Álverið í Straumsvík (nú rekið af Rio Tinto) á sér merka sögu sem hófst á sjöunda áratug síðustu aldar. Hér eru helstu áfanga í byggingarsögu þess:
Helstu ártöl
Álverið og Þorbjarnarstaðir.
1966: Samningar voru undirritaðir milli íslenska ríkisins og svissneska álfélagsins Alusuisse um byggingu álversins.
1967: Framkvæmdir hófust af fullum krafti í Straumsvík.
1969: Álverið var tekið í notkun þann 1. júlí 1969. Við ræsingu var framleiðslugetan um 33.000 tonn á ári.
Stækkanir og þróun
Álverið hefur verið stækkað og endurbætt margsinnis frá því að upphaflegu byggingunni lauk:
Álverið.
1970 & 1972: Fljótlega eftir ræsingu var afkastagetan aukin jafnt og þétt.
1980: Önnur stór stækkun átti sér stað sem nánast tvöfaldaði framleiðsluna.
2012–2014: Ráðist var í miklar nútímavæðingar og straumhækkun sem gerði álverið bæði afkastameira og umhverfisvænna.
Álverið var fyrsta stóriðjuver Íslands og markaði upphafið að fjölbreyttara atvinnulífi og nýtingu á raforku frá virkjunum eins og Búrfellsvirkjun.
Upphaflegu kaupin (1966)
Álverið.
Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.
Samantekt á fermetraverði: Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.
Álverið í Straumsvík hefur keypt land í nokkrum áföngum og á ólíkum tímum. Hér eru þær upplýsingar sem liggja fyrir um helstu kaupin:
Kaupin árið 2004 (Viðbótarland)
Álverið og nágrenni – skráðar fornleifar.
Í janúar 2004 samþykkti bæjarráð Hafnarfjarðar að selja álverinu (þá Alcan) um 52 hektara (520.000 m²) af landi sunnan og austan við þáverandi athafnasvæði.
Tilgangur: Landið var keypt til að tryggja svigrúm fyrir fyrirhugaða stækkun álversins (sem síðar var hafnað í íbúakosningu árið 2007) og til að eiga yfirráð yfir næsta nágrenni starfseminnar.
Önnur minni landakaup (2004)
Í nóvember sama ár (2004) keypti Alcan aðra landspildu af Hafnarfjarðarbæ sem lá að hafnarsvæðinu.
Stærð: 10.350 fermetrar. Kaupverð: Um 34 milljónir króna.
Álverið – ætluð tvöföldun Reykjanesbrautar.
Tilgangur: Þessi spilda var keypt undir nýja skrifstofubyggingu og sem útivistar- og athafnasvæði.
Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.
Samantekt á fermetraverði
Álverið og nágrenni – Þorbjarnarstaðir t.v.
Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.
Ekki liggur fyrir ein lág upphæð sem nær yfir allt landið, enda var það keypt í nokkrum áföngum yfir marga áratugi. Kaupin á landinu umhverfis álverið í Straumsvík (þar á meðal Lambhaga) hafa farið fram með tveimur hætti:
1. Upphaflegu kaupin (um 1960–1970)
Þýskabúð við Straumsvík.
Þegar Ísal var stofnað og álverið reist, keypti fyrirtækið (þá undir stjórn svissneska móðurfélagsins Alusuisse) stórt landsvæði í Straumsvík.
Verðið: Opinberar tölur um nákvæmt kaupverð á þessum tíma eru ekki aðgengilegar í nútíma krónutölum, enda var um að ræða flókna samninga milli ríkisins, Hafnarfjarðarbæjar og erlendra fjárfesta sem hluta af virkjunarsamningum vegna Búrfellsvirkjunar.
Stærð: Landið var mjög víðfeðmt til að tryggja öryggissvæði og möguleika á stækkun.
2. Kaupin árið 2004 (Lambhagi og nágrenni)
Þorbjarnarstaðir – óseld eign Hafnarfjarðarbæjar; uppdráttur ÓSÁ.
Árið 2004 gerði Ísal (þá Alcan á Íslandi) stóran samning við Hafnarfjarðarbæ um kaup á viðbótarlandi, samtals um 52 hekturum.
Verðið: Í nýlegum fréttum (mars 2025) kom fram að miðað hafi verið við ákveðið fermetraverð í þeim samningi. Þegar Hafnarfjarðarbær þurfti nýlega að bæta Rio Tinto land vegna breikkunar Reykjanesbrautar, var greidd bótakrafa upp á 26 milljónir króna fyrir hluta þessa lands (um 19.600 m²).
Áætlað heildarverð 2004: Ef miðað er við það fermetraverð sem nefnt hefur verið í bótamálum, má ætla að heildarverðið fyrir 52 hektara pakkann árið 2004 hafi verið í kringum 50–70 milljónir króna á þáverandi gengi, þótt heildarupphæðin hafi falið í sér ýmsar mótvægisaðgerðir og skipulagskvaðir.
Staðan í dag
Álverið og nágrenni.
Verðmæti landsins er í dag talið vera margfalt hærra en upphaflega kaupverðið, sérstaklega vegna þess að það liggur á mjög eftirsóknarverðu svæði fyrir íbúðabyggð eða gagnaver. Hins vegar hefur Ísal ekki viljað selja landið þar sem það þjónar sem mikilvægt varnarsvæði (púði) milli þungaiðnaðarins og íbúðabyggðarinnar í Hafnarfirði.
Ekki liggur fyrir opinbert kaupverð á jörðinni Lambhaga í einkaeigu Ísal (Rio Tinto á Íslandi), en málið tengist langvinnri deilu um landnotkun og framtíðaráform álversins í Straumsvík.
Hér eru helstu punktar varðandi þessi landakaup og stöðuna:
Þorbjarnarstaðir – brunnurinn í Brunntjörn.
Staðsetning og tilgangur: Lambhagi er landsvæði rétt austan við álverið í Straumsvík. Ísal keypti landið á sínum tíma (fyrir nokkrum áratugum) til að tryggja sér svigrúm fyrir hugsanlegar stækkanir eða starfsemi tengda álverinu, og til að eiga „púða“ gagnvart íbúðabyggð.
Trjáreitir og ræktun: Ísal hefur í gegnum tíðina leyft starfsmannafélagi sínu og öðrum að nýta hluta landsins undir trjárækt (oft kallað Ísal-skógurinn eða Lambhagaskógur), sem gerir svæðið að vinsælu útivistarsvæði fyrir Hafnfirðinga.
