Reykjanesskagi – Síða 2

Tag Archive for: Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – Útivistarparadís; Unnur Úlfarsdóttir

Í Vikunni árið 1987 fjallar Unnur Úlfarsdóttir um „Útivistarparadísina Reykjanesskagann„:

Hraunhóll 2020- upptök Kapelluhrauns.

„Nú er sól farin að hækka á lofti og daginn tekið að lengja.
Í fögru vetrarveðri, eins og alltaf kemur af og til, nota margir tækifærið til útivistar. Oft hættir mönnum til að leita langt yfir skammt. Því er eflaust svo farið með marga íbúa höfuðborgarsvæðisins að þeir átta sig ekki á að við bæjardyrnar hafa þeir Reykjanesfólkvang, eitthvert skemmtilegasta útivistarsvæði landsins að margra mati. Reykjanesfólkvangur býður upp á ótal útivistarmöguleika. Þar er skíðaland Reykvíkinga í Bláfjöllum, gróðurvinin Heiðmörk, Kleifarvatn, Krýsuvíkin og jarðhitasvæðin, Kapelluhraunið og svo mætti lengi telja.

Kapelluhraun – námusvæðið sunnan Hafnarfjarðar.

Jarðfræðilega séð er Reykjanesskaginn yngsti hluti landsins, eldbrunninn og gróðurvana. Eldfjöll eru þar mörg og mismunandi, flest lág. Hér á síðunni birtum við myndir sem Helgi ljósmyndari tók á fögrum vetrardegi í Kapelluhrauni.
Í hrauninu rétt hjá álverinu i Straumsvík var mjög sérstakt eldvarp sem varð eyðileggingunni að bráð þegar álverið var byggt.“

Hraunin ofan Hafnarfjarðar eru djásn, sem því miður hefur verið spillt á margvíslegan hátt á síðustu árum.

Stóri-Rauðimelur neðan Almennings 2023.

Þrátt fyrir hina jarðfræðulegu „útivistarparadís“ Kapelluhrauns og nágrennis sem og þá mikilvægu ásýnd sem hún hefði getað skapað bæði núlifendum og komandi kynslóðum, að ekki sé talað um gestum þeirra, óröskuð, hefur þeim hluta Reykjanesskagans verið stórlega spillt með gegndarlausri efnistöku, að því virðist nánast umhugsunarlaust.

Heimild:
-Vikan, 4. tbl. 22.01.1987, Reykjanesfólkvangur, Útivistarparadís, Unnur Úlfarsdóttir, bls. 62.

Í Þorbjarnastaða-Rauðamel ofan Straums. Útgrafin náma án nokkurs tillits til umhverfisins.

Skrár

Er eitthvað að sjá á Reykjanesskaganum? – Ægir Sigurðsson

Í Faxa árið 2006 er grein undir fyrirsögninni „Er eitthvað að sjá á Reykjanesskaganum„. Þar segir í innngangi: „Mikill fjöldi fróðlegra erinda hefur verið flutt á fundum Lionsklúbbsins í Keflavík í gegnum tíðina. Meðal þeirra merkari er eftirfarandi erindi um jarðfræði Reykjanesskagans sem Ægir Sigurðsson, kennari í Keflavík, flutti á 49. starfsári klúbbsins.„

Faxi – forsíða 2006.

„Hér rísa vissulega ekki há fjöll þverbrött úr Ægisfaðmi, hér finnast ekki djúpir dalir og ekki liðast hér ár, bakkafullar af laxfiski, um grænar grundir. En skaginn okkar býr yfir öðrum töfrum sem allt of margir hafa látið fram hjá sér fara en eru þó að verða fleirum og fleirum ljósari.
Í þessum greinarstúfi ætla ég að benda á örfáar perlur sem hægt er að nálgast án mikillar fyrirhafnar í þeirri von að einhverjir Suðurnesjamenn geri sér grein fyrir að innan seilingar eigi þeir náttúru sem er einstök í sinni röð. Um seinni línuna í tilvitnuninni ræði ég ekki að sinni.
En hvað er það sem gerir Reykjanesið svona sérstætt? Hví hafa jafnt erlendir sem innlendir náttúrufræðingar skrifað aragrúa lærðra greina um náttúru þessa útskaga? Jú, hér hagar svo til að rannsaka má úthafshrygg á þurru landi sem óneitanlega er miklu þægilegra en á nokkur hundruð eöa þúsund faðma dýpi.

Flekakenningin

Flekaskil jarðar.

Til að skýra þetta nánar skulum við aðeins líta á flekakenninguna sem er undirstaða nútíma jarðfræði. Kenningin gerir ráð fyrir að yfirborð jarðar skiptist upp í 7-8 stóra fleka og mun fleiri smærri. Flekarnir eru úr svonefndu berghveli eða stinnhvolfi sem gert er úr úthafs- eða meginlandsskorpu svo og efsta hluta möttulsins. Meginlandsskorpan er allt að 70 km þykk og aðallega gerð úr súrum bergtegundum en úthafsplatan er basísk og ekki nema 5-10 km að þykkt. Stóru flekamireru úrbáðum skorpugerðunum nema Kyrrahafsflekinn sem eingöngu er úr úthafsskorpu. Berghvelið sem er um 20 km þykkt undir úthöfunum og frá 100-150 km þykkt undir meginlöndunum, eftir hæð landsins, hvílir á deighvelinu sem nær niður á um 350 km dýpi. Eins og nafn hvelsins ber með sér er efni þess seigfljótandi enda nálægt bræðslumarki sínu.

Flekamót.

Neðan við deighvelið tekur við stinnara efni miðmöttulsins. Talið er að mikil varmamyndun vegna klofnunar geislavirkra efna í möttlinum komi á stað uppstreymi efnis eða svo nefndum möttulstrókum. Strókarnir koma af stað láréttri efnisfærslu út eftir deighvelinu og berghvelið berst rneð líkt og ísjakar á straumvatni. Smátt og smátt kólnar efnið aftur, sekkur og myndar þannig hringrás eða iðustraum. Yfir möttulstróknum kemur fram hryggur og út frá honum færast flekarnir til beggja handa á svonefndum flekaskilum. Flekarnir mætast þar sem efnið sígur aftur niður í möttulinn og nefnist það flekamót. Á mótum og skilum fleka á nær öll jarðvirkni sér stað. Á plötumótum eru átökin miklu meiri en á plötuskilum. Þar hlaðast upp há fjöll svo sem Himalajafjöllin, þar verða jarðskjálftar mun harðari og mannskæðari og gos eldfjallanna ofsafengnari.

Flekaskil á Íslandi.

En þar sem við erum á plötuskilum læt ég þetta duga um mótin. Eftir úthöfunum endilöngum liggja 2000-4000 m háir fjallgarðar sem alls eru um 70.000 km að lengd. Víða hafa hryggirnir hliðrast þvert á lengdarás sinn um tugi eða hundruð kílómetra um svo nefnd brotabelti.
Tvenn brotabelti eru á eða við landið. Annað tengir saman gosbeltin á Reykjanesi og á Suðurlandi og þar eiga m.a. hinir illræmdu Suðurlandsskjálftar upptök sín. Hitt er fyrir Norðurlandi og tengir saman eystra gosbeltið í Axarfirði og Kolbeinseyjarhrygginn. A því urðu fyrir skömmu allsnarpar hræringar.
Hryggirnir, svo og hafsbotninn eru úr eðlissþyngri efnum en meginlöndin og standa því lægra en þau og eru því undir sjó. Undir hryggjunum kemur heitt möttulefnið upp og þeir standa því mun hærra en botninn umhverfis sem er úr kaldara efni. Ytir möttulstrókunum miðjum þar sem landris er mest bæði vegna hitaáhrifanna svo og mikillar efnisframleiðslu getur hafsbotninn risið úr sæ. Ísland er dæmi um slíkt.

Beykjaneshryggur

Flekaskilin um Ísland.

Reykjaneshryggur er hluti af Atlantshafshryggnum sem liðast eftir hafinu endilöngu og skilur m.a. að Norður Ameríku og Evrasíuflekana. Reykjanesskaginn tekur síðan við af hryggjunum og markar þannig upphaf gosbeltisins sem nær þvert yfir landið. Reykjanesskaginn er því að klofna. Vestari hluti hans færist til norðvesturs að meðaltali um 1 cm/ári en eystri hluti hans til suðausturs með sama hraða. Jarðeldurinn fylltr síðan jafnóðum í rifuna á milli. Þessar hreyfingar verða í rykkjum og fylgja þeim eldgos líkt og í Kröflueldum þar sem land gliðnaði um 78 m á nokkrum árum.
Eldvirknin innan gosbeltanna er ekki samfelld heldur raða eldvörpin sér á afmörkuð svæði, gosreinar. Í miðju hverrar reinar er eldvirknin mest og þar myndast megineldstöðvar sem oft rísa nokkur hundruð metra yfir umhverfi sitt. Þar er að finna mun meiri breytileika í bergtegundum og gosmyndunum en utan þeirra og háhitasvæði tengist þeim flestum. Á Reykjanesskaganum hafa megineldstöðvar ekki náð að myndast enn nema í Hengilsreininni sem er elst. Reinarnar eru mismunandi að lengd, 20-50 km, og breiddin frá 5 og upp í 7 km og stefna þær NA SV.
Misgengin í hverri rein mynda grunna sigdali og gígarnir fylgja flestir miðju hverrar reinar. Einstaka hrauntaumar hafa þó runnið langt út fyrir sína heima rein.

Dyngjugos.

Fjölbreytileiki eldstöðva er mikill og á fáum stöðum er hægt að skoða allar helstu gerðir íslenskra eldstöðva á jafn litlu og aðgengilegu svæði. Dyngjur, litlar sem stórar, gígaraðir, stuttar og langar úr kleprum og gjalli í ýmsum hlutföllum, gígahópar (svæðisgos), stampar og eldborgir, sprengigígar og jafnvel myndanir sem líkjast sigkötlum. Í útjaðri svæðisins eru megineldstöðvar órofnar eins og Hengilssvæðið eða rofnar til róta líkt og Reykjavíkur, Kjalarnes og Stardalsstöðvarnar. Á utanverðum skaganum er aðeins að finna basalt en þar eru þó allar þrjár megin gerðirnar. Fjölbreytileiki hraunanna og hraunmyndanna er óþrjótandi. Hraunhólar með djúpum sprungum sem veita ýmsurn jurtum skjól svo sem blágresi og stóraburkna, hraunbólur, óbrinnishóla inn í miðju hraunhafinu, hrauntraðir með ýmsum myndunum, kargahraun þakið þykkri mosakápu, niðurföll, rásir, skúta og hella af mismunandi lengd og gerð.

Hellar

Í Raufarhólshelli.

Fjölmargir hellar eru á skaganum og aðeins hluti þeirra fundinn svo að fyrir þá sem vilja skríða um móður jörð og skoða innviði hennar er þetta kjörsvæði. Hellaauðug hraun eru oft aðeins steinsnar frá þjóðleiðum t.d. í Arnaseturshrauni við Grindavíkurveg og hinir rómuðu Bláfjallahellar í Strompahrauni þar sem þúsundir manna fara um á góðviðrisdögum. Konunginn sjálfan, hinn 1360 m langa Raufarhólshelli í Leitahrauni þekkja víst flestir. Ekki eru allir hellamir svo til láréttir heldur er einnig þó nokkuð um lóðrétta hella sem fiestir eru afgösunar pípur og þá oft tengdir gígunum. Dýpstur er hellirinn í Þríhnjúkum en þar þarf að síga um 110 m beint niður áður en fætur kenna gólfs og eftir það má enn fara neðar. Fer þá eflaust að styttast til þess höfðingja sem hinir ófrómu munu gista að lokinni jarðvistinni. Um þær myndanir sem hellarnir búa yfir, mætti hafa mörg orð, en þeirra á aðeins að njóta á staðnum, í því sérkennilega andrúmslofti sem þar ríkir og í hinni dularfullu birtu ljóskeranna. Sjálft hraunið og myndanir þess og litbrigði eru svo heimur út af fyrir sig.

Baðstofa við Húsatóftir.

Djúpar gjár stundum með köldu tæru vatni og misgengisstallar af mismunandi stærðum og gerðum eru einnig skoðunarverðir staðir. Móbergið sem er mun linara en basaltið er tilvalið efni fyrir vatn og vind til að skera út ýmsar kynjamyndir. Og ekki má láta hjá líða að minnast á háhitasvæðin með öllum þeim furðum sem þar er að sjá og heyra að ógleymdri þeirri ilman sem fylgi skoðandanum langt út fyrir svæðið.

Grágrýti

Ef við lítum aðeins á jarðlagagerðina má skipta henni eftir myndunartíma í þrjá aðal flokka. Grágrýtishraunin frá síðustu hlýskeiðum, móbergs og bólstraberg frá síðustu jökulskeiðum og hraun runnin eftir ísöld.
Grágrýtishraunin runnu á hlýskeiðum ísaldar og jöklarnir hreinsuðu og skófu síðan allt gjall, hraunreipi og aðrar yfirborðsmyndanir af.

Grágrýti.

Ysti hluti skagans, Rosmhvalanes, sem er SV við miðju landrekssprungunnar, er hulið grágrýti og samkvæmt flekakenningunni ætti grágrýti af svipuðum aldri að finnast SA við hana. Það er t.d. að finna í Krýsuvík.
Við skulum líta aðeins nánar á grágrýtið á “Rostunganesinu” en á því eru helstu stórborgir Suðurnesja. Hraunin bera þess greinileg merki að þau eru runnin frá dyngjum. Þar sem sjór og/eða jöklar hafa rofið stalla í það má sjá að þau eru belgótt og smá eða grófkristölluð. Ef rýnt er í bergið má kenna að ljósu kornin í því eru plagíóklas (feldspat) og á einstaka stað má í ljósum og gropnum blettum sjá dökka, nokkuð stóra, ágít kristalla. Þar sem bergið er mishart, veðrast við vissar aðstæður mjög sérkennilegt „bollamunstur“ í það og prýða slíkir steinar margan verðlaunagarðinn í Keflavík. Skipta má grágrýtinu upp í þrjár syrpur: Háaleitis, Njarðvíkur og Vogastapagrágrýtið.

