Þinghóll

„Í fyrra (23. mars, 1996) birtist í Lesbók grein um morð við Skötufoss í Elliðaám árið 1704. Sakborningarnir, Sigurður Arason og Steinunn Guðmundsdóttir voru teknir af lífi á Kópavogsþingi sama ár. Fornleifarannsókn var gerð á svonefndum Hjónadysjum við Kópavogslæk 1988 og eru hér leiddar líkur að því að þar hafi fundist jarðneskar leifar Steinunnar og Sigurðar.

Kópavogur

Þinghóll.

Fyrir nokkru var ágæt frásögn í Lesbók Morgunblaðsins eftir Helga M. Sigurðsson um gamalt morðmál frá 1704. Tildrög málsins voru þau að Sæmundur Þórarinsson, sem bjó í Árbæ ásamt 44 ára gamalli konu sinni, Steinunni Guðmundsdóttur, móti Sigurði Arasyni, 26 ára gömlum manni, og móður hans, fannst þann 22. september 1704 látinn í Elliðaá. Skömmu síðar vaknaði grunur um að hann hefði verið myrtur og við yfirheyrslur hjá Paul Beyer landfógeta játaði Sigurður að hafa myrt Sæmund að undirlagi Steinunnar. Þau Steinunn voru tekin af lífi á Kópavogsþingi sama ár. Henni var drekkt í Kópavogslæk og hann var hálshöggvinn. Í Vallaannál er þess jafnframt getið að höfuð Sigurðar hafi verið sett á stöng við gröf hans. Mál þeirra hefur orðið kveikja að draugasögu í nokkrum gerðum og er afturgangan ýmist nefnd Selsmóri, Sviðholtsdraugur eða Þorgarður.
Í niðurlagi fyrrnefndrar Lesbókargreinar segir að annað sé ekki vitað um afdrif þeirra Steinunnar og Sigurðar en talið að grafir þeirra hafi fundist við vegagerð á fyrri hluta aldarinnar. Verður hér reynt að bæta nokkru við þá frásögn.
Munnmæli og sagnir um dysjar þeirra sem teknir voru af lífi á Kópavogsþingi hafa jafnan fylgt svæðinu og sést enn móta fyrir dys við gamla veginn sem liggur frá Kópavogslæk upp Arnarnesið sunnan læksins.
Frásagnir um beinafundi sem taldir hafa verið úr sakamannadysjum hafa einnig minnt á aftökurnar. Nokkrum sinnum hafa t.d. mannabein fundist í grennd við Gálgakletta í Garðabæjarhrauni. Þá er, eins og áður er getið, til frásögn um að vegagerðarmenn hafi árið 1938 fundið höfuðkúpu með miklu hári við Kópavogslæk og aðra beinagrind höfuðlausa. Þessi bein munu hafa verið sett aftur á sinn stað, en ekki var fundarstaðurinn staðsettur neitt nánar.

Þinghóll

Tóft á Þinghól.