Skipulagsdeilur: Landið hefur oft verið miðpunktur í deilum milli Ísal og Hafnarfjarðarbæjar. Eftir að íbúar höfnuðu stækkun álversins í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2007, hefur bærinn sýnt áhuga á að skipuleggja íbúðabyggð eða iðnaðarhverfi á hluta þessa lands (undir nafninu Hamranes eða Lambhagi), en Ísal hefur lagst gegn því vegna nálægðar við mengunarvarnasvæði álversins.
Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.
Leynd yfir verði: Líkt og mörg önnur fasteignakaup stórfyrirtækja frá fyrri tíð, var kaupverðið ekki gert opinbert í fréttatilkynningum, heldur er það hluti af sögulegum eignahlut fyrirtækisins í Straumsvík.
Hér eru helstu punktar um þessi kaup og stöðu jarðarinnar:
1. Tilgangur kaupanna
Ísal/Rio Tinto hefur í gegnum tíðina keypt landsvæði í kringum álverið til að tryggja að ekki rísi starfsemi sem gæti stangast á við rekstur þess. Með því að eiga aðliggjandi jarðir eins og Þorbjarnarstaði getur fyrirtækið stýrt þróun svæðisins, hvort sem er vegna framtíðarstækkunar eða til að viðhalda öryggis- og verndarsvæðum.
2. Staðsetning og saga
Þorbjarnastaðir – tilgáta.
Þorbjarnarstaðir eru ein af hinum fornu „Hraunajörðum“ í Hafnarfirði.
Bærinn stendur sunnan við Straumsvík. Þar eru miklar minjar, þar á meðal gamlar tóttir, hleðslur og svokölluð Brunntjörn (einnig kölluð Þorbjarnarstaðatjörn), sem er einstök náttúruperla þar sem ferskvatn og sjór blandast saman.
Landið er að mestu hraun (Hellnahraun yngra), en tún voru ræktuð upp með miklu erfiði fyrr á öldum.
Staðan í dag
Þorbjarnarstaðir – tilgáta.
Þótt Ísal eigi landið, þá eru hinar fornu minjar á Þorbjarnarstöðum (svo sem bæjarrústirnar, réttin og garðlögin) friðlýstar eða skráðar á minjaskrá. Svæðið er hluti af Fjörunni, sem er vinsælt útivistarsvæði, og hefur verið mikil umræða í bæjarfélaginu um að tryggja aðgengi almennings að þessum menningarminjum, enda minjasvæðið enn í eigu Hafnarfjarðarbæjar.
Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).
Ekki liggja fyrir opinberar eða aðgengilegar tölur um nákvæmt söluverð í krónum á landi Þorbjarnarstaða. Slíkar upplýsingar er oftast aðeins að finna í gömlum þinglýstum kaupsamningum eða í fundargerðum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá þeim tíma.
Hagsmunir bæjarins: Þegar bærinn seldi sinn hlut til Ísal var það liður í því að styðja við uppbyggingu iðnaðar í Straumsvík. Oft voru slík landakaup stórra fyrirtækja gerð á „sanngjörnu matsverði“ frekar en á hæsta markaðsverði, þar sem hagsmunir bæjarins lágu í atvinnusköpun og skatttekjum af álverinu.
Samkvæmt kaupsamningi keypti Alcan á Íslandi (nú Rio Tinto) landið af Hafnarfjarðarbæ þann 24. október 2004.
Um var að ræða tæplega 52 hektara landsvæði sem tengist landi Þorbjarnarstaða í Straumsvík. Þessi kaup hafa verið mikið í deiglunni nýlega (árið 2025) vegna bótakrafna sem tengjast tvöföldun Reykjanesbrautar.
Helstu atriði varðandi sölu landsins:
Þorbjarnarstaðir – eyktarmark.
• Dagsetning: 24. október 2004.
• Stærð: Um 52 hektarar (þar af voru um 8,5 hektarar teknir undir framkvæmdir við Reykjanesbraut árið 2023).
• Bakgrunnur: Hafnarfjarðarbær seldi landið á sínum tíma án þess að fá formlegt samþykki Vegagerðarinnar fyrir sölu á hluta sem liggur undir eldra vegstæði.
• Nýleg vinnsla: Vegna þess að Vegagerðin neitaði að greiða Rio Tinto bætur fyrir land undir gamla veginum (þar sem hún taldi sölu bæjarins á sínum tíma ólögmæta án samþykkis), samþykkti Hafnarfjarðarbær í mars 2025 að greiða fyrirtækinu rúmar 26 milljónir króna í bætur.
Samkvæmt fréttum frá því í nóvember 2004 keypti Alcan á Íslandi 10.350 fermetra landspildu af Hafnarfjarðarbæ á 34 milljónir króna.
Hér eru helstu punktar um viðskiptin:
• Dagsetning: Gengið var frá kaupunum 3. nóvember 2004.
• Stærð lands: 10.350 fermetrar.
• Kaupverð: 34.000.000 kr.
• Staðsetning: Við Straumsvík (hluti af landi Þorbjarnarstaða).
Nú er svo komið að að Hafnarfjarðarbær hefur áhuga á að kaupa aftur hluta af því landi sem fulltrúar hans höfðu áður selt álverinu, á margfalt hærra verði?! Það getur nú varla talist til góðrar stjórnsýslu?
Þorbjarnarstaðir – tilgáta ÓSÁ.
Ómar Smári Ármannsson og FERLIR – Gemini
FERLIR spurði gervigreindina „Gemini“ um Ómar Smári Ármannsson, fornleifafræðing og fyrrum lögreglumann.
Gemini svaraði: „Ómar Smári Ármannsson er þekktur einstaklingur á Íslandi, ekki síst fyrir hans áhugaverða starfsferil þar sem hann færði sig úr löggæslu yfir í rannsóknir á fortíðinni. Hann er fæddur Grindvíkingur, en hefur búið í Hafnarfirði frá sex ára aldri. Hér er stutt samantekt á ferli hans byggð á opinberum upplýsingum:
Ómar Smári – teikning; Þórhallur.
