanestá að Grindavík og þaðan í norðaustur yfir skagann. Það nær einnig einhverja kílómetra í suðvestur á sjávarbotni og hafa margsinnis orði gos í sjó í kerfinu.

Mikil goshrina gekk yfir kerfið á árunum 1211-1240. Hófst þessi hrina með gosi í sjá skammt frá landi en síðan urðu allmörg gos á næstu árum á svipuðum slóðum, þ.e. í sjó skammt undan landi. Eitt hefur verið áberandi mest, árið 1226 og skilur eftir sig gjóskulag sem hefur nýst vel í gjóskulagarannsóknum á Suðvesturlandi. Heimildir eru fyrir þessu gosi í Oddaverjaannál og er þar talað um “Sandfallsvetur á Íslandi”. Gos urðu svo uppi á landi á næstu árum. Þessi gos eru nefnd einu nafni Reykjaneseldar. Síðan þá hefur kerfið ekki bært á sér frekar en önnur eldstöðvakerfi á skaganum hvað gos varðar en jarðskjálftar eru þar tíðir.

Svartsengi

Svartsengi

Svartsengisvirkjun.

Svartsengiskerfið, kennt við samnefnt háhitasvæði, var áður flokkað með Reykjaneskerfinu en þó þau séu um flest lík og nálægt hvort öðru þá eru þau flokkuð sem tvö aðskild kerfi nú. Þau fylgjast hinsvegar að hvað gos varðar og gýs í þeim báðum á svipuðum tíma. Þá rennur syðsti hluti kerfisins saman við Reykjaneskerfið vestan við Grindavík.

Allmargar dyngjur eru í kerfinu sem er um 7 km. breytt og amk. 30 km. langt. Gossvæðin eru þó í suðurhluta kerfisins.

Sudhnúkur

Sundhnúkur – loftmynd.

Goshrina varð í kerfinu fyrir um 2000-2400 árum og rann þá m.a. svokallað Sundhnúkahraun ofan við Grindavík. Hluti Grindavíkur stendur á þessu hrauni.

Einnig gaus í kerfinu samhliða Reykjaneseldum í kringum árið 1226. Virðast þá hafa orðið í það minnsta þrjú gos, fremur lítil þó. Illahraun sem orkuverið í Svartsengi stendur á og er við Bláa Lónið rann í einu þessara gosa – eða ekki. Lónið varð reyndar til eftir að farið var að bora eftir heitu vatni á svæðinu um miðja 20. öld.

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – kort.

Kerfið heitir eftir samnefndu fjalli á milli Svartsengis- og Krýsuvíkurkferfanna. Þetta er lítið kerfi og ólíkt hinum eldstöðvakerfunum á Reykjanesskaganum er það fremur lítt virkt hvað gos varðar, liklega hefur ekki orðið þar gos í um 6000 ár. Jarðskjálftar eru hinsvegar tíðir á svæðinu.

Krýsuvíkurkerfið
Kerfið var áður nefnt Trölladyngjukerfið eftir samnefndri dyngju í kerfinu. Réttara þykir þó að kenna það við helsta kennileiti kerfisins og það svæði í því þar sem er að finna vísi að megineldstöð.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun – yfirlit.

Það er sennilega ekki ofsögum sagt að segja að Krýsuvíkurkerfið sé eitt hættulegasta eldstöðvakerfi landsins vegna nálægðar þess við höfuðborgarsvæðið. Nyrstu gossprungurnar eru rétt suðvestur af Hafnarfirði og hraun hefur a.m,k. á tveimur stöðum runnið til sjávar örskammt vestan Hafnarfjarðar eftir landnám.

Um árið 1150 – 1180 urðu veruleg eldsumbrot í kerfinu og opnuðust nokkrar gossprungur í þeirri hrinu. Hafa þessi eldgos verið nefnd Krísuvíkureldar. Hraun runnu þá til sjávar báðu megin við Reykjanesskagann. Þá varð gos við Sveifluháls um 1180. Ekki virðist hinsvegar hafa gosið í kerfinu í Reykjaneseldunum á 13. öld þegar mikil goshrina gekk yfir vestar á Reykjanesskaganum.

Brennisteinsfjallakerfið

Brennisteinsfjöll

Kistufell og Kistufellsgígur í Brennisteinsfjöllum.

Syðsti hluti kerfisins er við Krýsuvíkurbjarg og það teygir sig svo í norðaustur yfir Bláfjöll og inn á Mosfellsheiði. Líkt og í flestum eldstöðvakerfunum á skaganum urðu allmikil umbrot í kerfinu skömmu eftir landnám og reyndar öllu fyrr í Brennisteinsfjallakerfinu. Nokkur gos urðu líklega í tveimur megingoshrinum á svæðinu frá Bláfjöllum að Hellisheiði. Þessi gos urðu rétt fyrir og rétt eftir árþúsundin. Þekktast er gosið sem Kristnitökuhraunið rann í árið 1000.

Framtíðarhorfur á Reykjanesskaga

Höfuðborgarsvæðið

Hugsanlegir hraunstraumar verði gos á næstum árum áratugum eða öldum á höfuðborgarsvæðinu

Það verður ekki undan því komist að fjalla örlítið um hve hættulega nálægt byggð eldstöðvakerfin á Reykjanesskaganum eru. Eldvirknin er lotubundin og gengur yfir á um 800-1000 ára fresti og stendur þá yfir í nokkur hundruð ár. Nú eru nálægt 780 ár frá síðustu staðfestu gosum á skaganum og alveg ljóst að frekar fyrr en síðar munu verða eldgos og það sennilega nokkuð mörg á skaganum. Þessi gos eru ekki afkastamikil en þau eru mörg hver hraungos og geta eldsuppkomur orðið mjög nálægt byggð. Sérstaklega verður að telja hluta Hafnarfjarðar á hættusvæði hvað þetta varðar og einnig Grindavík. Það er því sérlega mikilvægt að fylgjast vel með öllum jarðskorpuhreyfingum á skaganum til að auka líkurnar á að hægt sé að segja til um gos með einhverjum fyrirvara og gera nauðsynlegar varúðarráðstafanir.

Geldingadalir

Geldingadalir í Fagradalsfjalli – eldgos.

Eins og alþjóð veit þá hófst eldgos í Fagradalsfjalli að kvöldi 19. mars 2021. Það var orðið ljóst í byrjun árs 2020 að mikil umbrot væru framundan á Reykjanesskaganum. Vart var við kvikuinnskot í þremur eldstöðvakerfum, Reykjaneskerfinu, Svartsengi og í Krísuvíkurkerfinu. Jarðskjálftum fjölgaði mjög, sérstaklega þó í kringum Svartsengi og Grindavík og einnig í Fagradalsfjallskerfinu. Það kom í sjálfu sér ekki á óvart að þetta endaði með gosi en staðsetningin kom vissulega á óvart því Fagradalsfjallskerfið hafði ekki gosið í um 6.000 ár.