Vogastapagrágrýtið

Vogastapi.

Talið er að Háleitis og Vogastapagrágrýtið hafi myndast á næst síðasta hlýskeiði fyrir um 200.000 árum en Njarðvíkurgrágrýtið á síðasta hlýskeiði og er þá um 100.000 ára. Talið er næsta víst að Háaleitið sé dyngjuhvirfill samnefnds hrauns en óvíst er um uppkomustað hinna og gætu þeir jafnvel verið horfnir í sæ. Þykkt hraunanna er allt að 90m. Vogagrágrýti hefur snarast til SA, inn að virka svæðinu, og má merkja það á misgengjum svo sem í Háabjalla og stöllunum sitt hvoru megin Seltjarnar.

Móbergs- og bólstramyndanir

Sveifluháls – móbergsmyndanir.

Móbergs- og bólstramyndanir eru flestar frá síðasta jökulskeiði sem hófst fyrir 70.000 árum. Dæmi er um myndanir frá eldri jökulskeiðum. Reynt verður að skýra lauslega frá því hvað á sér stað þegar jarðeldur kemur upp undir jökli eða vatni. Flestir hafa séð hvernig hraun renna frá eldvörpum t.d. Heklu og Kröflugosum. Ef bergkvika kemur upp undir jökli bræðir hún geil í jökulinn sem hálffyllist af vatni sem snöggkælir hana svo hún nær ekki að kristallast en splundrast í smá gleragnirsem nefnist aska. Margir hafa orðið fyrir því að snöggkæla heita glerhluti og þekkja þetta því af eigin skinni. Ef vatnsþrýstingurinn er nægur nær efnið ekki að splundrast en vegna mikillar kælingar myndar það hnykla eða kodda sem oft eru innan við metri á hvern kant. Nefnist bergið þá bólstraberg.

Fjallið eina – stapi í kollinn.

Ef gos stendur það lengi að bólstrabergið og gosaskan ná að hlaða upp gíg sem vatn kemst ekki í rennur hraun sem myndar hettu ofan á eldvarpinu. Nefnist það þá stapi.
Með tíð og tíma ummyndast og harðnar hin dökka aska og verður að brúnu mógleri sem límist saman og myndar móbergið. Vikur, gjall og hraunmolar smáir og stórir sem blandast öskunni gefur svo móberginu mismunandi ásýnd.

Þegar jökullinn hvarf af landinu stóðu eftir hlíðarbrött fjöll, mismunandi að hæð og gerð. Útlit og gerð þeirra fer eftir því hvenær gosinu lauk og hvort gosið hefur aðallega á einum stað eða á gossprungu.

Sveifluháls – móbergsfjallgarður.

Sem dæmi um móbergshryggi má nefna Sveiflu- og Núpshlíðarhálsa svo og fellin frá Valahnúk að Sýrfelli. Vegna athafna manna er unnt að skoða bólstrabergið í Stapafelli í mjög laglegu sniði, meira að segja, án þess að þurfa að yfirgefa hægindi mótorfáksins. í Súlunum, sem samfastar eru Stapafelli, má einnig greina gangana sem á sínum tíma veittu eldleðjunni upp í gíginn. Keili rer dæmi um stakstætt móbergsfjall og Fagradalsfjall er myndarlegasti stapinn á utanverðum skaganum.

Hraun

Helluhraun.

Nútímahraun nefnast þau hraun sem upp hafa komið eftir að jökla leysti hér á skaganum líklega fyrir 12-13 þúsund árum. Venja er að skipta hraununum í tvo fiokka eftir uppruna og útliti: Dyngjuhraun sem eru dæmigerð helluhraun, úr þunnum hraunlögum, slétt, reipótt og með ávölum hraunhólum sem oft eru með alldjúpum sprungum í kollinum. Bergið er gráleitt og með brúnleita veðrunarkápu, oft grófkornótt og áberandi ólivín og/eða plagíóklas dílar eru algengir. Bergtegundin nefnist ólivínþóleiít og er einkennisberg hafsbotnsins. Hraunin dreifast gjarnan yfir stór svæði því kvikan er heit og þunnfljótandi þegar hún kemur upp.

Sandfellshæð.

Á skaganum utanverðum eru þrjár stórar dyngjur. Sú ysta nefnist Sandfellshæð og þrátt fyrir að hraun hennar þeki uppundir 150 km2 og eru tæpir 6 km3 er gígur hennar aðeins 90 metrar yfir sjávarmáli. Þráinsskjöldur byggir síðan upp Vogaheiðina og er gígur hans rétt austan við Fagradalsfjall/Vatnsfell. Að stærð og aldri eru þessar dyngjur álíka og virðast hafa verið virkar við lægri sjávarstöðu líklega skömmu eftir að ísa leysti afsvæðinu. Ef þið hafið ekki tekið eftir þessu mikla eldfjalli, Þráinsskyldi, rennið þá augunum, frá Ströndinni og upp í vikið á milli Keilis og Vatnsfells næst þegar þið eigið leið um Stapann í átt til höfuðstaðarins. Þá blasir við eldstöð þar sem upp kom um 20 sinnum meira efni en í Heimaeyjargosinu. Þriðju dyngjuna er að finna uppundir Sveifluhálsi og er hún kennd við Hrútagjá en hraun hennar runnu til sjávar á milli Afstapahrauns og Straums. Dyngja þessi er mun minni en hinar tvær og einnig snöggtum yngri.

Efst í Heiðinni há.

Austar á skaganum eru fleiri dyngjur svo sem Selvogsheiði, Heiðin há og Leitin, en hraunin frá þeim runnu til sjávar bæði í Reykjavík og Þorlákshöfn.
Nokkrar minni dyngjur úr svo nefndu pikríti, er einnig að finna á Reykjanesi og má þar til nefna Háleyjarbungu út á Reykjanestá en hana prýðir formfagur gígketill. Pikrítið er bergtegund sem er talin vera komin svo til beint frá möttli. Það er grófkornótt og allt löðrandi í ólivíndílum sem stundum eru svolítið brúnleitir vegna ummyndunar í stað þess að vera ólivíngrænir. Pikrít hraunin eru talin vera elstu nútímahraunin á skaganum og hafa því runnið strax eftir ísaldarlok.

Hraunsprunga.

Sprunguhraun sem runnið hafa frá gossprungum og gígaröðum eru úr mun seigari kviku en dyngjuhraunin og mynda því þykk hraun með mikinn gjallkarga. Þau eru því úfin og ill yfirferðar og hraunjaðar þeirra hár og brattur. Nefnast slík hraun apalhraun. Frá einstaka eldvarpi geta þó báðar hraungerðirnar runnið í einu og sama gosinu. Apalhraunin renna gjarnan frá gosrásinni eftirhraunám sem nefnast hrauntraðir að gosi loknu en helluhraunin eftir rásum undir storknuðu yfirborðinu. Þau síðarnefndu eru því mun auðugri af hellum. Sprunguhraunin eru flest yngri en dyngjuhraunin og nokkur þeirra hafa runnið eftir að land var numið. Bergtegundin er þóleiít, algengasta bergtegund landsins, nema hér á nesinu þar sem um 18 % af yfirborðsberginu telst til þess en 78 % er ólivínþóleiít og 4% pikrít. Þóleiítið er mun dekkra en dyngjubasaltið og dul- eða fínkornótt og mun minna af dílum er í því en hinum tveim. Eldvörpin eru mjög fjölbreytt að gerð og lögun, en mun meira af lausum gosefnum koma upp í þeim en dyngjunum og heildar magn gosefna einstakra gosa er oftast langt innan við 1 km.

Jón Jónsson; jarðfræðikort – Rjúpnadyngjuhraun og nágrenni.

Erfitt er að gera sér grein fyrir fjölda þeirra eldvarpa sem gosið hafa á nútíma en Jón Jónsson jarðfræðingur hefur kortlagt hraun frá meira en 150 uppkomustöðum en þeir hljóta að vera fleiri því einhverjir hafa lent undir yngri hraunum. Gosin verða í hrinum innan hverrar gosreinar. Glöggt dæmi um það er gos sem hófst út á Reykjanestá, líklega 1226, sem síðan breiddist norðaustur eftir skaganum allt til Arnarseturs sem er rétt austan Grindavíkurvegar.
Sömu sögu má segja þegar Ögmundarhraun rann líklega 1151. Á kortinu má einnig sjá þau 14 hraun sem upp hafa komið á sögulegum tíma. Athygli skal vakin á austasta hrauninu númer 14, en það telur Jón Jónsson vera Kristintökuhraun sem rann þegar við kristni var tekið af lýð árið 999.

Hvenær gýs næst?
Þó langt sé liðið, á tímakvarða manna, síðan síðast gaus á Reykjanesskaganum er hann langt frá því að vera dauður úr öllum eldæðum. Mun skemmra er síðan stór gos hafa orðið út á Reykjaneshrygg.

Stampahraunið – myndun Nýeyjar.

Árið 1783 hlóðst þar upp eyja sem fékk það frumlega nafn Nýey en hafið vann fljótt og vel á henni. Líkur hafa verið að því leiddar að gosið hafi út á hryggnum á síðustu öld og það oftar en einu sinni.
Þó eldgos séu mikil sjónarspil og valdi ekki alltaf miklu tjóni og geti jafnvel verið til bóta fyrir svæðið sem þau koma upp á t.d. með því að leggja til byggingarefni, veita skjól eða draga til sín ferðamenn æskir þeirra enginn.
Mannskepnan er ósköp smá og lítils megnug þegar eldgyðjan blæs í glæðursínar en eitt er víst að jarðeldur á eftir að koma upp hér á skaganum. Eina óvissan er hvar og hvenær.“ – Ægir Sigurðsson

Heimild:
-Faxi, 2. tbl. 01.04.2006, Er eitthvað að sjá á Reykjanesskaganum, Ægir Sigurðsson, bls. 44-47.

Eldgos á Reykjanesskaga 2023.

Skrár

Miltisbrandur og álagablettir á Reykjanesskaga og víðar

Á wikipedia má m.a. lesa eftirfarandi um „miltisbrand“ á Íslandi:

Fjöldi staða og bæja þar sem veikin hefur fundist eða má ætla að hún hafi fundist eru tilgreindir hér að ofan eftir landsvæðum og einnig hvernig merkingum hefur verið háttað á hverju svæði. Fjölda staða og bæja þarf að taka með fyrirvara.

„Talið er að miltisbrands hafi fyrst orðið vart á Íslandi árið 1865 en árið áður hófst innflutningur á ósútuðum, hertum húðum frá Afríku. Miltisbrandur hefur á íslensku einnig verið nefndur miltisbruni, miltisdrep, miltisbráðadauði og skinnapest. Sjúkdómsins varð síðar vart af og til. Miltisbrandur kom upp í Ölfusi 1965. Í desember árið 2004 kom upp miltisbrandur í fjórum hrossum sem höfðu haldið til við eyðibýlið Sjónarhól á Vatnsleysuströnd.

Miltisbrands virðist fyrst hafa orðið vart árið 1865 á Skarði á Skarðströnd en þá drápust á annað hundrað fjár vegna sjúkdómsins. Árið eftir kom upp miltisbrandur í Miðdal í Mosfellsveit og þar drápust 20 stórgripir (hross og nautgripir) en einnig lömb og hundar. Ári seinna kom aftur upp miltisbrandur á sama bæ.

Nautgripur frá Afríku.

Upp úr 1870 fór meira á bera á veikinni, einkum í Reykjavík og nærsveitum en það er talið tengjast því að um þetta leyti hófst innflutningur á ósútuðum, hertum húðum sem komu um Kaupmannahöfn en voru frá Zansibar í Afríku. Þessar aðfluttu húðir voru allt að helmingi ódýrari en innlendar húðir en einnig var skortur á húðum vegna útflutnings á hrossum og sauðfé. Árið 1890 er talið að fluttar hafi verið til landsins um 4000 stórgripahúðir. Erlendu húðirnar þurfti að leggja í bleyti áður en hægt var að vinna úr þeim og ef húðirnar voru mengaðar miltisbrandsbakteríum smituðust dýr sem komust í það vatn. Árið 1891 var flutt frumvarp á Alþingi til að sporna við hættu af innfluttum hertum húðum og skinnum en ekki var lagt bann við innflutningi. Árið 1902 er samþykkt lög þar sem Alþingi er heimilt að banna innflutning á ósútuðum húðum. Seinna voru einnig sett lög sem banna innflutning á kjöt- og beinmjöli og íblöndun þess í kjarnfóður.

Loftmynd af Reykjavík 1946. Hér má sjá býlin Háteig, Sunnuhvol, Klambra, Reykjahlíð og Eskihlíð. Stýrimannaskólinn á
Rauðarárholti er til vinstri og Norðurmýri til hægri. Neðst til hægri er herskálahverfið Camp Vulcan og til vinstri er Camp
Sheerwood við Háteigsveg.
Miltisbrandasýking kom m.a. upp á bænum Klömbrun þar sem núr er Klambratún.

Árið 1901 lést maður í Reykjavík eftir að hafa neytt kjöts af kú með miltisbrand. Árið 1901 kom upp miltisbrandur á bæ og drap mestalla nautgripi á bænum. Bóndinn hafði keypt útlenta herta húð og lagt hana í breyti í bæjarlæknum og síðan dregið hana inn í heyhlöðu þar sem hey handa nautgripum var tekið.
Árið 1901 greindi héraðslæknir á Eyrarbakka frá að bóndi í Selvogi hafi fengið drepbólu á enni eftir að hafa gert til sjálfdauðan hest. Háls og höfuð bóndans bólgnaði og hann lést. Einnig drapst annar hestur á bænum. Kona bóndans þvoði koddaver hans eftir að hann var látinn úr leysingavatni í dæld á túninu við bæinn. Um sama leyti var þar sótt vatn handa kú á öðrum bæ og snöggdrapst sú kú. Konan fékk drepbólu á eyra en læknaðist, maður á bænum fékk bólu á vör og dó.
Árið 1897 veiktist maður á Fáskrúðsfirði af miltisbruna en hann hafði fengið drepbólu á handlegg eftir að hafa gert til hest sem lést af miltisbruna. Maðurinn komst til heilsu eftir tvo mánuði. Nokkur dýr drápust á bænum en miltisbruna hafði orðið vart á sama stað 23 árum áður og er talið að orsökina megi rekja til lélegs vatnsbóls.