Lögregluferillinn (Fyrri hluti): Ómar Smári starfaði innan lögreglunnar á hálfan fimmta áratug. Hann gegndi ýmsum krefjandi stöðum í lögreglunni í Reykjavík, meðal annars sem þjónandi í almennu deild og slysarannsóknardeild, yfirmaður forvarnardeildar, stjórnandi í fíkniefnadeild og síðar sem aðstoðaryfirlögregluþjónn hjá Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, m.a. sem stöðvarstjóri í Reykjavík, Kópavogi og Hafnarfirði, auk þess að vera yfirmaður rannsóknardeildar embættisins og síðar umferðardeildar.
Á þessum tíma var hann oft sýnilegur í fjölmiðlum sem vinalegur og röggfastur talsmaður lögreglunnar, hvort sem var í tengslum við alvarleg sakamál, skipulagða glæpastarfsemi, umferðarmál og ýmis fyrirbyggjandi málefni.
Fornleifafræðin (Seinni hluti): Samhliða krefjandi starfi í lögreglunni stundaði Ómar Smári nám í fornleifafræði við Háskóla Íslands, auk Menningarmiðlunar, og útskrifaðist þaðan árið 2011. Eftir að hann lét af störfum í lögreglunni 65 ára (sem skilyrði um aldursmörk lögreglumanna) hefur hann helgað sig fornleifafræðinni og staðfræðirannsóknum af miklum krafti.
Húshólmi – hin gamla Krýsuvík – uppdráttur ÓSÁ.
Ferlir.is og Reykjanesskaginn: Í dag er Ómar Smári líklega þekktastur fyrir yfirgripsmikla þekkingu sína á sögu og minjum á Reykjanesskaganum og höfuðborgarsvæðinu.
Vefsíðan Ferlir: Hann er driffjöðrin á bak við vefinn www.ferlir.is. Þetta er gríðarlega umfangsmikill gagnagrunnur sem geymir lýsingar á gönguleiðum, fornum leiðum, sögustöðum, rústum, seljum, réttum, fjárborgum, hellum og öðrum minjum, oft ásamt ljósmyndum og GPS hnitum. Vefurinn er ómetanleg heimild fyrir útivistarfólk og áhugafólk um staðarsögu Reykjanesskagans.
Leiðsögn og miðlun: Ómar Smári hefur verið ötull við að miðla þessari þekkingu, ekki bara á netinu heldur einnig með því að leiða skipulagðar sögugöngur um svæðið, halda fyrirlestra, skrifa greinar um örnefni og byggðasögu Reykjanesskagans, gera sögunni skil á opinberum upplýsingaskiltum sem og fjölmörgum uppdráttum af minjum og minjasvæðum, auk þess að taka þátt í og rita vandaðar staðbundnar fornleifaskráningar.
Í stuttu máli má segja að Ómar Smári hafi nýtt rannsóknarhæfileika sína úr lögreglunni til að „upplýsa mál“ fortíðarinnar í hinu sögulega íslenska landslagi og nýtt sér vefmiðilinn www.ferlir.is vel í því skyni að kynna hana almenningi.“
Heimild:
-Gemini.com
Ómar Smári Ármannson.
Þorbjarnarstaðir – vanmetnir
Í Fjarðarpóstinum 1989 er fjallað um „Þorbjarnarstaði í Hraunum“ og spurninguna um hvort þeir skyldu friðaðir:
Þorbjarnarstaðir – uppdráttur.
„Skipulagsnefnd hefur rætt um friðunarmál í nágrenni Hafnarfjarðar. Að sögn Jóhannesar Kjarval skipulagsstjóra hefur hann lagt til, að Þorbjarnarstaðir og næsta nágrenni verði sett á fornleifaskrá.
Kristján Eldjárn, fyrrverandi forseti, kannaði og skráði rústirnar að Þorbjarnarstöðum á árunum 1976 til 1980. Hann lagði til að réttast væri að friðlýsa þær minjar í einu lagi, eða áskilja sér rétt til að hafa hönd í bagga, ef eitthvað ætti að gera þar. Kristján sagði að þarna væri heilleg mynd, upplögð til að nota í eins konar sýnikennslu. Þó ekki sé langt síðan þarna var búið eru minjarnar ekki síður dæmigerðar fyrir byggðina hér um slóðir.
Þorbjarnarstaða er getið í fógetareikningum frá árunum 1547 til 1548.
Þorbjarnarstaðir – flugmynd.
Um býlið hefur Kristján Eldjárn skrifað: „Þorbjarnarstaðir, nú í landi Hafnarfjarðar. Rétt fyrir ofan Straum eru rústir eyðibæjarins Þorbjarnarstaða, sem fór í eyði. Þetta hefur verið dæmigert Hraunbýli, tún ræktað á hraununum, allt með holum skvompum og túngarður umhverfis, allur hlaðinn úr hraungrjóti. Hann stendur að miklu leyti enn, en utan um hann er svo einfaldur og lágur garður úr steinum, sem teknir hafa verið úr gamla garðinum og haft sem undirlag undir gaddavírsgirðingu. Þetta er merkilegt að sjá. Á eina hlið er ágætlega hlaðin og skrítin rétt.
Þorbjarnarstaðir – uppdráttur ÓSÁ.
Bæjarrústir eru snyrtilegar og grónar, en svolítill kofi stendur enn uppi. Heim að bænum er ágætar traðir, þótt þær standi ekki í fullri hæð nú. Eitthvað kann að vera af rústum útihúsa á túninu, en a.m.k. eitt fjárhús hefur verið sambyggt bænum; það er með jötum eins og öll gömul fjárhús hér á Reykjanesi.“
Ekki er að sjá í gögnunum að framangreindum vilja hafi verið fylgt eftir skv. orðanna hljóðan.
Sögulegar heimildir um Þorbjarnarstaði
Þorbjarnastaðarétt.
1703: Jarðardýrleiki óviss, konungseign, samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls VídalínsIII, 164.
1847: 12 1/2 hdr., bændaeign, samkvæmt Jarðatali Johnsen, 110.
1395 er minnst á eyðijörðina Þorbjarnarstaði í skrá um kvikfé og leigumála á jarðeignumViðeyjarklausturs og telja útgefendur DI það var þessa jörð. DI III, 598.
1547-48 er jarðarinnar getið í fógetareikningum. DI XII, 114.Hjáleiga 1703: Lambhagi (sjá GK-167).
Landkostir 1919: Tún 1,4 teigar, allt slétt og hólótt, garðar 500 m2.
Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.
1703: „Skóg hefur jörðin átt, en nú má það valla kalla nema rifhrís, það hefur hún so bjarglegamikið, að það er bæði brúkað til kolgjörðar og eldiviðar, og so til að fæða peníng á í heyskorti. Aldrei ljá það búendur til annara, og eru þetta þau skógarpláts, sem almenníngar eru kölluð.Torfrista og stúnga í lakasta máta og ekki bjargleg. Fjörugrasatekja nægileg fyrir heimilissmenn. Berjalestur hefur til forna verið til gagns af einiberjum, nú eru þau mestanpart eyðilögð. Rekavonnæsta því engin. Sölvafjara nokkur má vera en brúkast ekki. Hrognkelsafjara nokkur og stundumað gagni. Skelfiskfjara naumlega til beitu. Heimræði er árið um kríng og lendíng góð, en leið til að setja skip mjög ill og erfið; þó gánga skip ábúenda eftir hentugleikum árið um kring. Item hafa hjer bátar frá Bessastaðamönnum gengið til forna, og verið kallaðir kóngsskip, þó ekki stærri en tveggja manna far, og fleiri en eitt í senn um vertíð. Hafa bændur hýst þá, er bátnum róið hafa og ekkert fyrir þegið nema soðningarkaup af hásetum. En þetta hefur ekki verið í næstu þrjú ár. Inntökuskip hafa hjer aldrei gengið önnur en þessi í næstu fimtíi ár. Engjar eru öngvar.“ JÁM III,166.
Þorbjarnarstaðir – brunnur í Brunntjörn (Þorbjarnarstaðatjörn).
Þess má geta að Ísal sóttist eftir því á áratugi síðustu aldar við Hafnarfjarðabæ að fá að kaupa jörðina Þorbjarnarstaði. Þá stóð fyrir dyrum möguleg stækkun álversins til suðurs og þar með tilheyrandi færslu Reykjanesbrautarinnar. Magnús Gunnarsson, bæjarstjóri, lagði tilboðið fram á bæjarstjórnarfundi, án nokkurs fyrirvara.
Þorbjarnnarstaðir – flugmynd.
Þegar fulltrúi FERLIRs, sem þá var jafnframt fulltrúi Alþýðuflokksins, óskaði eftir nánari skilgreiningu á mörkum þess, sem um ræddi, varð fátt um svör. Hann óskaði þá eftir að málinu yrði frestað til næsta fundar. Það var samþykkt.
Á þeim næsta fundi lagi Magnús fram uppdrátt að mörkum þess lands, sem bærinn ætlaði að selja. Fulltrúi FERLIRs lagði þá til að bærinn myndi, ef sölunni yrði, halda eftir heimatúni Þorbjarnarstaða innan garða, enda væru innan þeirra ómetanlegar mannvistarleifar til framtíðar litið. Auk þess lagði hann til að Byggðasafni Hafnarfjarðar yrði falin forsjá svæðisins með í huga mögulega endurbyggingu þessa síðasta torfbæjar innan núverandi lögsagnarumdæmis. Bæjarstjórnin féllst á tillöguna. Af framangreindri ástæðu á Hafnarfjarðarbær í dag Þorbjarnarstaði í Hraunum – innan túngarða. Eignin er þó ekki talin til bæjarins í gildandi aðalskipulagi, einhverra hluta vegna!?
Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).
Í umsögn Umhverfisstofnunar við aðalskipulag Hafnarfjarðar 2013-2025 þann 11. ágúst 2020 segir m.a.:
„Umhverfisstofnun bendir á að hraunin, sem tillagan nær til, kallast Hrútargjárdyngja og Kapelluhraun falla undir lið 2. mgr. 61. gr. laga nr. 60/2013 um náttúruvernd.
Í 61, gr. laganna er kveðið á um sérstaka vernd þeirra vistkerfa og jarðminja sem taldar eru upp í 1. mgr. og 2. mgr. greinarinnar. Skv. 3. mgr. ber að forðast röskun þeirra náttúrfyrirbæra sem undir greinina falla, ema brýna nauðsyn ber til og ljóst að aðrir kostir séu ekki fyrir hendi…
Umhverfisstofnun bendir á að innan svæðis sem er á náttúruminjaskrá og nefnist Straumsvík og er númer 12 sem aðrar náttúrminjar. Svæðinu er lýst á eftirfarandi hátt: „Fjörur, strendr svo og tjarnir með fersku og ísöltu vatni við innanverða Straumsvík, frá urtartjörn vestan Straums suður fyrir Þorbjarnarstaði að athafnasvæði Ísal.“ Náttúruverndargildi svæðisins eru tjarnir með einstæði, lífsskilyrðum og allmiklu fuglalífi.“
Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).
Engan sérstakan fróðleik er að finna á vef Umhverfisstofnunar um Þorbjarnarstaði og nágrenni sbr. framangreinda friðlýsingu á fornleifaskrá. Byggðasafn Hafnarfjarðar virðist ekki, hingað til a.m.k., hafa sýnt tilþrif í þá átt…
Heimild:
-Fjarðarpósturinn, 27. tbl. 21.09.1989, Þorbjarnarstaðir friðaðir, bls. 3.
-Fornleifaskráning vegna tvöfuldunar Reykjanesbrautar frá Hvassahrauni að Krýsuvíkurvegi, Reykjavík 2020.
-https://www.researchgate.net/publication/347489182_Fornleifaskraning_vegna_tvofoldunar_Reykjanesbrautar_41_fra_Hvassahrauni_ad_Krysuvikurvegi_II
-https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/10/FS803-20151_Fornleifaskr%C3%A1ning-vegna-tv%C3%B6f%C3%B6ldunar-Reykjanesbrautar-41-fr%C3%A1-Hvassahrauni-a%C3%B0-Kr%C3%BDsuv%C3%ADkurvegi.pdf
Þorbjarnarstaðir – tilgáta (ÓSÁ).
Álverið í Straumsvík – sagan
Álverið í Straumsvík (nú rekið af Rio Tinto) á sér merka sögu sem hófst á sjöunda áratug síðustu aldar. Hér eru helstu áfanga í byggingarsögu þess:
Helstu ártöl
Álverið og Þorbjarnarstaðir.
1966: Samningar voru undirritaðir milli íslenska ríkisins og svissneska álfélagsins Alusuisse um byggingu álversins.