Eldgos

Litli-Hrútur við Fagradalsfjall; eldgos 2023.

Þá er einnig um frumstæða kviku úr möttli að ræða, efniviður í dyngjugos sem ekki hefur orðið á Íslandi í þúsundir ára.

Hvað þetta kann að segja til um virkni á næstu árum eða áratugum á Reykjanesskaga er ekkert mjög erfitt að segja til um. Nýtt virkniskeið er hafið á skaganum. Þetta gos er aðeins upphafið. Það má reikna með óróleikatímabili sem varir í einhverja áratugi, kannski 30-40 ár, með nokkrum gosum og að virknin hlaupi á milli eldstöðvakerfanna. Síðan kæmi rólegra tímabil í 50-100 ár en svo hæfist aftur gostímabil. Þetta er miðað við nokkuð vel þekkta goshegðun í kerfinu á síðasta virknitímabili frá um árið 800-1240.“

Heimild:
-https://eldgos.is/reykjanesskagi/

Reykjanesskagi

Fagradalsfjall verður seint talið á Reykjanesi – hvað þá á Suðurnesjum.

Reykjanesskagi

Í Gegni og Gossögu á Reykjanesi [Reykjanesskaga] er samantekt um „Heimildir um eldgos á Reykjanesskaga„:

Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – jarðfræðikort.

„Reykjanesskagi er hluti af gosbeltinu, sem liggur um Ísland þvert og er í beinu framhaldi af Reykjaneshryggnum, sem neðansjávar teygir sig langt suðvestur í haf og raunar er hluti af Atlantshafshryggnum mikla. Frá því að síðasta kuldaskeiði lauk hefur mikil eldvirkni verið á þessu svæði bæði ofansjávar og í hafi. Sú eldvirkni hefur á umliðnum öldum byggt upp Reykjanesskaga og verður ekki enn séð nokkurt lát á þeirri starfsemi.

Fyrsta heimild um gos á umræddu svæði er hin alkunna frásögn Kristnisögu: „Þá kom maðr hlaupandi ok sagði að jarðeldr var upp kominn í Ölfusi ok mundi hann hlaupa á bæ Þorodds goða“. Kristnisaga er talin vera „að stofni til frá 12. öld“ og gæti því verið rituð rösklega öld eftir að atburðir þessir áttu sér stað. Hér er að sjálfsögðu látið liggja milli hluta hvort kristnitakan hafi verið árið 1000 eða 999. Lengi hefur verið fullyrt að gos þetta hafi verið í gígaröð austan við Hveradali.

Brennisteinsfjöll

Kistufellsgígur í Brennisteinsfjöllum.

Síðari heimildir um eldgos á Reykjanesskaga eru með afbrigðum óljósar og torráðnar. Þannig er t. d. getið um gos í Trölladyngju eða Trölladyngjum 1151, 1188, 1340, 1360 og 1389-90 og um hraun, sem runnið hafi niður í Selvog 1340 . Líkur eru til að það, sem nú er nefnt Brennisteinsfjöll hafi áður fyrr verið nefnt Trölladyngjur, en sannanlega hefur þar verið eldvirkni mikil — og líka á sögulegum tíma og verður að því vikið síðar.
Ljóst er að Ögmundarhraun hefur runnið á sögulegum tíma þar eð það hefur runnið yfir bæ og hluti af rústum hans sést ennþá, en skráðar heimildir um það gos munu ekki vera fyrir hendi.

Gjöskulög

Gjóskulög í jarðvegi.

Vafalaust hafa skráðar heimildir um ýmsa atburði á þessum landshluta, þar á meðal eldgos, glatast í aldanna rás. Má í því sambandi minna á afdrif bóka Viðeyjarklausturs .
Nú hefur, eftir mismunandi leiðum, verið mögulegt að sýna fram á, að a. m. k. 12 eða 13 eldgos hafa átt sér stað á Reykjanesskaga frá því að norrænt landnám hófst hér. Þekktan aldur hafa einnig verið mjög til hjálpar eins og sýnt verður hér á eftir. Einkum eru það tvö öskulög, sem hafa haft mikla þýðingu í þessu sambandi, en þau eru landnámslagið frá því um 870.

Bæði eru þessi öskulög auðþekkt séu þau á annað borð sæmilega greinileg. Landnámslagið er tvílitt, ljóst að neðan en svart að ofan. Öskulagið frá Kötlu er svart og þykkara en nokkurt annað öskulag í jarðvegssniðum á þessu svæði ofar en landnámslagið.

Aldursákvarðanir

Húshólmi

Húshólmi – skáli undir [G]Núpshlíðarhorni.

Aðferðum, sem notaðar hafa verið til þess að flokka aldur hrauna á Reykjanesskaga má skipta í 4 flokka:
1) Sögulegar heimildir.
2) Geislakolsákvarðanir, C14.
3) Öskulög.
4) Afstaða til hrauna með þekktan aldur.

Eins og áður er sagt, eru sögulegar heimildir um eldgos á þessum landshluta bæði mjög fátæklegar og auk þess svo ruglingslegar að vant er að vita hverju má treysta.
Bæjarrústirnar í Ögmundarhrauni tala sínu máli, en þar með eru sannanir á þrotum. Um vitnisburð annála er áður getið. Ákvarðanir aldurs gróðurleifa (C14) hafa reynst notadrjúgar þar sem þeim verður við komið. Öskulög með þekktan aldur hafa einnig verið mjög til hjálpar eins og sýnt verður hér á eftir.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun 1151.

Þegar Krýsuvíkureldar loguðu var aðalgosið árið 1151. Í því gosi opnaðist 25 km löng gossprunga, og rann hraunið til sjávar bæði sunnan og norðan megin á Reykjanesskaganum. Að sunnan er það Ögmundarhraun en að norðan Kapelluhraun. Þá tók af stórbýlið Krýsuvík sem stóð niður við sjávarbakkann.
Ögmundarhraun er runnið frá norðurhluta gígaraðar austan í Núpshlíðarhálsi og hefur meginhraunflóðið fallið milli Latsfjalls og Krýsuvíkur-Mælifells og allt suður í sjó og langleiðina austur undir Krýsuvíkurberg.
Jón Jónsson, jarðfræðingur, gerði merkilega rannsókn á öllum Reykjanesskagnum, en þá taldi hann Ögmundarhraun geta hafa runnið um 1005.