Nes á Seltjarnarnesi. Þar kom upp miltisbrandssýking árið 1870.

Sumarið 1871 drapst hross snögglega á Grímstunguheiði, háin var hirt og flutt að Guðrúnarstöðum í Vatnsdal en veturinn eftir drápust tvær kýr og fimm hross sem gengið höfðu í landi Guðrúnarstaða. Bóndinn á Marðarnúpi var fenginn til að reyna að lækna eitt hross en blóð úr hrossinu slettist á hann og fékk hann við það smit og dó eftir fáa daga.
Á Seltjarnarnesi veiktust 15 hross af miltisbruna árið 1870 en hluti þeirra lifði.

Ás – Skógrætarstöð Skuldar ofan Hafnarfjarðar. Þar kom upp miltisbrandssýking 1871.

Árið 1871 drápust þrjár kýr á Ási við Hafnarfjörð og einn hestur á Ófriðarstöðum.
Árið 1874 drápust fimm stórgripir að Hjálmsstöðum í Laugardal.
Árið 1873 drápust sjö stórgripir í Hagavík í Grafningi.
Árið 1873 dráust fimm stórgripir á Háafelli í Miðdölum. Það er getið um miltisbruna að Bæ í Miðdölum og Ólafsdal í Dalasýslu árið 1893 og 1894 og einnig sama ár á bæ í Steingrímsfirði í Strandasýslu. Í Ölfusi er getið um miltisbruna í Arnarbæli 1890 en þá drápust tíu stórgripir og einnig er getið um miltisbruna í Ölfusi árið 1897. Árið 1899 drápust sex hross úr miltisbruna.

Hraunsholt í Garðabæ – loftmynd 1958. Þar kom upp miltisbrandssýking árið 1942.

Árið 1899 drápust nokkur hross úr miltisbruna á Völlum, Suður-Múlasýslu.
Árið 1942 drapst kýr að Hraunsholti við Hafnarfjörð og voru miltisbrunasýklar greindir úr bólgnum hálseitlum. Önnur kýr sem var hafði verið á svipuðum slóðum drapst einnig. Talið er að í haga þar sem þessar kýr gengu hafi verið jarðrask og komið upp stórgripabein dýra sem drepist hafi úr miltisbruna og verið dysjuð þar.
Á bænum Skáney (og Skáneyjarkoti) í Reykholtsdal varð miltisbruna vart hvað eftir annað í eina öld. Fyrst varð veikinnar vart í ágúst 1873 en þá drápust fimm gripir með stuttu millibili.
Dýralæknir kom á staðinn, greindi miltisbruna og lét flytja eftirlifandi gripi annað og þvo upp úr karbólsýruvatni (1 lóð karbólsýra í tvo potta af vatni), sótthreinsa og flytja fjós og grafa kjöt og húðir. Árið 1877 drápust fleiri naugripir úr miltisbruna í Skáney og árið 1886 veiktist naut þar og drapst. Allt fram yfir aldamótin voru hross að drepast í Skáney og voru eitt sinn fimm hross lögð saman í dys. Mörgum áratugum seinna eða árið 1935 fannst ein kýr dauð á bás sínum í fjósinu á Skáney og þar sem heimilisfólk datt ekki strax miltisbruni í hug var kýrin gerð til á hlaðinu fyrir framan fjósdyrnar. Grunur vaknaði svo um miltisbruna og var gripið til sótthreinsunar og kýrin urðuð. Fleiri dýr drápust þar úr miltisbruna og einn maður veiktist en lifði. Árið 1952 veiktist kýr í Skáney og dó eftir tvo daga og ræktuðust miltisbrandsbakteríur úr sýni og var þá gripið til sótthreinsunar.
Árið 1965 veiktist kýr á Þórustöðum í Ölfusi og stuttu síðar drápust fleiri kýr. Allir gripir voru settir á penicillinmeðferð og gripið til bólusetninga. Þrír menn á bænum sem höfðu sinnt um sjúka gripi fengu drepbólur á handleggi og hendur en náðu sér að fullu eftir sýklalyfjameðferð. Tilgáta er um að smitið á Þórustöðum hafi komist í kýrnar þannig að um þetta leyti var þeim beitt á fóðurkál sem ræktað var í gömlu mógrafarstykki og fundust beinaleifar víða á þeirri spildu og gæti þar hafa verið urðuð dýr sem drápust úr miltisbruna og hafi beinaleifar komist upp á yfirborðið við jarðrask við ræktunina.
Í desember árið 2004 kom upp miltisbrandur í fjórum hrossum sem höfðu haldið til við eyðibýlið Sjónarhól á Vatnsleysuströnd. Þrjú þeirra létust úr sjúkdómnum og því fjórða var lógað og voru hræin brennd til varnar frekara smiti. Ekki fannst smit í fleiri dýrum. Talið er að sjúkdómurinn hafi komið upp við landbrot í landi Sjónarhóls.“

Á Vísindavef HÍ er fjallað um sjúkdóminn miltisbrand:
„Miltisbrandur er sjúkdómur sem sýkill að nafni Bacillus anthracis veldur. Það eru einkum grasbítandi dýr sem taka þennan sjúkdóm en menn geta þó af og til sýkst af honum. Sjúkdómar sem finnast í dýrum en geta jafnframt lagst á menn eru nefndir súnur (zoonosis).

Sjónarhóll á vatnsleysuströnd. Dýrin, sem aflífa þurfti, voru brennd á staðnum.

Sýkillinn getur myndað dvalagró eða spora. Sporarnir geta lifað áratugum saman í jarðvegi, einkum rökum og súrum. Af þessum ástæðum getur miltisbrandur verið alvarlegt vandamál í búfjárrækt. Stærð sporanna, sem eru 2-6 míkron (míkrómetrar, milljónustu partar úr metra) í þvermáli, gerir þá kjörna til að setjast á slímhúð í öndunarvegum manna og dýra.

Sporarnir loða hins vegar við jarðveginn en það dregur úr líkum á því að menn smitist með beinum hætti frá jarðvegi. Þegar sporar komast í hýsil þar sem skilyrði eru hagstæð breytast þeir í það form sem sýkillinn hefur þegar hann er að vaxa. Sýkillinn ber með sér eiturefni eða toxín sem er afar skaðlegt og veldur drepi.

Tvær tölvugerðar myndir frá Shutterstock sem sýna A: dæmigert sár af völdum miltisbrands og B: byggingu bakteríunnar sem getur geymst von úr viti.

Einkenni miltisbrands ráðast að nokkru af því hvernig dýr og menn smitast. Þegar sýkilsins er neytt með mengaðri fæðu kemst hann í blóðrásina og sogæðakerfið um meltingarveginn. Milti dýra bólgnar upp og skemmist af völdum dreps. Af þessu er nafnið miltisbrandur dregið. Þá getur sýkillinn komist gegnum húð sem er rofin. Þetta er algengasta smitleið til manna. Þeir sem meðhöndla sýkt dýr eða afurðir dýra sem hafa drepist af völdum sjúkdómsins, svo sem húðkeipi, ull eða kjöt, eru í mestri hættu. Veldur sýkillinn þá kýli sem rofnar síðar og er þá með svörtum sárbotni vegna dreps (af því er væntanlega nafnið anthrax dregið en það merkir kol). Að lokum geta sporar sýkilsins borist í öndunarveg og þaðan í eitilvef og valdið þar sýkingu, drepi og blóðsýkingu.

Ólöf Erla Halldórsdóttir og Sigurður Sigurðarson við merkingar á miltisbrandsstöðum.

Miltisbrandur er þekktur sjúkdómur um heim allan frá fornu fari. Páll A. Pálsson hefur fjallað um miltisbrand á Íslandi í Bók Davíðs Dvíðssonar, Háskólaútgáfan, 1996, bls. 545-558. Páll kallar sjúkdóminn miltisbruna og bendir á að hann hafi gengið undir ýmsum nöfnum hér á landi svo sem miltisdrep, miltisbráðadauði og skinnapest.“

Í Bændablaðinu 2019 segir: „Merkingu á 162 miltisbrandsstöðum lokið“. Þar er vitnað í Sigurð Sigurðarson, dýralækni.
„Sumarið 2017 og einnig 2018 fóru Sigurður Sigurðarson, dýralæknir á Selfossi, og Ólöf Erla Halldórsdóttir, kona hans, um landið og merktu miltisbrunagrafir, en þær eru um allt land. Reynslan hefur sýnt hvað mikilvægt er að þekkja og merkja grafirnar.

Miltisbrandur – merking Sigurðar og Ólafar á miltisbrandsgröf.

Sýkillinn sem veldur miltisbrandi myndar dvalargró og lifir nær endalaust niðri í jörðinni en virðist verða hættulítill í yfirborðinu í grennd við grafirnar eftir fáar vikur væntanlega fyrir áhrif sólarljóss og veðrunar. Ef jörð er raskað t.d. við skurðgröft, ræktun, vegalagningar, byggingar og flagmyndun sem verður við nauðbeit hrossa svo að hræ dýranna eða hlutar þeirra kunna að koma upp á yfirborðið er hætta á ferðum. Ef jörðin er látin óhreyfð, þar sem miltisbrunagrafirnar eru er engin smithætta.
Smithætta er fyrir flestar dýrategundir með heitu blóði og fyrir fólk. Að minnsta kosti 10 manns hafa látist af þeim sökum hér á landi og margir tugir manna hafa veikst, sem tekist hefur að lækna. Áður en menn þekktu veikina og ráð gegn henni, dóu þúsundir manna erlendis úr miltisbrandi. Skepnur sem drápust úr miltisbrandi voru grafnar djúpt og girt í kringum grafirnar.“

Þekktar eru um 160 grafir á um 130 stöðum. Merkingarnar eru nú varanlegri en áður þ.e. stálplata með ágröfnu númeri, sem gæti enst í 100 ár og endurskinslímborði, sem gæti enst í 20 ár. Síðasta merkið rákum við Ólöf í jörð í haga Neslands á Seltjarnarnesi í október 2018. Þar veiktust 15 hross haustið 1870 og 10 þeirra dóu úr miltisbrandi. Merkin eru hvítur sívalur stólpi, 50 cm hár og 7 cm í þvermál á jarðföstum teini (kambstál).

Sigurður Sigurðarson, dýralæknir. við merkingar á vettvangi.

„Ég fór að undirbúa merkingar á gröfunum árið 2004. Þá hafði ég verið á ráðstefnu í Svíþjóð, þar sem fjallað var um miltisbrand í villtum dýrum. Þar hitti ég menn frá Suður-Afríku, sem sögðu mér að þeir þekktu dæmi þess að miltisbrunasýking hefði lifað í 200 ár. Mér varð þá ljóst að hér á landi væri miltisbrunasýking frá skepnum, sem grafnar hefðu verið í jörðu um allt land, eins og tifandi tímasprengjur,“ segir Sigurður Sigurðarson.
„Eftir að ég hætti störfum hjá yfirdýralækni um 2006 hefur þetta starf þ.e.; öflun upplýsinga, staðsetning, merking og skráning að mestu verið sjálfboðavinna mín, en kostnaður sem undirritaður hefur greitt úr eigin vasa vegna þessa verks er kominn í 950.000. Í þeirri upphæð eru engin vinnulaun, enda hafði ég ætlað mér að láta eftirlaunin mín duga til þess.

Austurbæjarapótek á gatnamótum Rauðárstígs og Háteigsvegar.
Kýr frá bóndabænum Sunnuhvoli í Reykjavík, sem var á sinni tíð í hvilftinni þar sem Austurbæjarapótek er nú, veiktust af miltisbrandi og voru flestar grafnar einhvers staðar í námunda við býlið, að sögn Sigurðar Sigurðssonar, dýralæknis sauðfjár- og nautgripasjúkdóma hjá yfirdýralæknisembættinu. „Það þótti alveg öruggt að þarna hefðu 4-5 kýr sýkst af miltisbrandi og þær voru settar í eina stóra gröf,“ sagði Sigurður. „Ein kýrin liggur undir Hlemmi sjálfum.“

Ég geri mér ljóst, að ég mun ekki geta tekið þetta verkefni með mér yfir í aðra heima. Aðrir verða að taka við ábyrgðinni. Ég hef nú rætt við Matvælastofnun. Hún tekur því vel að taka við starfi mínu og eftirliti og gera tillögur um reglugerð, sem tryggi öryggi merkinganna og endurnýjun merkja, sem kunna að falla út af eða týnast, en sem betur fer virðist merkingarlag okkar traust og endingargott.
Hrossum verður þó að halda frá slíkum merkjum. Slíkt eftirlit og ábyrgð verður í fyrstu lotu að falla á ábúendur og eigendur jarða, þar sem grafirnar eru og hætta fyrir umhverfið. Því miður hafa ekki allir þessir aðilar áttað sig á nauðsyn þess og sum merki hafa týnst eða verið troðin í svað af hrossum,“ segir Sigurður.

Helstu þekktu miltisbrandsstaðirnir á Reykjanesskaganum eru taldir vera eftirfarandi:
-Árnessýsla (vestan Ölfusár): Hagavík, Þórustaðir (3st), Stóri-Háls, Gljúfurárholt, Hvammur, Arnarbæli, Þorkelsgerði.
-Gullbringusýsla: Suðurkot, Sjónarhóll, Ás, Jófríðarstaðir, Urriðakot (2st), Hraunsholt (2st),
-Reykjavík og Kjós: Reykjavík (*?staðir), Breiðholt, Sunnuhvoll, Klambrar, *Hlemmur, Miðdalur (2st), Hraðastaðir, Sólvellir.