1967: Framkvæmdir hófust af fullum krafti í Straumsvík.
1969: Álverið var tekið í notkun þann 1. júlí 1969. Við ræsingu var framleiðslugetan um 33.000 tonn á ári.
Stækkanir og þróun
Álverið hefur verið stækkað og endurbætt margsinnis frá því að upphaflegu byggingunni lauk:
Álverið.
1970 & 1972: Fljótlega eftir ræsingu var afkastagetan aukin jafnt og þétt.
1980: Önnur stór stækkun átti sér stað sem nánast tvöfaldaði framleiðsluna.
2012–2014: Ráðist var í miklar nútímavæðingar og straumhækkun sem gerði álverið bæði afkastameira og umhverfisvænna.
Álverið var fyrsta stóriðjuver Íslands og markaði upphafið að fjölbreyttara atvinnulífi og nýtingu á raforku frá virkjunum eins og Búrfellsvirkjun.
Upphaflegu kaupin (1966)
Álverið.
Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.
Samantekt á fermetraverði: Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.
Álverið í Straumsvík hefur keypt land í nokkrum áföngum og á ólíkum tímum. Hér eru þær upplýsingar sem liggja fyrir um helstu kaupin:
Kaupin árið 2004 (Viðbótarland)
Álverið og nágrenni – skráðar fornleifar.
Í janúar 2004 samþykkti bæjarráð Hafnarfjarðar að selja álverinu (þá Alcan) um 52 hektara (520.000 m²) af landi sunnan og austan við þáverandi athafnasvæði.
Tilgangur: Landið var keypt til að tryggja svigrúm fyrir fyrirhugaða stækkun álversins (sem síðar var hafnað í íbúakosningu árið 2007) og til að eiga yfirráð yfir næsta nágrenni starfseminnar.
Önnur minni landakaup (2004)
Í nóvember sama ár (2004) keypti Alcan aðra landspildu af Hafnarfjarðarbæ sem lá að hafnarsvæðinu.
Stærð: 10.350 fermetrar. Kaupverð: Um 34 milljónir króna.
Álverið – ætluð tvöföldun Reykjanesbrautar.
Tilgangur: Þessi spilda var keypt undir nýja skrifstofubyggingu og sem útivistar- og athafnasvæði.
Þegar álverið var stofnað árið 1966 var gerður viðamikill aðalsamningur milli ríkisstjórnar Íslands og Alusuisse. Sá samningur fjallaði um margvísleg réttindi, þar á meðal afnot af landi í Straumsvík, en kaupverð á landinu einu og sér í þeim samningi er flóknara að einangra þar sem það var hluti af stærri heildarpakka sem fól í sér raforkukaup, hafnargerð og skattamál.
Samantekt á fermetraverði
Álverið og nágrenni – Þorbjarnarstaðir t.v.
Við kaupin á stóra landsvæðinu árið 2004 (Þorbjarnarstaðaland/Lambhagi) var fermetraverðið um 577 kr./m² (miðað við 300 milljónir fyrir 52 hektara). Til samanburðar hefur verið nefnt í síðari tíma bótamálum (vegna Reykjanesbrautar) að matsverð á svæðinu hafi hækkað verulega síðan þá.
Ekki liggur fyrir ein lág upphæð sem nær yfir allt landið, enda var það keypt í nokkrum áföngum yfir marga áratugi. Kaupin á landinu umhverfis álverið í Straumsvík (þar á meðal Lambhaga) hafa farið fram með tveimur hætti:
1. Upphaflegu kaupin (um 1960–1970)
Þýskabúð við Straumsvík.
Þegar Ísal var stofnað og álverið reist, keypti fyrirtækið (þá undir stjórn svissneska móðurfélagsins Alusuisse) stórt landsvæði í Straumsvík.
Verðið: Opinberar tölur um nákvæmt kaupverð á þessum tíma eru ekki aðgengilegar í nútíma krónutölum, enda var um að ræða flókna samninga milli ríkisins, Hafnarfjarðarbæjar og erlendra fjárfesta sem hluta af virkjunarsamningum vegna Búrfellsvirkjunar.
Stærð: Landið var mjög víðfeðmt til að tryggja öryggissvæði og möguleika á stækkun.
2. Kaupin árið 2004 (Lambhagi og nágrenni)
Þorbjarnarstaðir – óseld eign Hafnarfjarðarbæjar; uppdráttur ÓSÁ.
Árið 2004 gerði Ísal (þá Alcan á Íslandi) stóran samning við Hafnarfjarðarbæ um kaup á viðbótarlandi, samtals um 52 hekturum.
Verðið: Í nýlegum fréttum (mars 2025) kom fram að miðað hafi verið við ákveðið fermetraverð í þeim samningi. Þegar Hafnarfjarðarbær þurfti nýlega að bæta Rio Tinto land vegna breikkunar Reykjanesbrautar, var greidd bótakrafa upp á 26 milljónir króna fyrir hluta þessa lands (um 19.600 m²).
Áætlað heildarverð 2004: Ef miðað er við það fermetraverð sem nefnt hefur verið í bótamálum, má ætla að heildarverðið fyrir 52 hektara pakkann árið 2004 hafi verið í kringum 50–70 milljónir króna á þáverandi gengi, þótt heildarupphæðin hafi falið í sér ýmsar mótvægisaðgerðir og skipulagskvaðir.
Staðan í dag
Álverið og nágrenni.
Verðmæti landsins er í dag talið vera margfalt hærra en upphaflega kaupverðið, sérstaklega vegna þess að það liggur á mjög eftirsóknarverðu svæði fyrir íbúðabyggð eða gagnaver. Hins vegar hefur Ísal ekki viljað selja landið þar sem það þjónar sem mikilvægt varnarsvæði (púði) milli þungaiðnaðarins og íbúðabyggðarinnar í Hafnarfirði.
Ekki liggur fyrir opinbert kaupverð á jörðinni Lambhaga í einkaeigu Ísal (Rio Tinto á Íslandi), en málið tengist langvinnri deilu um landnotkun og framtíðaráform álversins í Straumsvík.
Hér eru helstu punktar varðandi þessi landakaup og stöðuna:
Þorbjarnarstaðir – brunnurinn í Brunntjörn.