Söguleg hraun á Reykjanesskaga

Svínahraun

Svínahraun – eldborg.

Svínahraun — Kristnitökuhraunið: Sýnt hefur verið fram á að yngsta hraunið austan við Hveradali getur ekki verið frá gosi því, er Kristnisaga getur um, ekki heldur hraunið úr Eldborg undir Meitli, er runnið hefur þannig, að það stefnið á Hjalla í Ölfusi og kemur að því leyti vel heim við söguna. Hins vegar er landnámslagið ofan á Eldborg, og mosakol undan hrauninu við Hveradali sýna að það er um 800 árum eldra en kristnitakan. Þetta leiddi til þess að gerðar voru athuganir á yngsta hrauninu milli Lambafells og Bláhnúks, en það er augljóslega yngra en það, sem talið var vera Kristnitökuhraunið. Kom brátt í ljós að landnámslagið er undir þessu hrauni, en Kötlulagið frá um 1495 ofan á því. (Endurteknar athuganir í óbrennishólmanum í Svínahrauni leiddu í ljós, að ekki verður greindur minnsti vottur af jarðvegi eða gróðurleifum milli öskulagsins og hraunsins. Það, sem hér er nefnt Svínahraun, er hraunið úr Nyrðri Eldborg, en hraunið úr Syðri Eldborg er nefnt Lambafellshraun. Það hraun er eitthvað yngra, en talið vera nær samtíma, þ. e. úr sömu goshrinu. Þó er þetta enn ekki sannað mál. Bæði þessi hraun ná yfir 11,9 km2 svæði.)

Rjúpnadyngjuhraun

Í Rjúpnadyngjuhrauni.

Rjúpnadyngnahraun: Í nær miðjum Húsfellsbruna milli Þríhnúka og Sandfells er eldstöð, sem mjög lítið ber á, en nefnist Rjúpnadyngjur. Húsfellsbruni er örnefni, sem nær til margra hrauna, sem flest eru runnin fyrir landnám, en einnig eru þar yngri hraun. Naumast verður það talið, að augljóst sé við fyrstu sýn, að Rjúpnadyngjur séu eldvörp. Þarna er óvenju stórbrotið hraun með djúpum sprungum og illfærum gjám. Eitt hringlaga niðurfall er á þessu svæði og er talið líklegast að það sé yfir uppvarpinu. Gjall kemur aðeins fyrir á litlum hól miðsvæðis. Við nánari athugun sést að þarna er um eldstöð og um dæmigert hraungos að ræða, en yngri hraun hafa runnið upp að henni sunnan frá og verið langt komin með að færa hana í kaf. Hraun frá Rjúpnadyngjum hefur runnið norður og norð-vestur.

Búrfell

Búrfell.

Nyrsti tangi þess endar í allhárri brún rétt austan við Búrfell og hefur þar runnið út á Búrfellshraun. Leysingavatn hefur grafið dálítinn farveg meðfram hraunröndinni norðaustur af Búrfelli og þar reyndist mögulegt að grafa inn undir hraunið. Komu þá í ljós bæði öskulögin, sem áður var minnst á.
Landnámslagið liggur inn undir hraunið, en svarta Kötlulagið er ofan á því. Þar með er ljóst að þarna hefur gosið eftir 900. Annað, sem sannar þetta, er að hraunið hefur á einum stað runnið út á Tvíbollahraun, en það var áður aldursákvarðað. Gróðurleifar undir þessu hrauni eru afar fátæklegar og því hefur enn ekki verið hægt að koma C14 athugunum við.

Jarðfræðikort

Jarðfræðikort – Stórabollahraun (Kóngshraun).

Kóngsfellshraun: Vestan við Stóra Kóngsfell er stutt gígaröð, sem nær upp í fellið og er á sprungu, sem gengur gegnum það. Þarna hafa einkum tveir gígir verið virkir. Hraunið hefur runnið báðum megin við Kóngsfell norður og niður á við. Það hefur runnið upp að Rjúpnadyngjum og báðum megin við þær og er því yngra en sú gosstöð og þar með frá sögulegum tíma. Nánari aldursákvörðun á þessu gosi liggur ekki enn fyrir.

Breiðdalshraun: Á Brennisteinsfjöllum er feiknamikil eldstöð. Það hraun, sem til norðurs rann, er dæmigert helluhraun.

Fagridalur

Gengið upp úr Fagradal um Breiðdalshraun.

Unun er að ganga þessar svörtu klappir, sem bjóða upp á hin furðulegustu mynstur í formi straumgára, fellinga og hraunreipa. Það hefur runnið í fremur mjóum straumi norðvestur fjallið milli eldri hrauna og fallið í bröttum fossi ofan í Fagradal, þar sem það hefur hrifið með sér stór björg og steina úr brúninni og liggja þeir nú í tugatali ofan á hrauninu í dalnum, meðal grjóts sem síðar hefur hrunið úr fjallinu út á hraunið. Það hefur svo haldið áfram allt að Undirhlíðum og loks staðnæmst í Breiðdal og þekur allan dalbotninn með sléttu hrauni. Þar sem það fellur niður í dalinn austan við Breiðdalshnjúk er það örþunnt.

Breiðdalur

Breiðdalur.

Leysingavatn hefur þar grafið sér farveg meðfram því og nokkuð inn undir rönd þess. Þar má sjá jarðveg þann, sem hraunið rann yfir og finna leifar þess gróðurs, sem þar var þá og raunar liggja þær gróðurleifar í sjálfu landnámslaginu. Liggur því tvöföld sönnun fyrir aldri þessa hrauns, enda gaf C“ ákvörðun um ár 910. Meðal gróðurleifa virtist vera beiGráfeldur á Draugahlíðum graftilyng, víðir, bláberjalyng og einír, en þetta allt vex á staðnum enn í dag.

Selvogshraun

Selvogshraun – kort.

Selvogshraun: Skammt eitt austan við hina fornu brennisteinsnámu, sem raunar mun hafa gefið þessum fjallaslóðum nafn, rís á fjallsbrún hár og brattur gígur, nefnt Gráfeld. Hljóti það nafn viðurkenningu, skal hraun þetta Gráfeldshraun heita, Þessi gígur er á sprungu og smágígir eru vestan við hann. Auðsætt er að hann hefur þegar í upphafi tekið völdin og sent hraunflóð mikið niður í dalinn, þar sem fleiri hraun voru þegar fyrir og fylla hann nú fjalla milli.

Draugahlíðar

Gráfeldur á Draugahlíðum.