Í þessari grein, sem er stytt útgáfa greinar sem birtast mun í næsta hefti tímaritsins Landnám Ingólfs, er sagt frá fornleifarannsókn sem gerð var á svonefndum Hjónadysjum við Kópavogslæk vorið 1988 í sambandi við breikkun Hafnarfjarðarvegar. Leitt er að því líkum að þar hafi fundist jarðneskar leifar Steinunnar og Sigurðar.
Fyrir rannsókn sást dálítil þúst í krikanum milli Hafnarfjarðarvegar og Fífuhvammsvegar sem talin var vera dys. Fyrirsjáanlegt var að nýi vegurinn hlyti að fara yfir hana að hluta eða öllu leyti. Auk greinarhöfundar unnu fornleifafræðingarnir Sigurður Bergsteinsson og Lise Bertelsen við rannsóknina.
Við rannsókn komu fyrst í ljós tvær smásteinahrúgur rétt undir yfirborði, um 3 x 1,5 m að ummáli hvor um sig, og var um 1 m á milli þeirra. Hér voru greinilega fundnar tvær grafir sem í upphafi höfðu verið þaktar steinhnullungum. Í efri lögunum voru margar smávölur sem vegfarendur hafa kastað í dysina um leið og þeir áttu leið framhjá, en samkvæmt gamalli þjóðtrú var það talið geta komið í veg fyrir óhöpp að henda þremur steinum í dys þegar farið var framhjá henni í fyrsta sinn.
Er efsta steinalagið hafði verið fjarlægt úr dys 1 kom í ljós undir því annað gisið lag steina sem voru aðeins stærri en í efsta laginu. Þar undir var gröf sem lá frá norðaustri til suðvesturs, um 1,85 m löng og 0,5 m breið. Á botni grafarinnar lá beinagrind af konu. Líkið, sem mældist um 1,75 m langt, hafði verið lagt til í gröfinni með krosslagða fætur. Hendurnar voru í nokkuð óvenjulegum stellingum. Vinstri höndin lá aðeins á ská niður yfir magann. Hægri höndin hvíldi hins vegar upp að brjósti, hugsanlega með krepptan hnefa. Höfuðkúpan lá við herðar beinagrindarinnar eins og við mátti búast, en samt í einkennilegri stellingu miðað við hin beinin. Við hnakkann á höfuðkúpunni lá ein framtönn og tveir hálsliðir voru úr lagi færðir.
hjonadysjar-1Óljóst vottaði fyrir tauleifum ofan á hægri handlegg og hryggjarliðum. Þær sáust nær eingöngu sem örlítil litarbreyting í moldinni en sjálft efnið var að mestu horfið. Að framan, ofan á hryggjarliðunum, fundust leifar af nokkrum lykkjum eða krækjum úr málmi í röð niður að mitti. Neðst í röðinni voru járnhlutir um 1 cm í þvermál, e.t.v. hnappar.
Ekki varð vart við kistuleifar utan um líkið, sem hefur sennilega verið dysjað án kistu.
Það sem einkum vakti athygli í sambandi við beinin í dys 1, var óvenjuleg lega þeirra. Í fyrsta lagi var höfuðkúpan reigð svo langt aftur að ætla mátti að hún hefði verið skilin frá bolnum og lögð niður með líkinu. Vegna þess hve gröfin var grunn var í upphafi ekki heldur hægt að útiloka að höfuðkúpan hefði komið fram í jaðri vegarbrúnarinnar, t.d. við breikkun vegar, og verið tekin upp. Rannsókn á sniði sem tekið var eftir endilagri gröfinni leiddi síðan í ljós að við höfuðkúpunni hafði ekki verið hróflað áður.
Dys 2 var rétt austan við dys 1. Ekki mótaði fyrir henni á yfirborði áður en rannsókn hófst, en eins og áður sagði kom steinahrúgan í ljós um leið og grassvörðurinn hafði verið ristur ofan af. Er verið var að hreinsa ofan af efsta steinalagi fundust leifar af höfuðkúpu rétt undir yfirborði jarðvegs. Þar undir komu allmargir steinar í ljós sem hafa afmarkað útlínur grafarinnar sem virðist upphaflega hafa verið um 2,5 x 1,6 m að ummáli. Fleiri steinalög voru þar undir.

Kópavogur

Dysjasvæðið.