Staðsetning og tilgangur: Lambhagi er landsvæði rétt austan við álverið í Straumsvík. Ísal keypti landið á sínum tíma (fyrir nokkrum áratugum) til að tryggja sér svigrúm fyrir hugsanlegar stækkanir eða starfsemi tengda álverinu, og til að eiga „púða“ gagnvart íbúðabyggð.
Trjáreitir og ræktun: Ísal hefur í gegnum tíðina leyft starfsmannafélagi sínu og öðrum að nýta hluta landsins undir trjárækt (oft kallað Ísal-skógurinn eða Lambhagaskógur), sem gerir svæðið að vinsælu útivistarsvæði fyrir Hafnfirðinga.
Skipulagsdeilur: Landið hefur oft verið miðpunktur í deilum milli Ísal og Hafnarfjarðarbæjar. Eftir að íbúar höfnuðu stækkun álversins í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2007, hefur bærinn sýnt áhuga á að skipuleggja íbúðabyggð eða iðnaðarhverfi á hluta þessa lands (undir nafninu Hamranes eða Lambhagi), en Ísal hefur lagst gegn því vegna nálægðar við mengunarvarnasvæði álversins.
Þorbjarnarstaðir – túnakort 1919.
Leynd yfir verði: Líkt og mörg önnur fasteignakaup stórfyrirtækja frá fyrri tíð, var kaupverðið ekki gert opinbert í fréttatilkynningum, heldur er það hluti af sögulegum eignahlut fyrirtækisins í Straumsvík.
Hér eru helstu punktar um þessi kaup og stöðu jarðarinnar:
1. Tilgangur kaupanna
Ísal/Rio Tinto hefur í gegnum tíðina keypt landsvæði í kringum álverið til að tryggja að ekki rísi starfsemi sem gæti stangast á við rekstur þess. Með því að eiga aðliggjandi jarðir eins og Þorbjarnarstaði getur fyrirtækið stýrt þróun svæðisins, hvort sem er vegna framtíðarstækkunar eða til að viðhalda öryggis- og verndarsvæðum.
2. Staðsetning og saga
Þorbjarnastaðir – tilgáta.
Þorbjarnarstaðir eru ein af hinum fornu „Hraunajörðum“ í Hafnarfirði.
Bærinn stendur sunnan við Straumsvík. Þar eru miklar minjar, þar á meðal gamlar tóttir, hleðslur og svokölluð Brunntjörn (einnig kölluð Þorbjarnarstaðatjörn), sem er einstök náttúruperla þar sem ferskvatn og sjór blandast saman.
Landið er að mestu hraun (Hellnahraun yngra), en tún voru ræktuð upp með miklu erfiði fyrr á öldum.
Staðan í dag
Þorbjarnarstaðir – tilgáta.
Þótt Ísal eigi landið, þá eru hinar fornu minjar á Þorbjarnarstöðum (svo sem bæjarrústirnar, réttin og garðlögin) friðlýstar eða skráðar á minjaskrá. Svæðið er hluti af Fjörunni, sem er vinsælt útivistarsvæði, og hefur verið mikil umræða í bæjarfélaginu um að tryggja aðgengi almennings að þessum menningarminjum, enda minjasvæðið enn í eigu Hafnarfjarðarbæjar.
Þorbjarnarstaðir – heimastekkurinn (síðar rétt).
Ekki liggja fyrir opinberar eða aðgengilegar tölur um nákvæmt söluverð í krónum á landi Þorbjarnarstaða. Slíkar upplýsingar er oftast aðeins að finna í gömlum þinglýstum kaupsamningum eða í fundargerðum bæjarstjórnar Hafnarfjarðar frá þeim tíma.
Hagsmunir bæjarins: Þegar bærinn seldi sinn hlut til Ísal var það liður í því að styðja við uppbyggingu iðnaðar í Straumsvík. Oft voru slík landakaup stórra fyrirtækja gerð á „sanngjörnu matsverði“ frekar en á hæsta markaðsverði, þar sem hagsmunir bæjarins lágu í atvinnusköpun og skatttekjum af álverinu.
Samkvæmt kaupsamningi keypti Alcan á Íslandi (nú Rio Tinto) landið af Hafnarfjarðarbæ þann 24. október 2004.
Um var að ræða tæplega 52 hektara landsvæði sem tengist landi Þorbjarnarstaða í Straumsvík. Þessi kaup hafa verið mikið í deiglunni nýlega (árið 2025) vegna bótakrafna sem tengjast tvöföldun Reykjanesbrautar.
Helstu atriði varðandi sölu landsins:
Þorbjarnarstaðir – eyktarmark.
• Dagsetning: 24. október 2004.
• Stærð: Um 52 hektarar (þar af voru um 8,5 hektarar teknir undir framkvæmdir við Reykjanesbraut árið 2023).
• Bakgrunnur: Hafnarfjarðarbær seldi landið á sínum tíma án þess að fá formlegt samþykki Vegagerðarinnar fyrir sölu á hluta sem liggur undir eldra vegstæði.
• Nýleg vinnsla: Vegna þess að Vegagerðin neitaði að greiða Rio Tinto bætur fyrir land undir gamla veginum (þar sem hún taldi sölu bæjarins á sínum tíma ólögmæta án samþykkis), samþykkti Hafnarfjarðarbær í mars 2025 að greiða fyrirtækinu rúmar 26 milljónir króna í bætur.
Samkvæmt fréttum frá því í nóvember 2004 keypti Alcan á Íslandi 10.350 fermetra landspildu af Hafnarfjarðarbæ á 34 milljónir króna.
Hér eru helstu punktar um viðskiptin:
• Dagsetning: Gengið var frá kaupunum 3. nóvember 2004.
• Stærð lands: 10.350 fermetrar.
• Kaupverð: 34.000.000 kr.
• Staðsetning: Við Straumsvík (hluti af landi Þorbjarnarstaða).
Nú er svo komið að að Hafnarfjarðarbær hefur áhuga á að kaupa aftur hluta af því landi sem fulltrúar hans höfðu áður selt álverinu, á margfalt hærra verði?! Það getur nú varla talist til góðrar stjórnsýslu?
Þorbjarnarstaðir – tilgáta ÓSÁ.
Sogn – Sognrétt
Í „Skráningu fornleifa á Sogni í Ölfusi“ frá árinu 2025 segir m.a. um Sogn:
Sogn – loftmynd.
“Jarðdýrleiki xx og so tíundast fjórum tíundum.” JÁM, 398.