Meðal þeirra er áðurnefnt Breiðdalshraun, sem hverfur inn undir þetta hraun, sem þannig örugglega er yngra, enda yngst í dalnum og samkvæmt þessu frá sögulegum tíma. Annálar geta þess að hraun hafi runnið niður í Selvog 1340 og 1389 . Mjög trúlegt sýnist að Selvogshraun sé frá öðru hvoru þessu gosi, en vel gætu hafa orðið enn fleiri gos í Brennisteinsfjöllum á sögulegum tíma og vafalaust hafa bæði þessi gos orðið þar, en tímasetning er óljós. Hraunið hefur fallið fram af Herdísarvíkurfjalli við Hlíðarvatn, en staðnæmst neðan við brekkurætur aðeins norðan við núverandi þjóðveg. Hraun það er fallið hefur niður í Kleifarvatn sunnanvert og Hvammahraun nefnTvíbollahraun tviist er mjög ungt og gæti jafnvel verið frá sögulegum tíma.

Tvíbollahraun

Tvíbollahraun.

Tvíbollahraun: Við Grindaskörð eru gígaraðir á sprungubelti og hefur þar verið mikil eldvirkni. Meðal þessara gíga eru Tvíbollar, en það eru gígir tveir, sem gnæfa á norðurbrún fjallsins . Eins og nafnið bendir til eru gígir þessir samvaxnir og sést það vel neðan úr byggð. Aðalgígurinn er 40 – 60 m hár en minni gígurinn tæplega þriðjungur þess. Gígirnir eru hlaðnir úr gjalli og hraunkleprum og hraunstraumurinn hefur fallið norður og mest um undirgöng, sem enn má sjá. Lengst norður nær hraun þetta að Helgafelli og hefur runnið í örþunnum straumi vestur með því að sunnan en hverfur loks undir Gvendarselshraun við suðvesturhornið á fellinu.

Tvíbollar

Tvíbollar.

Rétt þar hjá hefur leysingavatn grafið fornan jarðveg undan hrauninu svo það hefur á kafla fallið niður. Kemur við það í ljós jarðvegslag, sem er rösklega 1,2 m þykkt og í því m. a. eitt ljóst öskulag, sem talið er að sé H3 (frá Heklu fyrir 2.800 árum), en næst hrauninu eru kolaðar gróðurleifar, sem aldursákvarðaðar hafa verið og reynst 1075±60 C'4 ár, en það þýðir að hraunið gæti hafa runnið árið 875 og er því frá sögulegum tíma. Jafnframt fannst landnámslagið undir þessu hrauni, aðeins ofan við áðurnefnt niðurfall. Þrjú hraun hafa síðar runnið út á þetta hraun og eru því yngri, en þau eru Rjúpnadyngnahraun, Kóngsfellshraun og Gvendarselshraun.

Gvendarselsgígar

Gvendarselsgígaröðin og Gvendarselshraun.

Gvendarselshraun: Norðurendi Undirhlíða er nefndur Gvendarselshæð. Hún endar við Kaldárbotna. Austan í hæðinni gegnt Helgafelli er gígaröð, nefnt Gvendarselsgígi. Þeir eru á misgengi því, sem liggur eftir endilöngum Undirhlíðum, klýfur Kaldárhnúk, myndar vesturbrún Helgadals og klýfur Búrfellsgíginn um þvert og heldur áfram um Heiðmörk. Hraun frá þessari litlu gígaröð þekur allt svæðið milli Gvendarselshæðar og Helgafells. Víðast er það dæmigert helluhraun. Það hefur runnið niður í Kaldárbotna að norðaustan í smátotu, sem hangir þar níður, en hefur staðnæmst neðan við hjallann.

Annar straumur hefur fallið vestur um skarðið milli Kaldárbotna og Hlíðarhorns og nær nokkuð vestur fyrir Kaldársel.

Gvendarselsgígar

Gvendarselsgígar vestan Helgafells.

Vestast er það svo þunnt að talsverða nákvæmni þarf til þess að rekja ystu mörk þess. Þriðja hraunkvíslin hefur svo fallið um Kýrskarð við suðurenda megin gígaraðarinnar, og út á Óbrinnishólahraun, og myndar smá hraunbleðil vestan undir hæðinni. Eins og áður er sagt hverfur Tvíbollahraun inn undir Gvendarselshraun við suðurenda Helgafells. Gvendarselshraun er því yngra undir hraunið syðst og fundum þar bæði landnámslagið og gróðurleifar, sem aldursákvarðaðar hafa verið og reynst vera frá því um 1075.

Kapeluhraun

Kapelluhraun – jarðfræðikort.

Bruninn – Nýjahraun — Kapelluhraun: Eins og áður er sagt bendir upprunalegt nafn þessa hrauns ótvírætt til þess að það hafi orðið til á sögulegum tíma. Um aldur þess hefur að öðru leyti ekki verið vitað. Í sambandi við rauðamalarnám við gígina, sem hraunið er komið úr, opnaðist möguleiki til þess að komast að jarðvegslögum undir því og ná þar í kolaðar gróðurleifar. Þar voru tekin alls 3 sýni á jafnmörgum mismunandi stöðum. Aldursákvarðanir á þeim sýndu að gosið hafi þarna um 1005. Þrátt fyrir þær skekkjur, sem loða við þessar aldursákvarðanir er með þeim staðfest að hraunið er frá sögulegum tíma og næsta ljóst að gosið hafi Í Kapelluhrauni kaporðið snemma á 11. öld.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun – yfirlit.

Ögmundarhraun: Ekki er kunnugt um uppruna nafnsins á hrauni þessu, en langt er síðan að ljóst var að það hafði runnið á sögulegum tíma. Það sanna rústir bæjar, sem eyðst hafði í gosinu. Ögmundarhraun er komið úr gígaröðum austan í og austanundir Vesturhálsi (Núpshlíðarhálsi). Samanlögð lengd þessara gígaraða er nær 5 km. Næsta ljóst er að allar hafa þær verið virkar aðeins í byrjun gossins, en fljótlega hefur hraunrennslið færst yfir í, einkum þrjá gígi, nálægt austurenda gígaraðarinnar og þaðan hefur megin hraunflóðið runnið suður dalinn milli Krýsuvíkurmælifells og Latsfjalls alla leið í sjó fram. Þarna hefur það farið yfir gróið land og eyðilagt a. m. k. eitt býli eins og rústirnar sanna, en vel gætu þau hafa verið fleiri og raunar ekki ólíklegt að svo hafi verið. Hraunið hefur fallið í sjó fram á um 7,5 km strandlengju og hugsanlegt gæti verið að þar hafi sú vík verið, sem Krýsuvík er kennd við — sé það á annað borð nauðsynlegt að skýra nafnið svo – og hafi hraunið fyllt hana.