Undir neðsta steinalaginu var beinagrind og vantaði á hana höfuðkúpu og þrjá hálsliði. Hendur lágu yfir magann. Fætur voru krosslagðir. Gröfin, sem lá frá norðvestri til suðausturs, var 1,62 m löng og um 0,7 m þar sem hún var breiðust, mjókkaði til austurs og var um 0,4 m breið til fóta. Hún hafði upphaflega verið grafin niður um hálfan metra.
Til fóta sást greinilegt far eftir 9 cm breiða holu á milli nokkurra steina. Bendir flest til þess að þarna hafi verið settur staur ofan í gröfina þegar gengið var frá henni. Stórum steinum hafði verið hlaðið upp að staurnum til að styðja við hann. Ætla má að afhöggvið höfuð hins látna hafi verið fest á staur þennan öðrum vegfarendum til viðvörunar. Af höfuðkúpuleifunum sem fundust þarna rétt undir yfirborði virðist sem höfuðið hafi verið óáreitt á staurnum þar til það féll til jarðar af eðlilegum ástæðum; hugsanlega var staurinn orðinn fúinn eða veðruð beinin stóðust ekki lengur veður og vind og féllu niður á dysina.
Í gröfinni fundust aðeins tveir hlutir úr ryðbrunnu járni. Annar lá ofan við hægri mjöðm, e.t.v. sylgja. Hinn lá á vinstri mjöðm. Líklega er um að ræða hluti sem hafa tilheyrt klæðnaði hins látna.
Við rannsóknina var sú spurning áleitin hvort hægt væri að segja til um með nokkurri vissu hvaða einstaklingar hefðu verið teknir af lífi og dysjaðir þarna við lækinn. Fyrir rannsóknina var talið að þarna væri um að ræða svonefndar Hjónadysjar og að þar lægju Sigurður Arason og Steinunn Guðmundsdóttir úr Árbæ.
Til þess að reyna að komast að niðurstöðu um hverjir gætu hafa legið í dysjunum hefur verið leitað í ritaðar heimildir um aftökur á Kópavogsþingi. Eftir því sem næst verður komist munu að minnsta kosti 10 líflátsdómar hafa verið kveðnir þar upp. Skal hér í stuttu máli gerð grein fyrir þessum dómum.
Fyrstu dauðadómar sem heimildir eru til um frá Kópavogsþingi, og sem jafnframt eru elstu rituðu heimildir um þingstaðinn, er frægur tylftardómur frá 1. júní 1523 yfir Týla Péturssyni. Týli sem var fyrrverandi hirðstjóri á Bessastöðum, hafði tvívegis snúið aftur til Bessastaða, tekið hirðstjórann Hannes Eggertsson til fanga um skeið, rænt fé úr Bessastaðakirkju og sköttum konungs. Eftir að hann hafði verið tekinn fastur og dæmdur var hann leiddur „austur yfir Bessastaði“ þar sem hann var hálshöggvinn ásamt syni sínum, þar sem kallaðist Týlshóll síðan.
hjonadysjar-2Greinarhöfundi er ekki kunnugt um legu Týlshóls. Af orðalagi heimilda má ætla að hann hafi verið í túni austan Bessastaða, en þar er ekkert slíkt örnefni varðveitt. Líklegra má telja að þeir feðgar hafi verið teknir af lífi á Kópavogsþingstað og dysjaðir þar. Hinrik Kules var þýskur maður sem dæmdur var til dauða og tekinn af lífi á Kópavogsþingstað, þann 23. febrúar árið 1582, fyrir að hafa drepið Bjarna Eiríksson á Bessastöðum á jólanótt. Talið hefur verið að Kules hafi verið dysjaður efst á Arnarneshæð, vestan við gamla veginn og mun þar lengi hafa mótað fyrir gróinni dys. Árið 1664, þann 25. janúar, var Þórður Þórðarson dæmdur til dauða í Kópavogi fyrir þjófnað á verslunarvarningi. Systir hans Guðrún kærði dóminn á Alþingi 1665. Í athugasemd með afskrift af dómnum sem færður er í alþingisbók 1666 kemur fram að Þórður hafi verið hengdur.
Í desember 1677 voru maður og kona dæmd fyrir sams konar afbrot. Árið 1703 voru tveir flökkuþjófar dæmdir til dauða og hengdir. Að lokum er þess getið að Sigurður Arason og Steinunn Guðmundsdóttir hafi verið dæmd og tekin af lífi á Kópavogsþingi árið 1704.