Í Læknabaðinu 2003 er m.a.a fjallað um sjúdóminn: „Hnitmiðaða sjúkrasögu má finna í bókinni Hjúkrun sjúkra frá 1923 eftir Steingrím Matthíasson, héraðslækni á Akureyri: Karl skar kú sína, sem drepist hafði úr miltisbrandi. Læknir bannaði honum að hirða kjötið. Hann óhlýðnaðist, sauð sér til matar, sýktist og dó.
Sagt er að bólga og drep komi fram í milti dýranna og af því er fyrri orðhlutinn vafalítið dreginn. Síðari hlutinn, brandur, merkir samkvæmt Íslenskri orðabók Eddu: 1 eldur, logi 2 (logandi) skíði, eldiviður 3 skáld 4 svæðið framan við hlóðir 5 sverð, sverðsblað. Líklegt má telja að hálfbrunninn og kolsvartur lurkur geti gefið hina sjónrænu ímynd drepsins.

Miltisbrandssýking.

Í Morgunblaðið 2004 er sagt frá því er miltisbrandur „Varð skepnum og mönnum að bana„:
„Í grein eftir Pál Agnar Pálsson, fyrrum yfirdýralækni, í ritinu Bók Davíðs (1996) til heiðurs Davíð Davíðssyni prófessor, sem jafnframt er talin ein besta yfirlitsgreinin um miltisbruna á Íslandi, er getið um nokkur tilvik miltisbrands sem upp hafa komið á Íslandi bæði í dýrum og mönnum.
Fram kemur að flestum heimildum beri saman um að miltisbruna hafi fyrst orðið vart á Íslandi 1865 að Skarði á Skarðsströnd, þar sem á annað hundrað fjár drapst af völdum sjúkdómsins. Upp úr 1870 fór að bera meira á veikinni, einkum í Reykjavík og nærsveitum, síðar varð hennar vart hingað og þangað um landið fram yfir aldamót en þá fór að draga úr tilfellum.

Miltisbrandssýking.

Í grein Páls Agnars segir að ári áður en varð vart við miltisbrand hafi verið farið að flytja inn til landsins ósútaðar, hertar húðir, sem sumar voru mengaðar af miltisbrandssýklum. Fram kemur að yfirleitt hafi lítið verið hirt um að auðkenna staði, þar sem skepnur haldnar miltisbruna hafi verið dysjaðar eða auðkennin horfið í áranna rás og staðirnir fallið í gleymsku smátt og smátt. Mjög erfitt sé því að átta sig á hvar hætta getur leynst ef gera þarf jarðrask á landi gamalla miltisbrunajarða í dag.
Í grein Páls Agnars eru rakin nokkur dæmi af mönnum sem sýktust af miltisbrandi. Í skýrslum um heilsufar og heilbrigðismál á Íslandi frá 1901 segir að maður í Reykjavík hafi misst kú úr miltisbrandi en hann ekki trúað því, litist vel á kjötið og sýnt það bæði landlækni og héraðslækni, sem hvorugur vildi leyfa að það yrði nýtt til manneldis. Þrátt fyrir það át eigandinn ásamt öðrum manni bita af kjötinu. Eftir tvo daga dó eigandinn, var krufinn og reyndist hafa miltisbrand. Hinn maðurinn lifði.

Við framkvæmdir á byggingarsvæði í Garðabæ, fimmtudaginn 1. nóvember 2007, kom grafa niður á hræ af kú. Verktakar brugðust rétt við, mokuðu yfir hræið og höfðu samband við heilbrigðisfulltrúa og héraðsdýralækni. Ákveðið var að láta fjarlægja hræið með þeim varúðarráðstöfunum sem við eiga þegar um miltisbrandssmitað hræ er að ræða. Þetta var gert vegna þess að vitað er að á þessum slóðum var grafið hræ af kú sem smituð var af miltisbrandi árið 1941. Gró miltisbrandsbakteríunnar geta lifað mjög lengi í jarðvegi. Héraðsdýralæknir óskaði eftir aðstoð Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins, lögreglu og verktaka við að fjarlægja hræið og koma því á öruggan hátt til förgunar. Öll tæki sem komið höfðu í snertingu við hræið voru sótthreinsuð og gengið var frá svæðinu á þann hátt að engri hættu stafi af því.

Um 1930 töldu dýralæknar að miltisbruni væri horfinn að kalla og hefur hans síðan aðeins orðið vart á þremur stöðum, sem vitað er um og þar sem sýktar skepnur höfðu áður verið grafnar í jörðu.“

Telja má víst að „miltisbrandsgrafirnar“ 260, sem sagðar eru að hafa verið skráðar hér á landi, séu í raun miklu mun fleiri en áður hefur verið talið. Líklegt má telja að hinir ýmsu „álagblettir“, sem ætlaðir voru til að fæla fólk frá frekari nálgun eða athöfnum við grafirnar, enda vitað mál að gröfunum var með tímanum gefin slík heiti með það að markmiði að minnka líkur á slysum. Sumar grafirnar hafa m.a. síðar verið eignaðar meintum fornmönnum og álfa- og huldufólksbyggðum eða jafnvel ranglega verið tileinkaðar þekktum mannvistarleifum eða þjóðsagnakenndum stöðum sem hafa tapast í tímans rás en fólkinu hafði þótt vænt um, svona til að leggja áherslu á friðhelgi þeirra og draga þar með úr líkum á röskun. Þannig runnu saman smám saman og brengluðst sagnir og staðreyndir í hugum þeirra er á eftir komu. Eldra fólkið þekkti vel afleiðingarnar miltisbrandsins ef út af var brugðið og óttaðist þær, bæði fyrir það sjálft og afkomendur þess.. Dæmin tala jú sínu máli.

Þrátt fyrir allt framangreint hafa þessir fyrrnefndu staðir sjaldnast verið fornleifaskráðir með hliðsjón af slíkum möguleikum, allra síst á Reykjanesskaganum…

Heimildir:
-https://is.wikipedia.org/wiki/Miltisbrandur
-https://www.visindavefur.is/svar.php?id=958
-Bændablaðið 2. jan. 2019, Merkingu á 152 miltisbrandsstöðum lokið – Sigurður Sigurðarson, bls.
-https://www.laeknabladid.is/media/skjol/2003-4/2003-04-u12.pdf
-https://www.mast.is/is/um-mast/frettir/frettir/gomul-miltisbrandsgrof-i-garabae
-https://www.visir.is/g/2020109858d/miltisbrandur-undir-hlemmi
-Morgunblaðið, 337. tbl. 10.12.2004, Varð skepnum og mönnum að bana, bls. 10.
-Morgunblaðið, 337. tbl. 10.12.1004, Yfir 60 þekktar miltisbrandsgrafir á Íslandi, bls. 10.

Miltisbrandur – orsokavaldurinn ógurlegi!?

Skrár

Reykjanes — Reykjanesskagi; Guðmundur A. Finnbogason

Í Morgunblaðinu 1985 vitnar Guðmundur A. Finnbogason í grein Björns Stefánssonar í sama blaði skömmu áður undir yfirskriftinni „Reykjanes – hvað?„. Í tilvitnun Guðmundar til Velvakanda, sem ber fyrirsögnina „Reykjanes – Reykjanesskagi“ vill hann undirstrika mikilvægi þess að umfjöllun um Reykjanes sé ekki sú sama og væri hún um Reykjanesskagann:.

„Velvakandi góður.

Guðmundur Alfreð Finnbogason (1912-1987).

Í Morgunblaðinu, föstudaginn 31. maí sl., er á blaðsíðu 15 dálítil grein eftir Björn Stefánsson skrifstofumann í Keflavík, heitir sú grein „Reykjanes — hvað?“. Þar segir Björn réttilega frá þeirri afbökun sem orðin er í fjölmiðlum, dagblöðum, útvarpi og sjónvarpi á fornu heiti Reykjanesskagans, sem ber nafn sitt af litlu nesi er skerst út úr skaganum lengst suð-vestur og heitir Reykjanes frá fornu fari og á sitt sér heiti án þess að önnur byggðarlög á Reykjanesskaganum væru nefnd því nafni. Þau eru á Reykjanesskaganum en ekki á sjálfu Reykjanesinu er skaginn ber nafn af. Það er ekki fyrr en nú á síðustu árum að í mörgum fjölmiðlum hafa allir Suðurnesjamenn er búa á skaganum verið nefndir Reyknesingar og það hefi ég heyrt vel fullorðinn þingmann kjördæmisins kalla þá, eins hefi ég heyrt þul í útvarpinu segja að engir bátar á Reykjanesi væru á sjó í dag vegna veðurs. Ég hefi aldrei heyrt talað um bátaútgerð frá Reykjanesi. Þegar þingmenn tala um Reyknesinga á sínu pólitíska máli er þá engu að síður átt við þá er innar eru en Reykjanesskaginn nær, og það alla leið upp í Hvalfjarðarbotn.

Ekið um Suðurnesjaveg í byrjun bílaaldar.

Svipað hefur gerst með veginn er liggur frá Hafnarfirði suður með sjó til Suðurnesja, hann er í fjölmiðlunum að missa sitt forna nafn Suðurnesjavegur og er nú oftast kallaður Keflavíkurvegur þó svo að hann sé vegur til allra byggðarlaganna á Suðurnesjum eins nú sem áður, og á því með réttu að hafa sitt forna heiti hvernig sem nútíma byggðaþróun er eða verður þar sem Suðurnesjavegurinn liggur nærri.
Ég vil þessu næst láta kvæðið Reykjanes fylgja þessum línum. Kvæðið er ort af Grími Thomsen Þorgrímssyni skrifstofustjóra og skáldi á Bessastöðum. Hann var þar fæddur 15. mars 1820, dó 27. nóvember 1896. Grímur skáld hefir án efa miðað kvæði sitt við hið rétta Reykjanes en ekki Reykjanesskagann í heild.

Hvers í djúpum bullar brunni
beljar sjór í hranna flesi
sjóða jafnvel svalar unnir
suður undan Reykjanesi
skelf eru kröppu Skinnaköstin
skeflir móti vindi röstin.

Undir bruna áin rennur
útí mar hjá Valahnjúki
undir hrönnum eldur brennur
ekki er kyn þótt drjúpum rjúki
hafs í ólgu og hvera eimi
hvirflast bólgið öfugstreymi.

Óþreytandi elds er kraftur
ár og sið í djúpi starfar
stingur sér og upp þar aftur
eyjar koma líkt og skarfar
á skerin geta fuglar farið
fyrr en kannski nokkurn varir.“

Sjá einnig „Reykjanes – hvað?“

Heimild:
-Morgunblaðið, 169. tbl. 31.07.1985, Reykjanes – Reykjanesskagi, Guðmundur A. Finnbogason, bls. 50.

Reykjanesskagi – örnefni.

Skrár

Reykjanes — hvað? – Björn Stefánsson

Í Morgunblaðinu árið 1985 birtist stutt grein eftir Björn Stefánsson undir yfirskriftinni „Reykjanes – hvað?„:

Mynd sem fylgdi greininni.

„Í fjölmiðlum 22. og 23. maí birtist frétt um samanburð verðlags í matvöruverzlunum í Reykjavík og utan Reykjavíkur. Var tekið sérstaklega fram, að verðlag í verzlunum á Reykjanesi væri nánast það sama og í höfuðborginni, en þóeilítið hærra. Af fréttinni mátti ráða, að átt væri við Reykjanes í Gullbringusýslu.
Það er ekki nýtt, að skírskotað sé til íbúa Reykjaness í fréttum, ýmist í sambandi við skoðanakannanir, lífsgæðakapphlaupið, kosningar eða annað, og virðist þá heildarvægi Reyknesinga í þjóðmálum allmikið. Sízt vil ég gera lítið úr atgervi Reyknesinga, en bendi fréttamönnum og öðrum á, að á Reykjanesi er engin verzlun.

Viti og vitavarðarhús á Reykjanesi.

Þar eru ekki heldur skráðir aðrir íbúar með fasta búsetu en vitavörðurinn og hans fjölskylda. Eitt atvinnufyrirtæki er þó starfrækt þar, Sjóefnavinnslan hf. Vonandi á hún eftir að skila góðum arði í þjóðarbúið, þrátt fyrir afskipti hæstvirts iðnaðarráðherra.
Reykjanes er sem sé aðeins lítið nes, sem skagar suðvestur úr stórum skaga, Reykjanesskaga. Skaginn er stígvélslaga, og myndar Reykjanes aftasta hluta hælsins. Ég viðurkenni fúslega, að það er óþjált í munni og langt á prenti að tala um Reykjanesskagaíbúa, enda óþarft.
Frá örófi alda hafa byggðir sunnan Hafnarfjarðar og Kapelluhrauns („sunnan“ er gömul málvenja um þá byggð, sem er vestar eða utar á skaganum) verið nefndar Suðurnes og íbúar þeirra Suðurnesjamenn. Er þörf að breyta því? Ólína Andrésdóttir hefur gert það nafn ódauðlegt með stefinu „Sagt hefur það verið um Suðurnesjamenn … “ í kvæði sínu Útnesjamenn.

Unnið við nýja Keflavíkurveginn, fyrrum Suðurnesjaveg.

Ég skora því á þá, sem þurfa að skírskota til íbúa Suðurnesja, hvort heldur sem notenda, þolenda eða háttvirtra kjósenda, að nefna þá sínu rétta nafni, Suðurnesjamenn.
Og við skulum ekki aðeins hætta að tala um Suðurnesjamenn sem Reyknesinga, heldur einnig slá stóru striki yfir Reykjanesbraut, og nefna hana hér eftir með réttu Suðurnesjabraut.“ – Höfundur er skrifstofumaður í Keflavík.

Þulan um Geirfuglasker

Ólína Andrésdóttir (1935-1858).