Ögmundarhraun

Ögmundarhraun/Krýsuvík – strandlengjan fyrrum.

Um þetta skal ekkert fullyrt. Lengi hefur því verið haldið fram að þetta gos hafi orðið árið 1340. Þetta ártal er komið frá Jónasi Hallgrímssyni, en ekki getur hann heimilda fyrir því.

Því má aðeins bæta við hér að engar mannvistarleifar er að finna í tveim smá óbrennishólmum ofar í hrauninu. Þess skal hér einnig getið að svo virðist sem Ögmundarhraun, Nýjahraun (Kapelluhraun) og Gvendarselshraun hafi öll orðið í einni goshrinu, sem þá hafi orðið á fyrri hluta 11. aldar. Því má svo bæta við, að vel gætu fleiri gos hafa orðið um svipað leyti eða samtímis víðar á Reykjanesskaga

Arnarseturshraun

Arnarseturshraun.

Arnarseturshraun: Hraun þetta hefur komið upp í tveim gígum og ber sá þeirra sem hæstur er nafnið Arnarsetur. Hraunið hefur ótvíræða dyngjulögun, einkum séð vestan frá, en bergfræðilega er það skyldara sprunguhraunum. Þetta hefur verið allmikið gos. Hraunið þekur sem næst 22 km2 og telst samkvæmt því 0,44 km en sennilega er sú tala talsvert of lág því hraunið er greinilega mjög þykkt á stóru svæði kringum eldvarpið. Eldra hraun, sem aðeins sést í smá óbrennishólma bendir til þess að áður hafi gosið á þessum sama stað. Í sambandi við jarðfræðikortlagningu kom í ljós að Arnarseturshraun hlaut að vera yngst allra hrauna á þessu svæði. Það vakti grun um að það gæti verið frá sögulegum tíma.
Út frá þeím skráðu heimildum, sem til eru, virtist liggja beinast fyrir að ætla að gos þetta hafi orðið 1660 og sé það, sem getið er um í annál Gunnlaugs Þorsteinssonar fyrir árið 1661, Vallholtsannál, (Annálar 1400-1800) sem getur um eldgos í Grindavíkurfjöllum þetta ár.

Eldborg

Eldborg undir Trölladyngju.

Eldborg við Trölladyngju: Þess skal og getið að gos það er orðið hefur rétt norðan við Trölladyngju og myndað gíginn Eldborg sýnist hafa orðið um líkt leyti og Afstapahraun rann.
Vel gætu þessi gos bæði hafa verið svo að segja samtímis og mætti þá raunar um það deila hvort um er að ræða eitt gos eða tvö. Einar Gunnlaugsson (1973) fann öskulag ofan við landnámslagið í Hörðuvallaklofa og er líklegt að það sé af þessum slóðum komið. Ekki verður hins vegar í það ráðið hvort það kann að vera úr Eldborg eða öðru eldvarpi í nágrenninu.

Traðarfjöll

Traðarfjöll.

Traðarfjöll: Traðarfjöllin eru skammt sunnan við Djúpavatn. Í jarðfræði Reykjanesskaga (eftirJón Jónsson 1978,) er eldstöðvum á þessu svæði nokkuð lýst og hraunið nefnt Traðarhraun, en réttara væri e. t. v. að nefna það Traðarfjallahraun. Þegar vegur var lagður gegnum Reykjanesfólkvang var hann skorinn inn í gíg sunnan í Traðarfjöllum. Við það kom í ljós allþykkt moldarlag undir gjallinu og reyndist þar auðvelt að grafa fram jarðvegssnið, sem nær frá því og niður á fast berg, sem þarna er móberg. Undir gjallinu er fyrst 9 cm þykkt moldarlag en þá kemur ljósleitt (nánast gulleitt) öskulag, sem ekki getur annað verið en landnámslagið margumtalaða. Sýnir þetta að þarna hefur gosið, að líkindum þó nokkru eftir árið 900 þar eð um 9 cm jarðvegur hefur verið kominn ofan á öskulagið áður en gosið varð. Vel gæti þetta hafa verið um sama leyti og Ögmundarhraun rann, þótt ekkert sé um það hægt að fullyrða.

Traðarfjöll

Traðarfjöll.

Ekki hefur enn gefist tími til að rekja útbreiðslu hraunsins frá þessu gosi, enda er það ekki auðvelt. Hitt er ljóst að með þessu bætist við enn eitt gos, sem örugglega hefur orðið á sögulegum tíma á Reykjanesskaga. Þykir þetta renna enn einni stoð undir það að meiriháttar goshrina hafi þar orðið snemma á landnámsöld. Ekki var mögulegt að greina neinar gróðurleifar undir gjallinu. Nægilega mikið loft hefur þarna komist að til þess að gras hefur brunnið til ösku en ekki kolast. Því má bæta hér við að þar eð svona þykkt jarðvegslag er komið ofan á landnámslagið, gæti þetta verið það gos sem Jónas Hallgrímsson talar um og Þorvaldur Thoroddsen (1925) vitnar í. Gæti þetta verið skýringin á því að ártalið 1340 hefur verið tengt Ögmundarhrauni.

Drottning

Eldborg (Drottning) í Bláfjöllum – gígur.

Af því sem hér hefur verið rakið er ljóst að gos hafa orðið á Reykjanesskaga a. m. k. 12 sinnum eða 13 frá þeim tíma að norrænt landnám hófst. Mjög sennilegt virðist að Eldborg við Bláfjöll hafi gosið á sögulegum tíma endanlegar. Svo virðist sem eldvirkni hafi verið mikil á tímabilinu 1000-1400 og raunar eins skömmu fyrir landnám. Hraun frá sögulegum tíma þekja um 143 km2 og rúmtak þeirra, ætti að vera um 2,3 km. Einnig þetta eru lágmarkstölur. Það skal tekið fram að enda þótt hraunin 6, sem talin eru í efri hluta töflunnar, séu sett í ákveðna aldursröð er engan veginn víst að hún sé rétt.