Ekki hef ég fundið fleiri heimildir um dauðadóma sem framfylgt hefur verið á Kópavogsþingstað en þessa 10 einstaklinga sem hér voru taldir upp að framan. Kópavogsþingstaður var fluttur til Reykjavíkur árið 1753 og þá er hlutverki hans lokið. Eftir því sem næst verður komist virðast að minnsta kosti 4 karlmenn hafa verið hálshöggnir og 4 hengdir á þeim tíma sem þingstaðurinn var í notkun. Ein kona virðist hafa verið hengd og einni var drekkt.
Í dys 1 var kona, sennilega milli þrítugs og fertugs. Lega beinanna var að ýmsu leyti óvenjuleg, einkum á efri hluta líkamans. Hendurnar virtust t.d. ekki hafa verið lagðar til eins og venja var til, og höfuðið var reigt aftur á bak. Sennilegasta skýringin á þessum óvenjulega umbúnaði er að sekkur hafi verið dreginn yfir konuna áður en henni var drekkt, skorðað hendur hennar og hún dysjuð án þess að hann væri fjarlægður. Það gæti m.a. skýrt krepptar hendur og einkennilega stellingu höfuðs. Í fjörbrotum gæti höfuðið hafa orðið fyrir áverka, t.d. rekist í stein og tönnin brotnað, en fylgt með í sekknum í gröfina. Fæturnir höfðu verið lagðir til í gröfinni, sem bendir til að pokinn hafi aðeins náð niður að mitti en ekki niður um allan líkamann.
Óeðlileg stelling höfuðs gat hugsanlega bent til hengingar en Jón Steffensen prófessor sem skoðaði beinin áleit þó að ekki hefði verið um hengingu að ræða. Einnig er ólíklegt að hengd manneskja hefði haft hendurnar á þennan hátt. Tönnin sem fannst við hnakka líksins bendir til hins sama. Hún hefur ekki getað losnað eftir að líkið var grafið í jörðu. Hafi hún losnað annars staðar hefði hún orðið þar eftir á staðnum, nema að hún hafi fylgt með í poka sem var utan um höfuðið, eins og áður var getið.
Enda þótt það komi ekki fram af fornleifafræðilegum rökum, má telja líklegast að konunni hafi verið drekkt í Kópavogslæk. Tönnin gæti hafa brotnað er konunni var hent í lækinn eða vegna síðustu fjörbrota hennar þar. Aðeins einni konu var drekkt á Kópavogsþingi, eftir því sem best er vitað. Bendir því margt til þess að munnmælin eigi við rök að styðjast og að konan í dys 1 hafi í raun verið Steinunn Guðmundsdóttir.
Í dys 2 lá ungur karlmaður sem hafði verið hálshöggvinn. Aldursins vegna getur ekki verið um Týla að ræða. Það útilokar því sennilega einnig son hans þar eð líklegt má telja að þeir hafi verið dysjaðir saman. Ætla má að Kules hafi fremur verið höggvinn en hengdur, þar eð hann hafði drepið mann. Þjófar munu yfirleitt hafa verið hengdir. Samkvæmt heimildum átti Kules að hafa verið dysjaður efst á Arnarneshæð. Sú dys hefur ekki fundist. Ef til vill hefur hún horfið við vegaframkvæmdir fyrir 2-3 áratugum. Ætla má að Kules hafi verið eldri en sá ungi maður sem í dysinni lá.
Þá er aðeins Sigurður Arason eftir af þeim sem heimildir eru um að hálshöggnir voru í Kópavogi. Aldur hans og aldur hins látna í gröfinni virðist geta farið vel saman. Enda þótt fornleifafræðin geti ekki af sjálfri sér sagt til um heiti einstakra manna sem grafnir eru upp, má með nokkuð sterkum líkum álykta að Sigurður Arason hafi legið í dys 2.
Breikkun Hafnarfjarðarvegar við Kópavogslæk og rannsókn á dysjunum þar hefur orðið til þess að rifja upp fornt sakamál. Hún verður þannig óvænt til að bregða nýju ljósi á afdrif tveggja ógæfusamra einstaklinga sem mættu örlögum sínum hér, og minnir okkur óþyrmilega á þær grimmúðlegu refsingar sem tíðkuðust hér á landi fyrir um 300 árum.“
Sjá meira HÉR og HÉR.

Heimild:
-Laugardaginn 23. mars, 1996 – Lesbók Morgunblaðsins, bls. 6-7, eftir Guðmund Ólafsson.

Kópavogur

Svæðið.