Mörg þekkja hið geðþekka lag Sigvalda Kaldalóns við texta Ólínu Andrésdóttur um Suðurnesjamenn sem sóttu fast sjóinn. Þar eru þó einungis sungin örfá erindi og Geirfuglaskerið kemur lítið við sögu.
Kvæðið er gjarnan látið bera titilinn Suðurnesjamenn og er jafnan flokkað með sjómannalögum. Meginefni bragsins hefur því algjörlega farist fyrir. Kvæði Ólínu ber yfirskriftina Þula og geymir formála sem skýrir tilurð hennar og hvað hún hverfist í raun um. Hér á eftir má lesa þuluna í fullri lengd ásamt formálanum:

Formáli
Geirfuglasker var út af Reykjanesi í Gullbringusýslu. Var öldum saman sótt í skerið, bæði fugl og egg. Geirfuglasker sökk í jarðskjálftum, er gengu yfir Reykjanesskaga árið 1830. Síra Þorkell Stefánsson, prestur á Hvalsnesi (1655-1696) orti kvæði um Geirfuglasker, sem nú er að líkindum glatað. En stefið er enn til, og út af því er þula þessi ort.

Þula

Jeg get ekki gefið mig í Geirfuglasker,
eggið brýtur báran, því brimið er.

Sagt hefur það verið um Suðurnesjamenn,
fast þeir sóttu sjóinn
og sækja hann enn.

Unnur bauð þeim faðm sinn svo ferleg og há;
kunnu þeir að beita hana
brögðum sínum þá.

Kunnu þeir að stýra, og styrk var þeirra mund;
bárum ristu byrðingarnir
ólífisund.

Áttu þar á óðalsjörðum auðkýfingar bú;
rjeðu þeir þar ríkjum,
sem rofin eru nú.

Reistu þeir og gáfu þar Guði sínum hús.
Þá var hver á blessaða
bænrækni fús.

Kirkja stóð í Vogi, sem veglegust var,
helguð sankti Máríu
og hennar nafnið bar.

Hún var gefin Maríu, og henni gafst því margt,
gull og eir og silfur
og glóandi skart.

Köldu reis úr hafinu klettaeyja ber.
Gefið var henni nafnið
Geirfuglasker.

Gefið var henni nafnið af Geirfugli þeim,
sem átti þar sinn bjarta,
bárum lukta heim.

Þar átti hann vígi sín, voldug og stór;
umhverfis var brimgarður,
ófærusjór.

Eins frá liðnu öldunum annáll sýnir mjer,
að gefin voru Máríukirkju
Geirfuglasker.

Gull að sækja í greipar þeim geigvæna mar
ekki nema ofurmennum
ætlandi var.

Ekki nema ofurmenni ætluðu sjer
að brjótast gegnum garðinn
kringum Geirfuglasker.

Sem betur þektu brimið en bókara ment;
loftið og sjóinn
þeir lásu meir en prent.

Görpum þótti gífurlega geigvæn sú för,
en betri samt en björg að sækja
í Bátsenda vör.

Betri samt en björg að sækja Bátsendum að;
ræningjarnir dönsku
rjeðu þeim stað.

Eggjar mest sú þrautin, sem þiggur launin tvenn;
þeir voru ekki hræddir,
Máríu menn.

Þeir voru ekki hræddir, þeir þekktu hennar mátt
og báðu hana að blessa sjer
bæði stórt og smátt.

Við þeim blasti Vogabáran víðfeðm og blá;
sæmd eru hverjum sjómanni
sigurlaun há.

Sóttu þeir í eyjuna egg og fugla fans;
sökkhlöðnum byrðingi
sigldu þeir til lands.

Farin var þá ferðin til fjár og sæmdar mörg;
færðu þeir í hungraðra
heimkynni björg.

Sæmd er hverri þjóð að eiga sægarpa enn.
Ekki var að spauga með þá
Útnesjamenn.

Ekki er að spauga með íslenskt sjómanns blóð,
ólgandi sem hafið
og eldfjallaglóð,

Ásækið sem logi og áræðið sem brim,
hræðist hvorki brotsjó
nje bálviðra glym.

Svona voru þeir gömlu, og sæmd var að þeim,
sem komnir eru í eilífðar-
höfnina heim.

Lögðu þeir í brimgarðinn lítilli skel,
þó ættu þeir ekki í bátum sínum
útlenda vjel.

Áttu þeir í brjóstum sínum áræði og þor;
flestum mun nú ókleift
að feta þeirra spor.

Nú eru þau sokkin í sæ, þessi sker;
enginn geirfugl heldur
til í heiminum er.

En sjómönnunum sunnlensku með siglandi fley
reist hafa þau bautastein,
sem brothætt mun ei.

Þjóðin geymir söguna öld eftir öld;
minning hennar lýsir
eins og kyndill um kvöld.“

Heimild:
-Morgunblaðið, 120 tbl. 31.05.1985, Reykjanes – hvað?, Björn Stefánsson, bls. 15.
-https://skald.is/greinar/435-thula-um-geirfuglasker

Geirfuglasker.

Skrár

M-hátíð á Suðurnesjum – Jón Böðvarsson

Í Faxa árið 1992 er fjallað um erindi Jóns Böðvarssonar á svonefndri „M-hátíð á Suðurnesjum„:
„Herra menntamálaráðherra, ágætu Suðumesjamenn og aðrir gestir.
Dr. Bjarni Sæmundsson frá Grindavík líkti korti af Íslandi við ferlíki sem glennir gin með lafandi tungu mót úthafinu til vesturs: „Vestfjarðakjálkinn er efri skolturinn, Snæfellsnesið tungan, en Suðurkjálkinn neðri skolturinn.“ Suðurkjálka nefndi hann þennan landshluta sem nú er almennt kallaður Reykjanesskagi.
Við Íslendingar erum minnug þjóð og fastheldin á hið forna, höfum vel varðveitt tungu og menningu og haldið í vanaskorðum skiptingu lands í sveitarfélög á grunni hefðgróins bændasamfélags – og undramörg örnefni hafa haldið velli frá því Landnáma var skráð til þessa dags.
Ekki þarf lengi um að litast í sögunni til þess að sjá að Suðurkjálkinn okkar hefur sérstöðu í mörgum greinum. Þannig hefur ekki geymst fornt heiti á svæðinu sunnan Straums, sem við köllum nú Suðurnes.

Íslandskort.

Landslag, sem við þekkjum nú, er frábrugðið því sem almennt tíðkast í byggðum á landi hér. Úfin hraun og gróðursnauð þekja mestallan skagann þannig að landbúnað geta menn vart stundað. Í stað sveitabæja umlukta túnum í dal eða á víðri sléttu með tignarfjöll að baki vom fámenn þorp á sjávarbökkum þar sem brim barði og ber kletta – en úti fyrir voru auðug fiskimið.
Hér hefur flest breyst í alda rás: atvinnuhættir, efnahagur og einnig landslag. Athuganir á örnefnum, fornleifum og jarðvegi benda sterklega til þess að mikil akuryrkja hafi verið stunduð á Rosmhvalanesi á fyrstu öldum Íslandsbyggðar en landbrot og kólnandi veðurfar hafi smám saman kippt fótum undan þeirri atvinnugrein.

Ólafur Ásgeirsson (1947-2014).

Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður segir: „Freistandi er að œtla að þar hafi í fyrstu myndast hjáleiguþéttbýli akuryrkjubœnda. Höfuðbólin hafi haldið velli og úr þeim síðan myndast á 14. öld sjávarþorp þar sem búðir mynduðu smáþorp á hverjum bœ. Íbúar hjáleigu- og búðaþorpanna urðu að ganga til allra verka á ökrum húsbœnda sinna til lands og sjávar. Þeir veittu herrum sínum mikla auðlegð og oft skjóttekinn gróða, en máttu sjálfir heyja harða lífsbaráttu við erfið skilyrði. Þeir bjuggu við léleg vatnsból, sandfok og uppblástur, og lifðu við hungurmörkin. Þannig birtist hér á landi lénsskipulagið, hið efnahagslega lénsveldi, þar sem stórbœndur áttu ábúendur hjáleigubyggðarinnar með húð og hári. Seldi bóndi jörð sína fylgdu hjáleigubœndurnir með í kaupunum eins og hver annar fénaður. “

Sjóróður.

Er fram liðu stundir varð sjávarútvegur mikilvægari atvinnugrein en landbúnaður þar sem búfjárrækt var örðug vegna hrjósturs eða landþrengsla. Verstöðvar undir Jökli á Snæfellsnesi, Vestmannaeyjar og Suðurkjálkinn okkar voru mikilvægustu byggðir af því tagi. Búðsetumenn sátu á landlitlum eða landlausum kotum og öll afkoma þess fólks valt á aflabrögðum. Góð hefði hún oft orðið ef allur arður hefði runnið til þeirra sem aflann sóttu úr sjó – en landeigendur utan svæðis báru úr býtum drjúgan hlut. Fyrir siðaskipti áttu Skálholtsstóll og Veiðeyjarklaustur flestar jarðeignir suður með sjó en í kjölfar siðbótar urðu eigendaskipti. Danakonungur dró til sín kirkjueignir svo að um langt skeið hvarf auður úr landi sem áður rann óskiptur til annarra héraða.

Róður – Bjarni Jónsson.

Þjóðsögur og aðrar sagnir greina frá ferðum manna norðan, vestan og sunnan úr sveitum til sjóróðra hér – er heim héldu að vertíðum loknum með hluti sína. Líklega hafa þeir aðkomumenn stundum verið fleiri en búendur hér er bátum stýrðu.
Fleiri sóttu í auðlegðina úti fyrir ströndum. Hingað komu Englendingar og Þjóðverjar til skreiðarkaupa. Víkur og vogar urðu hafskipahafnir. Um þær mundir hefur efnahagur hér verið góður og um skeið voru Hafnarfjörður og Grindavík höfuðslöðvar keppinauta sem börðust um fiskinn sem íbúar hér og aðkomumenn drógu á land. Eftir að útlendir kaupmenn voru burt hraktir urðu Grindavík, Básendar og Keflavík þær hafnir hérlendis sem danskir einokunarkaupmenn töldu eftirsóknarverðastar.

Jón Trausti/Guðmundur Magnússon (1873-1918).

En svo ógnvekjandi þótti skaginn að flestir vildu fremur gista hann sem gestir en setjast að og margir – erlendir menn sem innlendir – er aldur ólu í frjósömum héruðum hafa undrast mannlífsgrósku á slíkum hrjósturlendum. Hinn ágæti rithöfundur Jón Trausti lýsti þeirri skoðun að Guð hafi verið reiður er hann skóp Reykjanesskagann. Annar merkur höfundur líkti þessum neðra skolti við voldugan öldubrjót sem varið hefur Faxaflóabyggðir í rás alda.
Skáldið og heimsmaðurinn Grímur Thomsen var um skeið þingmaður Gullbringu- og Kjósarsýslu. Hann átti ríkan þátt í að reistur var Reykjanesvitinn sem lýsti farmönnum leið til landsins. Mörg kvæði hans eru þjóðkunn – en á þessari stundu finnst mér hæfa að rifja upp eitt, sem lítt er þekkl, en fjallar um náttúruumbrot – og víðan skilning má í leggja því að land er hér í líkri mótun og byggðin og sagan.

Hvers í djúpum bullar brunni
beljar sjór á hrauna flesi,
sjóða jafnvel svalar unnir
suður undan Reykjanesi;
skelf eru kröppu skinnaköstin,
skelfir móti vindi röstin.

Undir bruna áin rennur
út í mar hjá Valahnjúki,
undir hrönnum eldur brennur
eigi er kyn þó drjúgum rjúki;
hafs í ólgu og hvera eimi
hvirflast bólgið öfugslreymi.

Óþreytandi elds er kraftur,
ár og síð í djúpi starfar,
stinga sjer og upp þar aftur
eyjar koma líkt og skarfar,
skerin geta Fugla farið
fyrr en máski nokkurn varir.

Saga Keflavíkur.

Saga Suðurnesja á fyrri öldum er bæði atburðarík og margþætt en ekki er nú unnt að rekja sérstök dæmi. Henni hefur til skamms tíma verið lítill gaumur gefinn. Undanfarin ár hafa sveitarfélög þó söðlað um og sýna nú í verki áhuga á að bæta úr. Sandgerði, Keflavík, Grindavík og Njarðvík hafa samið við sagnfræðinga um söguritun og fyrir aldamót má vænta þess að greinargóð rit um þessa staði verði tiltæk öllum sem fræðast vilja um forna viðburði á Suðumesjum.
Merkileg er sú framvinda sem hér hefur orðið á öldinni sem senn rennur skeið sitt á enda. Hnignunarskeið var frá aldamótum til 1940. Margt olli en gegndarlaus ásókn erlendra fiskiskipa sem toguðu uppi í landsteinum var einna þyngst á metum. Slíkt var þá umkomuleysi og aðstöðuskortur fátækra Suðurnesjamanna að þeir neyddust til þess að kaupa fisk sem erlendir togarar veiddu skammt frá ströndum.
Gjörbylting varð smám saman en einkum á heimsstyrjarldarárunum síðari vegna flugvallargerðar og hernaðarumsvifa. Mikil eftirspurn varð eftir vinnuafli og fólk hvaðanæva af landinu settist hér að, – fólk sem átti hér engar ættarrætur. Oft er því haldið fram að eins konar gullgrafaraandrúmslofti hafi þá ríkt. Tekjuöflun varð keppikeflið æðsta og fólk leitaðist við að vinna sem lengst dag hvern. Frístundum varði það til þess að reisa sér hús og koma undir sig fótum – meirihlutinn aðkomufólk í nýju umhverfi en sama gerðu innfæddir menn á heimaslóðum. Efnahagur varð góður og atvinnulífmargþætt. Sveiflur í sjávarútvegi hafa síðan haft minni áhrif en áður.

Reykjanes – Gunnuhver.

Við þessar uppbygginaraðstæður er eðlilegt að félagslíf hafi verið fáskrúðugt – en fleira tafði menningarlega kjölfeslu. Herstöðin, sem mesta vinnu veitti, og nálægð við höfuðborgarsvæðið áttu drjúgan þátt en fleira getur skýrt að heilbrigður byggðametnaður óx ekki að sama skapi og íbúafjöldinn. En þetta breyttist og furðulegt má telja hve rótfastir landnemamir hafa orðið á þeim aldarfjórðungi sem liðinn er síðan aðstreymisbylgjan lækkaði risið. Afkomendur þeirra eru enn tengdari Suðurnesjum. Þorpin smáu hafa breyst í myndarlega og sívaxandi bæi. Þeim má líkja við kolbíta sem úr öskustó hafa risið og láta sífellt meira til sín taka.
Kaupstaðir hér hafa náð þeim árangri að standa jafnfætis gömlum og grónum þéttbýlisstöðum sem atvinnu- og menningarlegar heildir – eða heild. – Vaxi samkennd og sjálfsbjargarþróttur Suðumesjamanna með líkum hætti næstu ár og hina síðustu áratugi verður hér um aldamót næstfjölmennasta sveitarfélag á Íslandi – eitt, framsækið og öflugt.