Nöfn á 153 hraunum á Reykjanesskaga (í stafrófsröð)
Afstapahraun
Almenningur
Arnarklettabruni
Balahraun
Beinavörðuhraun
Bekkjahraun
Berghraun
Blettahraun
Borgarhraun
Brenna
Brenniselshraun
Brennisteinshraun
Bringur
Brunahryggur
Brundtorfuhraun (Brunatorfuhraun/Brunntorfuhraun)
Bruni (Nýjahraun/Kapelluhraun)
Brúarhraun
Bræðrahraun
Búrfellshraun
Dalahraun
Dauðadalahraun
Draughólshraun
Driffelshraun
Dyngnahraun
Einihlíðarbruni
Einihólshraun
Eldborgarhraun
Eldvarparhraun
Eyjólfsbalahraun
Fagradalshraun
Fjallgrenshraun
Flatahraun
Flár
Garðahraun
Gálgahraun
Gjárnar
Gráhellurhraun
Grákvíguhraun
Grindaskarðahraun
Grímslækjarhraun
Hafnarfjarðarhraun
Hafurbjarnarholtshraun
Háibruni
Heiðin há
Helgadalshraun
Helgafellshraun
Hellisdalshraun
Hellisheiðarhraun
Hellnahraun eldra
Hellnahraun yngra
Hellur
Herdísarvíkurhraun
Herdísarvíkurhraun yngra
Hólahraun
Hólmshraun I
Hólmshraun II
Hólmshraun III
Hópshraun
Hraunhólshraun
Hrauntungur
Hrútadyngjuhraun
Húsfellsbruni
Hvaleyrarhraun
Hvammahraun (Hvammar)
Höfðahraun
Hörðuvallahraun
Illahraun
Kaldárhraun
Kapelluhraun
Katlar (Katlahraun)
Kálfadalahraun
Kálfafellshraun
Kerlingarhraun
Klettahraun (Klettar)
Klifhólahraun
Klofningahraun
Kistuhraun
Kolhraun
Kornstangarhraun
Kóngar
Kóngsfellshraun
Kristjánsdalahraun
Krýsuvíkurhraun
Lambafellshraun
Laufhólshraun
Laufhöfðahraun
Leggjabrjótshraun
Leitarhraun
Leynidalahraun
Lynghólshraun
Lyngskjarladarbruni
Lækjarbotnahraun
Markrakahraun
Meitlahraun
Merarhólahraun
Mosar
Nesjahraun
Norðurgjár
Núpahraun
Nýjahraun
Orrustuhólshraun
Óbrinnishólabruni
Rauðamelshraun
Rauðhólshraun
Rjúpnadyngjuhraun
Sauðabrekkuhraun
Selgjárhraun
Selhraun
Seljahraun
Seltóarhraun
Selvogshraun
Sjávarhraun
Skálafellshraun
Skipsstígshraun
Skolahraun
Skollahraun
Skógfellshraun
Skúlatúnshraun
Skyggnishraun
Sléttahraun
Sléttibruni
Slokahraun
Smyrlabúðahraun
Snókalönd
Stakkavíkurhraun
Stekkjahraun
Stórabollahraun
Stórahraun
Stórakrókshraun
Stórhólshraun
Stórhöfðahraun
Strompahraun
Strípshraun
Strýthólahraun
Sundhnúkahraun
Sundvörðuhraun
Svínahraun
Svínahraunsbruni
Sýrfellshraun
Tóhólahraun
Tvíbollahraun
Urriðakotshraun
Vífilsfellshraun
Vífilsstaðahraun
Víti
Vörðufellsborgahraun
Þingvallahraun
Þjófakrikahraun
Þráinsskjaldarhraun
Þríhnúkahraun
Þurárhraun
Þúfuhólshraun
Ögmundarhraun

Heimildir:
-Gegnir og Gossaga á Reykjanesi.

Vörðufellsborgir

Vörðufellsborgir í Brennisteinsfjöllum.

Grindavík

Í frétt RÚV 20. mars 2021 segir af „Síðasta gostímabili á Reykjanesskaga er varði í nær 300 ár„, skrifaða af Ævari Erni Jósepssyni:

Beinavörðurhraun

Beinavörðuhraun – kortasjá ISOR.

„Síðasta goshrina á Reykjanesskaga varði í 30 ár. Hún var jafnframt lokahrinan í enn lengra eldsumbrotatímabili á Reykjanesskaganum, sem stóð yfir í 290 ár. Síðast gaus í Fagradalsfjalli fyrir meira en 6.000 árum. Þá rann Beinavörðuhraun.

Síðustu goshrinu á Reykjanesskaga lauk um miðja Sturlungaöld, árið 1240. Hafði þá gengið á með gosum í Reykjaneskerfinu frá árinu 1210, með nokkurra ára hléum. Þar á meðal var gos sem hófst 1226, sex árum eftir að Snorri Sturluson kom heim frá Noregi, og var að líkindum stærsta gosið í hrinunni. Í Oddaverjaannál er getið um þetta gos og talað um „sandfallsvetur á Íslandi.“ Á vefnum eldgos.is segir að gosin í hrinunni frá 1210 – 1240 nefnist einu nafni Reykjaneseldar.

Beinavörðuhraun

Beinavörðurhraun – kort.

Eldsumbrotahrinan á Reykjanesskaganum var þó enn lengri, því Reykjaneseldarnir voru aðeins síðasta hrinan af mörgum sem saman mynda eitt allsherjar eldsumbrotatímabil sem teygir sig yfir nær 300 ár, eða allt frá árinu 950 til 1240, samkvæmt greininni á eldgos.is.

Eftir það hefur ekki orðið gos á þessum slóðum sem orð er á gerandi fyrr en nú, eða í rúm 780 ár. Sex eldstöðvakerfi eru á Reykjanesskaga. Hengilssvæðið, Reykjaneskerfið, Svartsengi, Krýsuvíkurkerfið, Brennisteinsfjöll og Fagradalsfjall, þar sem nú gýs í fyrsta sinn í að minnsta kosti 6.000 ár. Hraunið sem þá rann kallast Beinavörðuhraun.“

Heimild:
-https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-03-20-sidasta-gostimabil-a-reykjanesskaga-vardi-i-naer-300-ar

Fagradalsfjall

Fagradalsfjall – jarðfræðikort JJ.

Reykjanesskagi

Þegar skoðað er jarðfræðikort ÍSOR, unnið af margfróðu fólki á löngum tíma, af Reykjanesskaga er áhugavert að skoða helstu hraunin ofan Hafnarfjarðar, sérstaklega í hinu sögulega samhengi þeirra. Hraununum eru gefin nafngiftirnar kap, gel, búr, se, óbr, skú, tv og stó. Þetta eru skammstafnir yfir „Kapelluhraun, „Geldingahraun“, Búrfellshraun“, Selhraun“, Óbrinnishólahraun“, „Skúlatúnshraun“, „Tvíbollahraun“, „Stórabollahraun“ og ekki síst meginhraunið „Hrútagjárdyngjuhraun. Hellnahraunin, eldra og yngra virðast vera samheiti yfir Stórabolla- og Tvíbollahraunin, sem runnu með u.þ.b. 1000 ára millibili.

Kapelluhraun

Kapelluhraun

Kapelluhraun – jarðfræðikort ÍSOR.