Ég hóf mál mitt á því að lýsa landslagi sem áður vakti ógn í brjóstum. Hreint loft og hrjóstur eru nú eftirsóknarvert umhverfi í mengunarspilltri veröld þar sem þegar er farið að selja súrefnishylki þeim sem ekki geta með öðru móti andað að sér í regntærum blæ eða stormi. Jarðhiti, sem áður sauð svalar unnir, er í nútímasamfélagi landgæði jafn eftirsóknarverð og grónar grundir voru á liðinni tíð.

Hvalsnesleið á Suðurnesjum – varða.

Áðan nefndi ég Suðurkjálkann öldubrjót en einnig má kalla hann slökkpall Íslendinga út í víða veröld og lendingarstað á leið heim aftur. Allir vita að svo hefur verið síðan flugsamgöngur hófust milli landa en svo var einnig mörgum öldum fyrr.
Suðumesjamenn. Verið öldubrjótar þegar erlendar bylgjur berast hér að ströndum. Bárur brotna á sandi og grjóti en bera með sér á land og skilja eftir reka af ýmsu tagi sem áður kom landsmönnum að miklu gagni. Takið á sama hátt á móti menningarstraumum utan úr heimi. Dragið á land gilda trjáboli, smíðið úr kjörgripi en látið ekki öldur ganga á land og brjóta strandlengjuna.

Suðurnesjamenn. Munið þá ábyrgð sent fylgir því að búa á stökkpalli og lengdingarstað. Gerið umhverfið þannig að þeir sem utan fara geymi góðar minningar í brjóstum er laða heim aftur – umhverfi sem hrífur gesti sem að utan koma og eignast ef til vill aðeins eina minningu um Ísland.
Hér er framtíð okkar. Gleðilega M-hátíð.“ – Jón Böðvarsson

Heimild:
-Faxi, 5. tbl. 01.09.1992, M-hátíð á Suðurnesjum, Jón Böðvarsson, bls. 134-135.

Suðurnes – kort.

Skrár

FERLIR – yfirlit

FERLIR, www.ferlir.is, hefur að undanförnu birt fróðleiksgreinar um fjölda einstakra tegunda minjastaða á Reykjanesskaganum, s.s..:

22 verbúðir

29 nafngreind greni

33 slysstaðir flugvéla á stríðsárunum (utan flugvalla)

98 fornar hlaðnar refagildrur

128 letursteinar

142 fjárborgir

204 nafngreindar vörður ( með sögulegt samhengi)

224 fjárréttir

248 brunnar

443 sel og selstöður

532 þjóðleiðir og götur (utan selsstíga)

653 hraunhellar og skjól

—- að ekki sé talað um öll hraungosin sem hafa orðið á Skaganum frá upphagi byggðar til nútíma.

Aðgengi að þessum fróðleik, sem safnað hefur verið saman á síðasta aldarfjórðungi, er öllum aðgengilegt án nokkurs kostnaðar. Allar hafa þessar minjar verið hnitsettar og færðar í sérstaka skrá til varðveislu.

Njótið um hátíðarnar – ykkur að kostnaðarlausu…

Fornagata í Selvogi.

Skrár

Fornleifar á Reykjanesskaga

FERLIR hefur að undanförnu birt fróðleiksgreinar um fjölda einstakra tegunda minjastaða, auk einstakra náttúruminja, á Reykjanesskaganum, s.s..:

Selatangar – uppdráttur ÓSÁ.

22 verbúðir
29 nafngreind greni
33 slysstaðir flugvéla á stríðsárunum (utan flugvalla)
98 fornar hlaðnar refagildrur
128 letursteinar
142 fjárborgir
204 nafngreindar vörður ( með sögulegt samhengi)
224 fjárréttir
248 brunnar
443 sel og selstöður
532 þjóðleiðir og götur (utan selsstíga)
653 hraunhellar og skjól
—- að ekki sé nú talað um öll hraungosin sem hafa orðið á Skaganum frá upphagi byggðar til nútíma.
Aðgengi að þessum fróðleik, sem safnað hefur verið saman á síðasta aldarfjórðungi, er öllum aðgengilegt án nokkurs kostnaðar. Allar hafa þessar minjar verið hnitsettar og færðar í sérstaka skrá til varðveislu.
Njótið um hátíðarnar – ykkur að kostnaðarlausu…

Í hellinum Ferlir í Brennisteinsfjöllum.

Skrár

Verbúðir á Reykjanesskaga

22 verbúðarstaðir voru um tíma á Reykjanesskaganum, sumir höfðu nokkrar búðir, s.s. í Þorlákshöfn og í Herdísarvík.

Verbúðir – Bjarni Jónsson.

Verbúðirnar á Suðvesturlandi tengjast mikilvægum hluta af sögu og efnahagssögu Íslands, sérstaklega í kringum sjávarútveginn. Þær voru miðstöðvar útræðis, þar sem sjómenn dvöldu í vertíðum. Þær voru nauðsynlegar til að hýsa þann mikla fjölda manna sem streymdi til verstöðvanna.

Verbúðirnar voru jafnan staðsettar þar sem góð fiskimið og lendingarskilyrði voru, svo sem á Reykjanesskaganum, og einnig í kringum Faxaflóa og Snæfellsnes (sem er stundum talið hluti af Vesturlandi, en tengist sterklega Suðvesturlandi í sögu útræðis).

Verbúð á sunnanverðum Reykjanesskaga.

Verbúðirnar við Grandagarð í Reykjavík eru dæmi um nýlegri verbúðir sem voru friðlýstar sem húsaröð og bera vitni um þróun sjávarútvegar og húsnæðismála í höfuðborginni.

Upprunalegar verbúðir voru oft einfaldar byggingar, hlaðnar úr grjóti eða úr torfi og grjóti, til að standast álag vetrarveðra og þjóna sem einföld gisting fyrir sjómennina. Búðarleifarnar eru í dag mikilvægur hluti af menningarsögu Íslands og hafa gildi sem slíkar. Þær minna á lífshætti og harða lífsbaráttu sjómanna fyrri tíma.

Lending – Bjarni Jónsson.

Þróun sjávarútvegs, með vélbátum og stærri skipum, ásamt breyttum lífsháttum, hefur leitt til þess að hlutverk gamalla verbúða hefur breyst mikið. Margar þeirra eru nú einungis rústir, minjar um liðna tíð, á meðan aðrar hafa verið endurbyggðar eða friðlýstar.

Selatangar er einstaklega áhugaverður og mikilvægur sögustaður á suðurströnd Reykjanesskaga, mitt á milli Grindavíkur og Krýsuvíkur. Þar er að finna leifar af einni heillegustu og best varðveittu gömlu verstöð Íslands, sem ber vitni um harðbýlt líf sjómanna áður fyrr.
Verbúðin var stór og mikilvæg verstöð sem notuð var frá miðöldum fram á upphaf 20. aldar. Verstöðin var einkum rekin á vegum Krýsuvíkurbónda, en menn frá víðar að, þar á meðal Skálholtsbiskupi og Ísólfsskála, reru þaðan á vertíðum.
Vísa er til sem nefnir allt að 82 sjómenn við róðra frá verinu á Selatöngum á sínum tíma. Útræði lagðist að mestu niður á Selatöngum eftir árið 1880, en síðast var róið þaðan um 1912.
Rústirnar á Selatöngum eru friðlýstar minjar. Þar má finna a.m.k. búðatóftir sem sýna hvar sjómenn sváfu á hlaðnum bálkum (svefnstæðum). Þessar hleðslur eru einstaklega áhugaverðar minjar um húsnæði og aðbúnað vermanna.
Auk verbúðanna eru á svæðinu fjöldi minja um fiskverkun, svo sem fiskbyrgi (til að þurrka og geyma fisk) og fiskigarðar.

Árabátur neðan verbúðar.

Sjómenn í landlegum nýttu sér einnig hraunhella í Katlahrauni til ýmissa verka og hlaðið var fyrir op sumra þeirra. Sem dæmi eru nefndir Mölunarkór (þar sem var kvörn) og Sögunarkór (þar sem rekaviður var sagaður og úr honumm unnir ýmsir nytjahlutir).
Selatangar eru einnig þekktar fyrir sagnir um draug sem kallaður var Tanga-Tómas. Hann var sagður gera mönnum ýmsar smáglettur og reimleiki varð svo mikill á seinni hluta 19. aldar að það var talið ein ástæðan fyrir því að verstöðin lagðist af.

Selatangar – uppdráttur ÓSÁ.

Auk þess sem Selatangar bjóða upp á stórbrotið umhverfi og ógleymanlega innsýn inn í sögu sjávarútvegs á Íslandi er þar m.a. að finna grjóthlaðnar refaildrur, fjárskjól, fornar reka- og skreiðarleiðir. Elstu minjarnar eru frá því á 19. öld, en sjórinn hefur brotið jafnt og þétt af grýttri ströndinni og þar með tekið til sín eldri minjar.

„Sumarvertíðin byrjarði almennilegast um páskatíma til Þingmaríumessu,“ sem er 2. júlí, og var vertíðin því um þrír mánuðir. Vetrarvertíðin var frá kyndilmessu 2. febr. til lokadags 11. maí. Skipin voru af fimm stærðum: þriggja manna, fjögurra manna, fimm manna för (bæði stór og lítil), sexæringar og áttæringar. Ekki er vitað hversu margir menn voru í raun í skipunum og þess ber að geta að á seinni hluta 19. aldar réru yfirleitt sex menn í fjögurra manna förum. Þá eru og ótaldar þjónustur sem getið er um að sumir hafi hjá sér og hafa sennilega séð um eldamennsku, viðgerðir á fatnaði og þess háttar.

Selatangar – sjóbúð (tilgáta).

Í verbúðunum snérist allt um fiskveiðar og sjávarútveg fer ekki hjá því að fjölmargir Íslendingar hafi þekkt verbúðalíf af eigin raun. Vistarverurnar kölluðust einu nafni „verbúðir“. Orðabók Menningarsjóðs skilgreinir þetta orð sem „sjóbúð, bústað í verstöð, skýli handa vermönnum“.
Talið er víst að verbúðir hafi þekkst á Íslandi frá upphafi útgerðar. Sjávarútvegur hefur alla tíð verið nátengdur íslensku bændasamfélagi sem án stuðnings frá sjónum gat illa eða ekki þrifist.
Kotbúskapur þjóðarinnar leiddi af sér mikinn straum manna í verstöðvar víðs vegar um land en þó einkum á Suður- og Vesturlandi. Þess voru fjölmörg dæmi að bændur réðu sig á vertíð þar sem fjöldi búa var kostarýr og því engin tök á að framfleyta meðalfjölskyldu á búskapnum einum saman. Fólkið í sveitunum hafði því náin kynni af lífi og starfi manna í verstöðvunum – enda fýsti margan manninn að komast úr einangrun dalabæjanna í margmennið við sjóinn og taka þátt í ævintýrum tengdum fiskveiðunum.
Heiti búðanna voru margvísleg en oftast voru þær kenndar við bæina sem bátarnir voru frá eða formenn þeirra sbr. Hjallabúð í Þorláksöfn eða Krýsuvíkurbúð í Herdísarvík.
Ýmiss konar hefðir og venjur urðu til í kringum verbúðarlífið. Í fornum heimildum segir frá því að jafnskjótt og sjómaður kom í verið innti hann formann sinn eftir því hver ætti að vera rúmlagsmaður hans. Að því búnu var farið að laga til í bálknum eða rúminu og koma fyrir skrínum og öðru lauslegu. Það var kallað að búða sig. Þar sem rúmstæðin voru bálkar urðu menn að fá eitthvað til mýktar ofan á grjótið og var þá oftast notast við hey. Í Þorlákshöfn var gömul hefð að skipseigandi legði til heyið í fyrsta skipti sem sest var að í nýrri verbúð. Þess voru einnig dæmi að marálmur og hefilspænir væru notaðir í þessu skyni. í Grindavík bar við að skeljasandur væri látinn ofan á grjótið og þar ofan á þang eða marálmur.

Þorlákshöfn 1911 – verbúðir.

Þó var ekki laust við að menn kysu fremur lyng þar sem fló vildi sækja í þangið og hálminn. Í Vogum á Vatnsleysuströnd var vani á haustin að sækja marga hestburði af lyngi í þessum tilgangi. Þar sem rúm voru með snærisbotnum höfðu menn hærusekk með heyi og einstaka formaður var með dýnu. Ofan á lyngið, þangið eða heyið, lögðu menn gjarnan strigapoka eða jafnvel gæruskinn og þar yfir rekkjuvoð. Flestir höfðu brekán sem yfirbreiðslu en sumir höfðu fiðursæng eða ofið teppi sem ábreiðu. Ekki var óþekkt að vermenn fengju fiðursængur að láni og var þá leigan 2 krónur yfir vertíðina (1900). Flestir vermenn höfðu með sér kodda en undir honum var fötum komið fyrir.

Verbúð – bátar í vör.

Síðasta verkið við að búða sig var að koma mötuskrínunum fyrir í bálknum. Þá var önnur höfð í bríkarstað en hin í höfuðlagsstað. Sjóklæðin, sem voru skinnklæði, héngu á stoðum á milli bálkanna.
Venjulega svaf formaður í bálknum næst dyrum til vinstri en einnig kom fyrir að hann væri í kórrúmi. Hálfdrættingur svaf oftast í kórrúmi en stundum við þriðja mann í bálki. Í verstöðvum vestra svaf hann oftast hjá formanni. Sú venja skapaðist gjarnan að þeir sem voru á sama skipi fleiri en eina vertíð, héldu áfram að vera rúmlagsmenn.