Kapelluhraun (syðsti hluti þess var jafnan nefnt Nýibruni en sá nyrsti Bruninn) er hraun á norðurhluta Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar hjá Straumsvík og er hluti af hraunum sem runnu árið 1151 í Krýsuvíkureldum. Kapelluhraun er úfið apalhraun og rann úr gossprungu sem var alls um 25 km löng. Sunnan á skaganum rann þá einnig Ögmundarhraun í sjó fram. Kapelluhraun rann aðallega frá gígum við Vatnsskarð sem nú heyra sögunni til vegna gjallvinnslu. Í sama gosi rann hraun frá röð minni gíga sem liggur meðfram Undirhlíðum og norður um Gvendarselshæð. Rann það m.a. niður í Kaldárbotna.

Kappella

Kapellan í Kapelluhrauni endurgerð.

Kapelluhraun er nefnt svo eftir lítilli tóft þar sem var kapella. Um miðja 20. öldina fannst þar lítið líkneski af heilagri Barböru en hún var sögð góð til áheita gegn eldsgangi hvers konar. Kapellan stóð í miðjum vegarslóða sem menn höfðu rutt gegnum hraunið en hann hefur nú verið eyðilagður með öllu að undanskildum tuttugu metra kafla við rústir kapellunnar. Kapellutóftin er á fornminjaskrá.

Geldingahraun

Jarðfræðikort

Geldingahraun – jarðfræðikort.

Um Hvassahraun segir í örnefnalýsingu Ara Gíslasonar: „Þar upp af er stór hraunhóll sem heitir Haugrúst eða Hugarúst?? Þetta er stór hæð og hrjúft allt í kring og í hólnum er gjögur (jarðfall). Þar ofar tekur svo við Geldingahraun og þar vestan við horn þess hrauns er djúp gjá nefnd Svartagil. Samhliða Geldingahrauni, ofar og vestur og langt í austur, er svæði það sem nefnt er Mosar og í þeim miðjum nærri Afstapabruna er Bögguklettur, þetta eru einkennilegir hólar.
Geldingahraun sést sannanlega austan yngra Afstapahraunsins á nokkrum stöðum.

Afstapahraun

Jarðfræðikort

Afstapahraun – jarðfræðikort ÍSOR.

Afstapahraun (kallast einnig Hvassahraun) er apalhraun á Reykjanesskaga. Hraunið hefur runnið frá eldgígum sem eru vestan undir Trölladyngju og þaðan til norðurs alveg í sjó fram í Vatnsleysuvík á Vatnsleysuströnd. Við suðurenda hraunsins eru Höskuldarvellir, sem eru grasi gróið flatlendi, eitt hið stærsta á Reykjanesskaganum. Við norðurendann hefur verið brotið af hrauninu vegna lagningar Reykjanesbrautar, sem liggur þar á milli hrauns og sjávar. Heildarlengd hraunsins er um 10 kílómetrar. Samkvæmt rannsóknum er hraunið um 2000 ára gamalt, sem byggir á C-14 aldursgreiningum og gjóskutímatali.

Selhraun

Jarðfræðikort

Jarðfræðikort – Selhraun.

Hraunafurð Geldingahrauns, sem er að mestu eldra hraun undir Sfstapahrauni, rann sem mjór taumur alla leið niður í Straumsvík. Selhraunið er augljóst vestan Kapelluhrauns, en er grafinn að hluta undir yngri hraunum (Kapelluhrauns) utan smáskækils sem stendur upp úr og nefnist nú Selhraun. Hluta Selhraunsins má enn sjá ofan Leynis austan Kapelluhrauns

Búrfellshraun
Búrfellshraun er samnefni yfir hraunasvæði sem teygir sig yfir stórt svæði í nálægð Hafnarfjarðar. Hraunin runnu fyrir um 8000 árum en þá varð eldgos sem myndaði eldborgina Búrfell sem rís fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hraunin nefnast ólíkum nöfnum eftir staðsetningu þeirra eða útliti, t.d. Smyrlabúðarhraun, Gráhelluhraun, Urriðakotshraun, Lækjarbotnahraun, Svínahraun, Urriðakotshraun, Hafnarfjarðarhraun, Garðahraun, Gálgahraun og Balahraun.

Óbrennishólahraun

Jarðfræðikort

Jarðfræðikort – Óbrinnishólahraun.

Kapellu- og Óbrinnishólahraun (-bruni) eru með þeim yngstu í Hafnarfirði og skilja sig frá öðrum, reyndar með ólíkum hætti því hið fyrrnefna er að miklum hluta úfið kargahraun en hið síðarnefnda slétt helluhraun næst upptökunum, bæði þó með samfelldri Stakurráðandi mosaþembu.
Óbrinnishólabruni á (skv. fyrri rannsóknum) að hafa runnið 190 f. Kr. og Kapelluhraun (Nýjahraun/Bruninn) árið 1151 e.Kr. Um 1340 ára aldursmunur mun því vera á hraununum, en þess virðist þó fljótt á litið ekki sjást glögg merki, hvorki gróðurlega né jarðfræðilega. Mun líklegra er að Óbrinnishólahraunið hafi runnið í sömu goshrinu og Bruninn og þá einungis skömmu áður á jarðfræðilegan mælikvarða (á innan við 300 ára tímabili).

Skúlatúnshraun

Litluborgir

Litluborgir í Skílatúnshrauni – gervigígur.

Skúlatún er óbrennishólmi í Skúlatúnshrauni (Stórabollahrauni) sem rann fyrir um 2000 árum. Sumir vilja ætla að þar megi sjá til fornra minja, en slíkt verður að telja mjög hæpið.
Nokkrir gervígígar í Skúlatúnshrauni sýna hvar ströndin hefur legið þegar fyrri hraun runnu út í sjó. Þessir gervigígar eru taldir myndaðir eftir ísöld og eldri en hraunin í kring, þar með talin Skúlatúnshraun og Tvíbollahraun.
Gervigígarnir eru til marks um að fyrir tíma Skúlatúnshrauns og Tvíbollahrauns hafa hraun runnið sömu leið til sjávar en þegar þeir myndast þeytast upp hraun og setlög.

Hellnahraun

Mannvirki í Eldra-Hellnahrauni.

Er þetta ástæðan fyrir því að í gervigígunum í Skúlatúnshrauni megi meðal annars finna skeljar í bland við klepra og gjall en skeljarnar hafa verið undan ströndinni sem hraunið rann yfir.