Grindavík – verbúð við Járngerðarstaði; uppdráttur.

Verbúðaskyldur voru nokkrar og skipaði formaður fyrir í byrjun vertíðar hvernig þeim skyldi háttað. Rúmlagsmenn áttu einn dag í senn að sjá um að sækja vatn, hita kaffi og sópa búðina. Þeir sem sváfu næst fyrir innan formann áttu að byrja og síðan koll af kolli sólarsinnis. Þannig var þessu háttað víðast hvar en þó kom fyrir að kaffihaldari væri skipaður yfir alla vertíðina. Þá bar vermönnum að afla eldiviðar og sjá um matseldun og sama manni var falið að annast blöndukútinn þar sem drykkur var hafður með á sjó.

Verbúðir voru mjög misjafnar hvað varðar aðbúnað og gæði. Í bókaflokknum „Íslenskir sjávarhættir“ eftir Lúðvík Kristjánsson er fjölmörgum tegundum verbúða gerð ítarleg skil í myndum og máli. Verbúðin að Járngerðarstöðum í Grindavík, sem stóð fram yfir síðustu aldamót, er e.t.v. dæmigerð verbúð þess tíma. Þar er henni lýst á þann hátt að í öðru lagi veggjanna hafi verið grjót en í hinu torfstangir. Með því byggingarlagi var talið að veggurinn yrði stöðugri. Á milli ytri og innri hleðslu var síðan troðið mold. Við báða enda miðbálksins voru 8×10 sm gildir stafir. Ofan á þeim hvíldu sperrur sem mættust í mæni en voru með neðri endann á vegglægjum. Á sperrum voru lagbönd en þar á ofan reisifjöl sem tvöfalt torf var lagt ofan á en þó stöku sinnum þrefalt. Mold var í gólfi og var hún hörð og slétt eftir margra áratuga umgang. Hæð búðarinnar frá gólfi var um þrír metrar. Ljórar (glerrúður) um 30 sm í þvermál í tréumgjörð – voru sinn hvoru megin á hliðarþekju. Inngangur í verbúðina var á gafli. Hurðir voru tvær og féll sú fremri inn í lítinn gang sem myndaðist af veggjarkömpunum.

Verbúð í Þorlákshöfn.

Í verbúðinni á Járngerðarstöðum var hengilampi og olíuhylkið sem var úr blikki var ætíð kallað „beholder“. Þetta var tíu línu brennari en slík viðmiðun fór eftir vídd kveikpípunnar. Til þess að sjá um lampann var skipaður sérstakur ljósameistari sem hafði það hlutverk að bæta olíu á lampann og halda glasi hans hreinu. Þetta hlutverk var jafnan í höndum miðrúmsmanns þar sem lampinn var gjarnan staðsettur fyrir miðri verbúð.
Þess er einnig getið að í flestum verbúðum hafi verið kirna sem tók u.þ.b. tuttugu lítra. Hún var sameiginlegt næturgagn allra búðarmanna og stóð á miðju gólfi um nætur. Þetta þarfaþing var kallað kerald eða kjásarhald og það var skylda hvers búðarmanns að sjá um kjárarhaldið eina viku á vertíðinni. Átti hann m.a. að losa það og þrífa dag hvern og sjá til þess að það væri á sínum stað á kvöldin og væri ekki til vansa ef einhver kæmi ókunnugur í búðina.

Þorlákshöfn – verbúðir.

Hér á undan hefur lítillega verið getið um verbúðir, eða sjóbúðir eins og þær voru gjarnan kallaðar, sem voru algengar víða um land fyrir og um aldamótin. Þegar líða tók á 20. öldina fór þessum verbúðum fækkandi en þess í stað fengu vermenn, og annað að komufólk sem vann við sjávarútveg, inni í sérstökum húsum eða verbúðum sem rekin voru af útgerðaraðilum. Þar erum við komin að þeirri tegund verbúða sem flestir kannast við. Sem fyrr voru þessar verbúðir – og eru enn – afar misjafnar að gæðum og nokkuð ljóst er að allar verbúðir, sem eru í notkun í dag, uppfylli lágmarks skilyrði hvað varðar hreinlæti og annan aðbúnað innandyra.

Sjómaður.

Í verbúð Lofts Loftssonar í Sandgerði dvöldu á árunum 1917-1919 nokkrir sjómenn af Álftanesi. Þetta voru svokallaðir haustmenn sem réru á áttæringi í birtingu á hverjum morgni. Þeir höfðu með sér skrínukost í stórum koffortum sem voru full af alls kyns góðgæti. Þetta voru hressir og góðir karlar; flestir fjölskyldumenn sem héldu að heiman til þess að sækja björg í bú.
Hinn íslenski sjómaður var klæddur skinnstakk, brók og sjóskóm. Sjóklæðin voru gjarnan borin lifrarlýsi til þess að hrinda burtu vatni. Þeir voru ræstir eldsnemma á morgnana, róið á miðin í misjöfnum veðrum, fiskað og síðan róið í land. Stundum þurfi að seila fiskinn og draga að landi í stað þess að kasta honum á skiptivöll. Ávallt var unnið fram á kvöld, þ.e. er ekki voru landlegur. Þær voru gjarnan notaðar til að hlúa og gera við nauðsynleg mannvirki, s.s. hlaða fiskigarða og þurrkbyrgi.
Sjómenn voru jafnan svo þreyttir að þeir reyndu að nota vel þær fáu stundir sem gáfust til þess að sofa. Þetta var ekkert annað en púl og alltaf hlakkaði sérhver sjómaðurinn mikið til lokadagsins. Þá var hann fljótur að hypja sig í burtu.

Herdísarvík – verbúðir.

Auk Selatanga má nefna Þorlákshafnarbúðina, verbúðirnar í og við Herdísarvík, í Húshólma, við Nótarhól hjá Ísólfsskála, Skálholtsbúðina í Járngerðarstaðahverfi Grindavík, Hvyrflabúðina í Staðarhverfi ofan við Merki, í Höfnum, á Stafnesi, í Sandgerði, í Garði, í Keflavík, í Njarðvíkum, við Voga, við Kálfatjörn, við Hvaleyri, við Garða, á Álftanesi, í Reykjavík, við Blikastaði, við Brautarholt og Hvamm í Kjós.

Heimild:
-Fiskifréttir, 47. tbl. 15.12.1989, Verbúðarlíf á Íslandi fyrr og nú, Sigurjón Björnsson, bls. 16-17.

Selatangar – búðir Krýsuvíkurbænda.

Skrár

Greni og refaveiðar á Reykjanesskaga

Á Reykjaneskaganum eru skráð 29 þekkt tófugreni, en bæði eru og hafa sannarlega verið miklu mun fleiri í gegnum tíðina. Mergðin uppgötvast fyrst og fremst við fyrstu snjóa haustsins þar sem varla verður þverfótað fyrir tófusporum ofan byggða. Fátækt skráninganna skýrist fyrst oog fremst á skilningsleysi hlutaðeigandi skráningaraðila, auk þess sem við grenin virðist við fyrstu sýn vera fátt um mannvistarleifar.

Yrðlingur við greni í Vogaheiði.

Ef hins vegar, ef betur er að gáð, er því öðruvísi farið; bæði má sjá við þau fyrirhleðslur, hlaðnar litlar vörður sem og hlaðin skotbyrgi refaskyttna. Og ef enn betur er gaumgæft má sjá í námunda við þau bæli skyttanna og ummerki eftir dvöl þeirra þar, s.s. tóm vínföng o.fl. Skilja má hugi viðkomandi i ljósi sögunnar því á tímabili voru verðmæti refaskinnanna metin á við „Skagfirskan hest“.
Þekkt greni voru, á tímum refaskyttnanna, merkt með þremur vörðum, með þremur steinum hver, umhverfis grenið. Slík merkt greni má t.d. enn sjá ofan Lónakotssels og víðar.

Eldborgargreni ofan Knarrarnessels.

Elstu heimildir um refaveiðar á Skaganum eru minjar grjóthlaðinna refagildra. Þær eru 98 talsins á landssvæðinu. Samkvæmt sögnum, með tilkomu haglabyssunnar hér á landi um og eftir 1870, urðu til frægar þaulsetnar grenjaskyttur fyrrum. Þetta voru einstaklingar er lágu úti um sumarið heilu sólarhringana og stundum að vetrarlagi með það að markmiði að ná og drepa varginn. Brjóstbirtan hélt á þeim hita í einmannaleikanum, sem þeir reyndar kunnu svo vel við. Ummerkin má enn sjá við grenin neðst í Ögmundarhrauni, ofan Straumssels, við Þrætugrenin á mörkum Grindavíkur og Selvogs, í Vogaheiði og við Kálffell.
Dæmi má sjá minjar nálægt bæjum þar sem handsamaðir yrðingar voru geymdir með það að markmiði að nota þá til að efna fyrir foreldrið, svonefnd Yrðlingabyrgi.

Geldingahraun – Hryggjargrenið.

Skotvopna er reyndar fyrst getið á Íslandi í tengslum við þá atburði sem gerðust 1482 er Þorleifur Björnsson verst Andrési Guðmundssyni og mönnum hans vopnuðum byssum þegar þeir ráðast á virkið á Reykhólum. Byssueign var fyrst orðin nokkuð almenn á 19. öld en Skotfélag Reykjavíkur (Reykjavig Skydeforening) var fyrsta íþróttafélag á Íslandi. Það var stofnað 1867. Skothúsvegur í miðbæ Reykjavík dregur nafn sitt af æfingahúsi þess.
Tveimur árum síðar 21. nóvember árið 1869 stóðu fimmtán menn að stofnun skotfélags Keflavíkur Riffel-Skytte-Forening for Kjeblevig og Omegn, allt kunnir kaupmenn og borgarar í þorpinu. Í fyrstu stjórninni sátu H.P. Duus kaupmaður og faktorarnir P.I. Levinsen og Ólafur Norðfjörð.

Snorri Jóhannesson.

Árið 1872 tókst félaginu að koma sér upp sérstöku húsi til fundahalda og nefndist það Skothúsið. Mun það vera fyrsta húsið í Keflavík sem sérstaklega var byggt til samkomuhalds og voru dansleikir haldnir í húsinu auk funda félagsins. Skothúsið stóð upphaflega fyrir ofan Duustúnið eða nálægt gatnamótun Grófinnar og götunnar út á Berg. Það var seinna keypt af Jóni Ólafssyni útvegsbónda og flutt á lóð hans við Vesturgötu og gert að íbúðarhúsi. Skothúsið var rifið árið 1906 er Jón byggði núverandi hús á staðnum.

Í Borgfirðingabók 2013 segir Snorri Jóhannesson frá tófunni og tófuveiðum. Auðvelt er með góðum skilningi að heimfæra frásögn hans upp á slíkar veiðar á Reykjanesskaganum fyrrum:
„Íslenski refurinn er náskyldur og nauðalíkur ref bæði á Grænlandi, Svalbarða og í norður Skandinavíu, en á síðasttalda staðnum er heimskautarefurinn nánast að verða aldauða.

Refur.

Hér á landi eru tvö litarafbrigði, hvítt og mórautt, þessi dýr para sig saman og eru að flestu leyti eins ef undan er skilinn liturinn. Jafnvel þótt hvítt og mórautt dýr eigi saman yrðlinga verður ekki um nein litarafbrigði að ræða, yrðlingarnir verða annað hvort hvítir eða mórauðir, þar segir móðir náttúra stopp. Nokkuð mun hafa sloppið út úr refabúum, bæði fyrr á árum og eins nú í hinu seinna refaeldi.
Dýr sem hafa orðið til við æxlun íslenska refsins og þessara dýra hafa sum annan litarblæ og er þetta sérstaklega áberandi á yrðlingunum, eins virðast þau erfa aukna frjósemi. Hinsvegar sluppu út silfurrefir á fyrrihluta sl. aldar og tímguðust í einhverjum tilfellum með íslenska refnum, vel mátti merkja áhrif þess fyrst á eftir en þau eru löngu horfin, enda var það ekki í miklum mæli sem þau dýr sluppu, og voru auðunnin.

Leiðigarður fyrir tófu í Eldvörpum þar sem eitrað var fyrir ref.

Veiðar hafa breyst mikið á undanförnum árum, færst víða frá því að vera vel skipulagt nauðsynjaverk, unnið af alúð og samviskusemi, í það að verða illa eða ólaunað sport, framkvæmt af hverjum þeim sem áhuga hefur. Á þetta sérstaklega við um vetrarveiðar. Grenjavinnsla er sem betur fer enn stunduð líkt og áður hjá mörgum sveitarfélögum, en önnur hafa dregið úr og jafnvel hætt, dyggilega studd af mönnum sem telja brýnna að rannsaka en veiða. Sumir þessara manna telja að veiðar séu til einskis án undangenginna rannsókna.

Refur.

Íslenski refurinn er lítið dýr, meðalþyngd um tæp 4 kg, læður um 3.1 og refir 3.6. Í eðlilegu árferði bæta dýrin nokkuð á sig yfir vetrarmánuðina eða allt að hálfu kílói og verður þá meðalþyngd oft aðeins rúm fjögur kíló. En ýmis frávik eru eðlilega frá því, til eru dæmi um refi allt að átta kílóum. Ekki veit ég hver meðalfjöldi yrðlinga er, en samkvæmt mínum gögnum er sú tala ríflega fjórir. Fæstir refir verða eldri en átta til tíu ára þótt í einstaka tilfellum sé vitað, að eldri dýr hafi veiðst. Þeir eiga ekki nokkurn óvin í náttúrunni nema manninn og afföll eru ekki teljandi ef undan eru skildar veiðar.
Flest vetrarveidd dýr, allavega þau sem veiðast í skothúsum, eru á fyrsta eða öðrum vetri, enda ekki óeðlilegt þar sem fjöldi ungra dýra er nokkuð mikill að hausti sérstaklega þar sem illa er staðið að grenjavinnslu. Sagt hefur verið að refurinn sé þindarlaus en auðvitað er það ekki rétt, eins var sagt, að vegna þess ætti hann erfitt með að hlaupa undan brekku. Refurinn er hinsvegar brekkusækinn, leitar ávallt á brattann sé hann á flótta, og skilar vel. Mér hefur virst að framlappir refa séu styttri hlutfallslega miðað við afturlappir, kann það ef satt er að vera ástæða þess að dýrin eru seinni niðurímóti en á brattann. En þetta er nú aðeins tilgáta.
Refir hafa verið veiddir allt frá landnámi, og fyrr á öldum þóttu refabelgir (skinn) konungsgersemar og fékkst mikið verð fyrir, eins tel ég víst að fljótt hafi hagsmunir manns og refs rekist á og hafi veiðar verið stundaðar til að minka tjón sauðfjárbænda og þeirra er höfðu nytjar af varpi.
Það má finna í lögum, að menn eru skyldaðir til að drepa ákveðinn fjölda refa ella greiða refatoll. Ég tel líklegt að hér hafi verið mikið um refi fyrr á öldum og illa hafi gengið að fækka þeim með þeim aðferðum sem þá voru tiltækar.
Aðallega voru það gildruveiðar ýmis konar en með tilkomu skotvopna breyttist þetta mikið en þó ekki nóg og var þá gripið til þess að eitra. Ekki eru öruggar sagnir um áhrif þess eiturs sem notað var fyrstu árin, algengast var eitur úr jurtaríkinu sem hét eða nefnt Kransauga. En um það segir Kristleifur á Stóra-Kroppi.
„Í ungdæmi mínu (1861) þekktist ekki annað eitur en Kransaugu. Voru það kringlóttar plötur, öskugráar að lit, á stærð við smáar jakkatölur. Á rönd þeirra var lítil karta, sem sýndi, að þau voru ávöxtur af stöngli slitin. Þau voru hörð sem horn. Voru þau tálguð niður í flísar og síðan skorin með tóbaksjárni, þar til þau voru fín sem duft.“ Ekki bar mönnum saman um árangur af þessu, en eftir að menn tóku að nota striknín nánast gjöreyddust refir á stórum svæðum, en smám saman fóru dýrin að vara sig á þessu og hættu sum þeirra að ganga í hræ. Hafa menn er til þekktu haldið fram að slík dýr hafi orðið varasamari gagnvart sauðfé, enda eingöngu orðið að reiða sig á veiðar.

Refaskyttubyrgi við Hryggjargrenin.

Það var skylda að eitra og gerðu það bæði einstakir bændur og einnig sáu sum sveitarfélög til þess að eitrað væri í afréttum að afloknum leitum. Bannað var að bera út eitur 1964, og var það gert til verndar arnarstofninum, en ernir fóru gjarnan í eitruð hræ og drápust. Það má teljast merkilegt að ekki hlytust af slys á fólki þar sem stryknín sem er hvítt duft ekki ólíkt hveiti var til á mjög mörgum heimilum til sveita.
Kynni mín af tófum hófust snemma eða þegar ég kom barn að aldri að Húsafelli 1953. Eftir að hætt var að leita þar grenja snarfjölgaði tófunni. Henni tók að stórfjölga næstu árin og kvað þar svo rammt að, að varla var hægt að renna fé í vatn á Húsafelli án þess að bitið yrði.

Lónakot – yrðlingabyrgi.

Á árunum milli stríða var mjög hátt verð á refaskinnum og einnig yrðlingum. Var gangverð á fallegum mórauðum læðuyrðlingum allt að 300 kr sem lét nærri að vera verð fyrir snemmbæra kú á þeim árum, efnuðust margir á þessu og var slegist um að komast að við grenjavinnslu, sem dæmi má nefna að eitt vorið seldi Lárus í Grímstungu yrðlinga fyrir 10.000 kr. sem var mikill peningur á þeim árum.

Þessir yrðlingar voru teknir inná refabúin til eldis og skinnin síðan seld, einstaka læða var látin lifa til undaneldis. Þessu ævintýri lauk um það bil er seinna stríðið hófst og lögðust þá af öll refabú og markaður fyrir yrðlinga þar með.

Urðarásgreni.

Snjóaárin 1994-5 fjölgaði tófugrenjunum til mikilla muna. Þau vor var illt fyrir refi að ná grenjum vegna snjóa og bleytu. Urðu þá dýrin að lækka á sér og gutu í byggð ef svo má segja. Á þessum árum var einnig orðin breyting í mörgum sveitum, jarðir komnar í eyði í búskaparlegu tilliti, og menn hættir að fara um hagana líkt og áður var. Þannig að þar kom upp mikið af grenjum, öllum að óvörum og virðist dýrunum líða vel og eru hér flest fjallagreni að verða ónýt vegna þess að ekkert dýr hefur viljað nýta þau um lengri tíma.
Veiðar fóru mest fram á vorin á grenjum, en þó hafa ætíð verið til menn sem hafa glímt við refinn á veturna, ýmist legið fyrir við æti eða rakið slóðir, örfáir hafa náð tökum á að líkja eftir hljóðum refa og hafa þeir oft náð góðum árangri. Nú eru einnig fáanlegar ýmsar gerðir af flautum sem hægt er að líkja eftir hljóðum refa með og hafa þær reynst mörgum vel.

Hleðslur við Þrætugrenin.

Algengast var að tveir menn lægju saman á greni, grenjaskyttan og vökumaður, þó var nokkuð misjafnt hvað aðstoðarmenn voru titlaðir eftir landshlutum. Hér um slóðir var byrjað að gá í greni um 6. júní, helst ekki fyrr, en það gat þó raskast ef vart varð bíts. Eins áttu sumir bændur til að gá á
greni óumbeðið og væri þar búskapur varð að fara strax ella gátu dýrin flutt og reynst erfitt að finna þau aftur.
Það er þess vegna mjög góð regla að fara ekki að gá í greni nema að höfðu samráði við grenjaskyttu á viðkomandi svæði, þannig að tryggt sé að hægt sé að fara umsvifalaust finnist greni sem dýr eru í.
En þessi tími var meðal annars valinn vegna þess að líkur voru að yrðlingar væru á heppilegum aldri til að auðvelt væri að ná þeim, um tveggja til þriggja vikna gamlir.

Grenið í Lönguhlíðum.

Einnig er auðveldara að ná dýrunum þegar yrðlingarnir eru nýfarnir að fara út úr greninu, þá sækja bæði dýrin nokkuð jafnt að. Séu yrðlingarnir yngri, er refurinn oft laus við og kemur stundum ekki heim á grenið dögum saman, hinsvegar þegar þeir eldast, fara þeir að verða full aðgangsharðir við læðuna og breytast þá hlutverkin og tekur þá refurinn meira við uppeldinu.
Það má segja að himinn og haf sé milli aðstæðna þeirra sem liggja á grenjum nú til dags og þess er áður var. Á það við um nánast allt, frá klæðnaði, skotvopnum og einnig hve auðvelt er að komast að grenjum á farartækjum. Það var ekki fyrr en um miðja s.l. öld að notkun riffla með sjónaukum varð almenn við refaveiðar og óhætt er að segja að það sé einhver mesta byltingin hvað refaveiðar varða. Ég ætla mér ekki að hafa skoðun á hvaða rifflar, stærð skotfæra og sjónaukar henti best, enda nánast um trúarbrögð að ræða í þeim efnum. Þetta eru dýr tæki og má segja að verðið endurspegli gæðin, hinsvegar eru að mínu mati flest allir rifflar sem hér fást nægjanlega nákvæmir til refaveiða, en veldur hver á heldur. Það eina sem hefur færst til verri vegar er það, að nú til dags hafa menn ekki þann tíma sem oft þarf til (þolinmæði).

Skjól refaskyttu við Mælifellsgreni.

Oft getur verið kalsamt að liggja á greni en þær stundir gleymast fljótt þegar veðrið er gott og vel gengur. Þegar farið er af stað til grenjaleitar er mikilvægt að vera þannig útbúinn að geta lagst finnist greni í ábúð, víðast eru það þekkt greni sem leituð eru í hefðbundnum grenjaleitum, einnig þarf stundum að leita nýrra grenja sé grunur um slíkt, það er þó fátíðara nú til dags að eytt sé tíma í slíka leit nema grunur sé um bitvarga, sem ekki finnast við hefðbundnar grenjaleitir.
Áður fyrr lágu menn nánast ofan á grenjunum um það vitna skotbyrgi sem hlaðin voru á flestum grenjum og var reyndar skylda að halda við. Þetta var vegna þess að menn áttu þess ekki kost að skjóta á lengra færi en tuttugu og fimm til þrjátíu metrum. Nú er hægt að velja sér staði mun lengra frá og hafa þannig betri yfirsýn yfir svæðið.

Vogaheiði – tófuhreiður. Tófan getur jafnan utan grenis, t.d. undir moldarbarði, og flytur síðan yrðlingana, ca. viku gamla, yfir í nálægt grenið.

Ég reyni ávallt að ná báðum dýrunum áður en ég fer að hugsa um yrðlingana, en þetta fer þó nokkuð eftir því hve gamlir þeir eru. Nú hin seinni ár ligg ég helst ekki lengur en eina nótt og oftast tekst að fullvinna greni á þeim tíma, aðeins ef um bitdýr er að ræða verður að liggja þar til öllu er náð sé þess nokkur kostur.
Aðeins um skothús – Þegar ég hóf refaveiðar var ekki mikið um að menn legðu út æti fyrir ref, en þó voru nokkrir sem þetta gerðu. Ég hófst handa við að koma upp skotbyrgi framan við Húsafell ásamt Sveini Björnssyni mági mínum. Þetta gekk nokkuð vel en þó var mikið um allskyns tilraunastarfsemi, svo sem ljós og sjónauka á haglabyssur. Mikið um mistök, en við vorum að læra og ég er reyndar enn að því. Ekki varð veiðin mikil á nútímamælikvarða enda mun minna af tófum, það sem þá þótti nokkuð góð vetrarveiði fæst nú jafnvel á einni nóttu.

Húshólmi – greni.

Best er að koma skothúsi þannig fyrir að refirnir komist ekki hring um þau, áður fyrr dugðu girðingar að mestu leyti til að koma í veg fyrir slíkt, en um það er ekki að ræða lengur þar sem refir eru ekki hræddir við slíkt eftir að þeir fluttu í byggð. Áður fyrr runnu refir með girðingum og fóru ógjarnan yfir þær. Fái refir að ganga óáreittir í æti um nokkurn tíma, verða þeir kærulausir og koma þá oft í það án þess að fara í vindstöðu fyrst. Þá er um að gera
að velja hentugt veður, hagstæða vindátt og tunglsljós. Hér vestanlands er norðanátt eðlilega hagstæðust, þá er oftast léttskýjað og nýtist tunglið þá betur. Að þessu verður að hyggja þegar valinn er staður. Mörg dæmi eru um að menn leggi út æti með of stuttu millibili, það verður aðeins til þess að enginn nær nokkrum árangri. Mitt álit er að ekki eigi að vera styttra milli skothúsa en tíu kílómetrar, hið minnsta, nema að skilji ár eða eitthvað það sem hindrar refina í að hlaupa á milli.

Byrgi refaskyttu við greni í Skollahrauni við Ísólfsskála.

Sé veiðum ekki sinnt, en aðeins lagt út æti er það til bölvunar, virkar sem fengieldi og skemmir fyrir þeim sem eru að stunda þetta af samviskusemi. Nú til dags eru margir með mjög vönduð skothús, oft eru tveir saman og geta þá haft vaktaskipti, en langar eru næturnar fyrrihluta vetrar einum manni ef engin dýr eru á ferðinni. Yfirleitt kyndi ég ekki skothús þannig að oft er ansi kalt, oftast sit ég í svefnpoka og þannig má segja að þetta sé bærilegt. Sé kynt þá er erfiðara að halda sér vakandi, eins er ákveðin slysahætta af slíku eins og dæmin sanna.
Fyrstu árin sem ég stundaði skothúsveiðar, hagaði þannig til að ég þurfti að ganga nokkra leið, svo að ég varð að varast að svitna ekki á göngunni, gerðist það, gat vistin orðið nánast óbærileg til að byrja með, eða þar til larfarnir sem næst mér voru þornuðu.
Það er ótrúlegt hvað getur orðið til að stytta manni stundir eftir að sest er að. Það eru oft norðurljós, mýs hlaupandi á hjarninu og séð hef ég Branduglu á músaveiðum um miðja nótt í mars. En ef heyrist í tófu þá lifnar nú heldur yfir og ekki vandræði að halda sér vakandi, þá gleymist kuldinn og tíminn líður mun hraðar.

Skógarnefsgrenin.

Ég notast mest við haglabyssu í skothúsi, á henni er ljósnæmur riffilsjónauki með ljósi í krossinum, ég endaði á þessu eftir að hafa reynt allt frá nætursjónaukum til allskyns ljósgjafa. Riffil hef ég oft með en nota hann aðeins á dýr sem ekki koma í ætið og halda sig í vindlínu, þar eru þau oft að dóla, jafnvel eftir að birta tekur og tekst þá stundum að ná þeim.
Það hefur alltaf verið erfitt að leita uppi og vinna öll greni sem finnast, jafnt á friðlýstum svæðum sem annarsstaðar.“

Heimild:
-Borgfirðingabók – Ársrit 2013 (01.12.2013), „Það sást tófa“, Snorri Jóhannesson, bls. 100-113.

Skógarnefsgreni.

Tag Archive for: Reykjanesskagi

Reykjanesskagi – Útivistarparadís; Unnur Úlfarsdóttir

Er eitthvað að sjá á Reykjanesskaganum? – Ægir Sigurðsson

Miltisbrandur og álagablettir á Reykjanesskaga og víðar

Reykjanes — Reykjanesskagi; Guðmundur A. Finnbogason

Reykjanes — hvað? – Björn Stefánsson

M-hátíð á Suðurnesjum – Jón Böðvarsson

FERLIR – yfirlit

Fornleifar á Reykjanesskaga

Verbúðir á Reykjanesskaga

Greni og refaveiðar á Reykjanesskaga

Um okkur

Síður

Viltu styrkja þessa síðu?