Skúlatúnshraun (Eldra Hellnahraun) og Tvíbollahraun (Yngra Hellnahraun) eru mjög lík í ásýndum og lengi hefur þótt erfitt að greina þau að. Skúlatúnshraunið, líkt og Tvíbollahraunið, hefur komið úr Brennisteinsfjallakerfinu og hefur það runnið svipaða leið til sjávar.

Tvíbollar

Tvíbollar.

Er hraunið komið suðaustan úr Stórabolla sem er, líkt og Tvíbollar, í Grindaskörðum. Breiddi hraunið mjög úr sér sunnan og austan við Helgafell og rann svo sömu leið og Tvíbollahraunið suður fyrir Helgafell, í norðvesturátt með Gvendarselshæð, vestur með Kaldárseli og til sjávar í Hraunavík. Er hraunið nú undir nýrri hraunum að miklu leyti en kemur fram á nokkrum stöðum, til dæmis við Hvaleyrarvatn, Ástjörn og við sjóinn vestan Hvaleyrarholts.

Stórabollahraun

Jarðfræðikort

Jarðfræðikort – Stórabollahraun.

Stórabollahraun er talið vera um 2700 ára. Hraunið ber keim af dyngjugosi. Gígurinn, mjög stór, er utan í vestanverðu Kóngsfelli í norðanverðum Grindaskörðum ofan Hafnarfjarðar. Hraunið er undir Tvíbollahrauni, komið úr gígum skammt sunnar.

Tvíbollahraun
Tvíbollahraun og Hellnahraun yngra runnu úr Bollunum í Grindarskörðum um 950 e. Kr. Í hraununum norðvestan við Markraka eru Dauðadalahellar, fallegar og margflóknar hraunrásir. Þarna gætu hafa runnið fyrstu hraunin á Íslandi eftir að búseta hófst og hellar þess þá fyrstu hellar sem mynduðust hér á landi á sögulegum tíma.
Í hraununum eru allmargir hellar. Nú var ætlunin að skoða Elginn undir Miðbolla, Balahelli undir Markraka og kíkja niður í gat, sem FERLIR fann fyrir þremur árum, en þá vannst ekki tími til að kanna það nánar.
Eins og áður er getið varð eldgosið um það leyti er fyrstu landnámsmennirnir vour að setjast að hér á landi.

Tvíbollahraun

Hellisop Leiðarenda í Tvíbollahrauni, Helgafell fjær.

„Meginhraunflóðið var til norðurs, hraunelfan klofnaði um hæðina austan við Dauðadali. Mjó álma úr því rann milli hennar og Lönguhlíðar og breiddist nokkuð út þar vestur af, en meginhraunflóðið féll norður af Helgafelli og norður með því að suðvestan. Tvíbollahraun er allt að 18 ferkílómetrar að flatarmáli.“ Þó gæti hraunið verið eitthvað minna því rannsóknir hafa sýnt að hluti hraunsins er þakið landnámsöskulaginu svo það gæti verið svolítið eldra.
Dauðadalahellarnir eru í Stórabollahrauni, Þeir eru nokkrir, þ.á.m. Flóki. Leiðarendi, einn mest sótti ferðamannahellir á landinu, er einnig í Stórabollahrauni. Yfir honum hvílir Tvíbollahraunið. Á einum stað hefur það náð að þröngva sér inn í hellinn.
Upptök Tvíbollahrauns eru í framangreindum Tví-Bollum eða Mið-Bollum. Tví-Bollarnir þeir eru tveir samliggjandi gígar í brúnum Grindarskarða, í um 480 m hæð yfir sjó. Hraunið hefur fossað niður bratta hlíðina niður á láglendið en einnig runnið í lokuðum rásum. Hraunið flæmdist síðan til norðurs milli móbergshnúka og klapparholta allt niður undir Hvaleyrarholt við Hafnarfjörð.

Hrútagjárdyngjuhraun

Jarðfræðkort

Hrútagjárdyngjuhraun – jarðfræðikort ISOR.

Hrútagjárdyngja er um 4.500 ára hraundyngja sem þekur um 80-100 km² lands. Alls rúmir 3 rúmkílómetrar af hrauni. Dyngjan er með stórum toppgíg og skorin djúpum gjám sem kunna að vera merki um ris vegna kvikuinnskota. Hrútagjárdyngja er einn af stærstu hraunskjöldum á Reykjanesi. Í hrauninu er hægt að finna allmarga hraunhella, þ.á.m Steinbogahelli, Maístjörnuna og Híðið.
Eitt af stærstu hraununum í kringum Hafnarfjörð er komið úr Hrútagjárdyngju. Upptök þess eru nyrst í Móháls[a]dal. Á gígsvæðinu er allmikil gjá sem heitir Hrútagjá og við hana er dyngjan kennd. Hraunið hefur að mestu runnið til norðurs og til sjávar og hefur myndað ströndina milli Vatnsleysuvíkur og Straumsvíkur. Í daglegu tali gengur stærsti hluti hraunsins undir nafninu Almenningur. Öskulög í jarðvegi ofan á hrauninu benda til að hún hafi myndast fyrir 4000- 5000 árum.

Hrútagjá

Hrútagjárdyngja ofan Hafnarfjarðar.

Ljóst er þó, þegar gengið er um Dyngjuna og umhverfis hana, að hér hefur ekki verið um eina goshrinu að ræða heldur a.m.k. tvær eða fleiri. Nýjustu ummerkin sjást hvað best suðaustast í Hrútagjárdyngjunni. Þar er gígur og hrauntröð. Verksummerki eftir miðkaflan sjást hins vegar gleggst vestan við mikla hrauntjörn sunnanlega á dyngjusvæðinu og í hrauntröð út frá henni til norðurs. Þar hefur glóandi hraunkvikan leitað út úr gamla dyngjusvæðinu nyrst í henni og myndað ábreiðu næst dyngjunni.
Gamli gígurinn í Hrútagjárdyngju, sem gaf af sér hina miklu kviku, sést enn, en hefur nánast fyllst af nýrra hrauni.

Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/Kapelluhraun
-https://nafnid.is/ornefni/650529
-https://is.wikipedia.org/wiki/Afstapahraun
-https://is.wikipedia.org/wiki/B%C3%BArfellshraun_vi%C3%B0_Hafnarfj%
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=61463
-https://ferlir.is/obrinnisholabruni/
-https://ratleikur.fjardarfrettir.is/25-daudadalir/
-https://ratleikur.fjardarfrettir.is/26-skulatun-skulatunshraun/
-https://ferlir.is/tvibollahraun-elgurinn-balahellir-daudadalahellar/
-https://ratleikur.fjardarfrettir.is/14-gjasel-hrutagjardyngjuhraun/

Kapelluhraun

Ferðast um hraunin ofan Hafnarfjarðar – teikning frá 19. öld.