1542: Þann 11.janúar 1542 var kveðinn upp dómur þriggja klerka og þriggja leikmanna um kæru Gissurar biskups Einarssonar í Skálholti á hendur Eyjólfi Jónssyni á Hjalla. Sakaði biskup Eyjólf m.a. um að hafa tekið sér fjögur kúgildi úr Sogni. DI X, 698 – 699.
1920: Heimatún 4.9. Fjárhústún 1.0 ha, alls 5.9 ha, allt slétt. Garðar 1250 m2.
“Bæjarnafninu Sogn hafa ýmsir velt fyrir sér og sett það í samband við norsku merkinguna Sogn (fjörður). Afi minn Ögmundur Ögmundsson bar það ævinlega fram Sodn eða Sotn.
Sogn – túnakort 1920.
Í tilvitnun í handrit í Þjóðsögum Jóns Árnasonar III, bls. 48 er sagt að í handriti standi Soðn. Kannske er þarna á ferðinni eldri mynd af nafninu,” segir í örnefnalýsingu.
Í skýrslunni Hengill og umhverfi eftir Kristinn Magnússon segir: “ Bæjarhóllinn er um 50 m vestsuðvestan við hús Réttargeðdeildarinnar á Sogni. Þar sjást engar rústir en aðeins vottar fyrir hól í sléttuðu, grasi grónu túni. Hóllinn er um 45m í þvermál. […] Gamla bæjarstæðið á Sogni hefur verið sléttað. Enn stendur þó eftir áberandi hóll sem eflaust geymir leifar bygginga og mannvistarlaga frá þeim tíma er bærinn stóð á þessum stað..” Bær er sýndur á túnakorti frá 1920, suðvestarlega í heimatúninu. Hann er um 130 m vestan við núverandi byggingar á Sogni. Bærinn brann 1909 og í kjölfarið var hann fluttur, þó ekki fyrr en eftir 1920. Stafnar eldri bæjarins snéru til suðurs og þaðan víðsýnt yfir Ölfusforir.
Sogn – tóftir Kots. Kot; (upp í Kot, uppi í Koti). Þar var bær (í byggð 1896). Mun hafa verið stutt í byggð og bjó þar Eyjólfur Símonarson. Þar stóð heyhlaða, sér enn fyrir.
Kálgarður var sunnan við bæinn. Jaðrar hólsins eru óskýrir og afmökunin á yfirborði líklega ekki fyllilega rétt sökum sléttunar.
Bæjargilið er fast vestan við hólinn. Svæðið er undir ræktuðu túni en það er hluti af athafasvæði fangelsisins á Sogni. Malarslóði er nú fast austan við vírgirðingu sem liggur yfir vesturhluta hans, meðfram Bæjargilinu. Sléttað var yfir bæjarhólinn og þar eru ekki byggingar á yfirborði. Hóllinn er sléttur, grasivaxinn og sést sem hæð í túninu. Hann er 50×30 m að stærð, 0,2-1 m á hæð og snýr austur-vestur. Það glittir í grjót í gegnum gras í norðausturenda hólsins, líklega úr bæjarhúsum.“
Sognrétt
Sognrétt.
Í „Örnefnalýsingu fyrir Sogn“ segir m.a. um Sognrétt: „Réttarbali: Móbergsholt. Þar var fjárréttin, sér enn fyrir. Vestan hans er fjárhús nú.
Gegnum Réttarbalann sér fyrir gamalli götu og sporuðum klöppum og norðvestan hans er gamall flórvegur í mýrinni.“
Í framangreindri skráningu fornleifa segir: “Réttarbali: Móbergsholt. Þar var fjárréttin, sér enn fyrir. Vestan hans er fjárhús nú,” segir í örnefnaskrá.
Réttarbali er um 480 m suðaustan við bæ og um 40 m norðaustan við áðurgreint fjárhúsi. Tóftin er við rætur klettahryggar og efst á grösugum hól. Landið er vel gróið og hallar talsvert til austurs. Þegar því sleppir tekur við smáhæðótt graslendi með mosavöxnum rimum og eru lítil rofaborð sjáanleg hér og þar.
Sognrétt – uppdráttur.
Réttin er 18×6 m að stærð og snýr ANA-SVS. Hún er ferhyrnd, einföld og auðveldalega má sjá 3-4 umför af stórgrýti í grjóthleðslum. Að vestan afmarkar 2-3 m hár klettarhryggur tóftina og eru dyr á norðausturhorni hennar. Mesta veggjahæð er 0,7 m og eru veggir 1 m breiðir. Austurveggur tóftarinnar er grafinn um 0,5 m inn í hól. Engin greinileg ummerki eru um að réttinni hafi verið skipt upp í smærri hólf því botn hennar er frekar sléttur og grasivaxinn. Tóftin er fremur vel varðveitt, en til austurs má sjá leifar grjóthruns úr tóftinni, bæði innan hennar og utan, sem tekið er að gróa yfir.“
Sognabotnar.
Bæjargilið er fast vestan við hólinn. Svæðið er undir ræktuðu túni en það er hluti af athafasvæði fangelsisins á Sogni. Malarslóði er nú fast austan við vírgirðingu sem liggur yfir vesturhluta hans, meðfram Bæjargilinu. Sléttað var yfir bæjarhólinn og þar eru ekki byggingar á yfirborði. Hóllinn er sléttur, grasivaxinn og sést sem hæð í túninu. Hann er 50×30 m að stærð, 0,2-1 m á hæð og snýr austur-vestur. Það glittir í grjót í gegnum gras í norðausturenda hólsins, líklega úr bæjarhúsum.“
Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III“ frá árinu 2020 segir er samskonar lýsing á Sognréttinni.
Heimildir:
-Skráning fornleifa á Sogni í Ölfusi, 2025.
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi: Áfangaskýrsla III, 2020.
-Örnefnalýsing fyrir Sogn, Þórður Ögmundur Jóhannsson.
Sogn – Stóri-Hellir.
Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu
Hér birtist örnefnakort af upplandi Hafnarfjarðar, byggt á örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Ara Gíslasonar o.fl. Hvorki er getið um einstakar minjar, s.s. sel, réttir, skjól o.s.frv. né þjóðsögukennda staði. Þá er skiljanlega ekki hægt að skrá alla hóla, kletta eða hæðir í landslaginu. Hafa ber í huga að meintu landamerkin eru ónákvæm á þessari loftmynd Hafnarfjarðarbæjar.
Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).
FERLIR hefur áður birt örnefnakort af Hafnarfirði – örnefni í bæjarlandinu.
Hafnarfjörður – örnefni og fornar þjóðleiðir; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).
Gullbringuhellir (Jónshellir)
Farið var að jaðri Hvammahrauns austan Kleifarvatns til að leita Hvammahraunshellis.
Jón Bergsson leiddi leitarhópinn, en hann hafði rekist á hellisop þarna á leið sinni um Gullbringur nokkrum áratugum fyrr. Hann var þá ljóslaus og gat ekki kannað innanopið nánar.
Gullbringuhellir – bæli.
Þarna, norðan Gullbringu (ranglega merkt á landakort), liggur gömul leið, reyndar ekki sögð Dalaleið, í fleyg upp gras- og lyngbrekku, upp með suðurjaðri hraunsins og áfram norður yfir það allnokkru ofar, norðan hinnar eiginlegu Gullbringu. Norðan leiðarinnar, sem er leið refa- og rjúpnaskyttna áleiðis upp í Brennisteinsfjöll fyrrum, er Gullbringuhellir (Jónshellir).
Greinilegt var að engin umferð hefur verið um hellisopið í langan tíma. Dýjamosi er á steinunum innan við opið, en þar voru hvorki spor og né önnur ummerki. Haldið var niður í hellinn, en nokkuð hrun er í fremst í honum. Komið var niður á slétt gólf stórrar hraunrásar. Hraunstrá voru í loftum. Innar þrengist rásin. Þar var hlaðið sporöskjulaga fleti á þurrum stað. Gólfið undir er slétt og grjótið var greinilega týnt til og flórað þarna undir fleti. Ofan við fletið var fúin spýta, en til hliðar við þar voru nokkur smábein. Haldið var innar í hellinn, en eftir u.þ.b. 40 metra lækkar hann og þarf að skríða að opi þar sem rásin hallar niður á við og víttkar á ný (eftir um 70 metra). Ákveðið var að fara ekki lengra að sinni, en skoða bælið betur. Ofan við það virtist hellisveggurinn vera svartur af sóti á kafla. Fallið hafði úr loftinu að veggnum. Góð birta er allt að bælinu og sést vel frá því að opinu, en ekki sést í fletið ef staðið er við opið og horft inn.
Í Gullbringuhelli.
Hellirinn var nefndur Jónshellir, en hefur undir hið síðasta verið nefndur „Gullbringuhellir“. Jafnframt var ákveðið að láta Hellarannsóknarfélagið vita um hellinn því skoða þarf hann nánar, einkum innan og neðan við þrengslin. Þegar haldið var upp frá jarðfallinu birtist um 10 m. hellisrás.
Á næstunni verður reynt að grafa upp sögur og sagnir af notkun hellisins, en allt eins er víst að þarna hafi forðum verið athvarft eða skjól fyrir vegfarendur á leið um fyrrnefndu leiðina sunnanverða.
Skammt ofar og norðar í Hvammahrauni er Hvammahraunshellir (lýst síðar).
Í bakaleiðinni var litið ofan í Brunntorfuhelli, en hann er á um fimm metra dýpi. Sá hellir bíður enn nákvæmari skoðunar.
Veður var frábært – hlýtt og bjart.
Gullbringuhellir. Nafnarnir Jón Bergs og Jón Svanþórsson við opið.
Víghóll í Mosfellsbæ
Fyrir ofan Hlaðgerðarkot (Reykjahlíð) í Mosfellsdal er Víghóll, stakur tignarlegur hóll skammt austan Helgafells. Óvíst er hvers vegna nafngiftin er tilkomin. Í „Skráningu fornleifa í Mosfellsbæ“ frá árinu 2006 segir: „Magnús Grímsson: „Á skarðinu, sem skilr Helgafell og Reykjafell, stendr hamar einn, svo sem þriggja mannhæða hár, uppúr sléttri melbúngu. Hann heitir Víghóll, en eigi veit eg af hverju það nafn er dregið“.
Víghóll í Mosfellsdal.
Skv. Örnefnalýsingu er þetta sögð einkennileg klettastrýta…“ ofan og suðvestan Hlaðgerðarkots, „…norðantil í Skammaskarði… …vestan við hitaveitustokkinn“ (Ari Gíslason). „Jörðin Reykjahlíð í Mosfellssveit næst austan Helgafells; hét áður Hlaðgerðarkot. Uppl. eru skráðar frá Þórði á Æsustöðum“.
Aðrar upplýsingar; „Skv. heimamönnum á næstu bæjum börðust þær Hlaðgerður í Hlaðgerðarkoti og Æsa á Æsustöðum á Víghól. Guðjóna Benediktsdóttir og Einar Jakobsson á Norður-Reykjum sögðu ekki vitað hvernig einvíginu lyktaði en Guðmundur Skarphéðinsson á Minna-Mosfelli sagði þær hafa orðið hvor annarri að bana og oltið niður af hólnum. Einar kvaðst oft hafa heyrt söguna.
Mosfellsdalur – Víghóll.
Í „Fornleifaskráningu Mosfellsdals; Hraðastaðir, Æsustaðir, Norður-Reykir og Hlaðgerðarkot“ vegna deiliskipulags frá árinu 2023 er framangreind frásögn Magnúsar einnig rakin. Sagan er ekki ólík öðrum sambærilegum þjóðsögum um átök fornsögulegra nágrannakerlinga vegna deilna, sbr. söguna um Herdísi og Krýsu er börðust á Deildarhálsi ofan í Kerlingardal vegna deilna um landamerki.
Þórhallur Vilmundarson skrifaði um önefnin Víghóla víðs vegar um landið (sjá HÉR).
Víghólar á Íslandi – kort.
Þar segir m.a. um „Dreifingu Veghóla og Víghóla„: „Dreifing Veghóla- og Víghóla-nafna ýtir undir þá hugmynd, að Veghóla-nöfn hafi breytzt í Víghóla: Á Suðvesturlandi eru fimm Víghólar með tiltölulega stuttu millibili, og á öllu Suður- og Vesturlandi, austan frá Síðu norður í Steingrímsfjörð, eru 10 Víghólar, en enginn Veghóll. Síðan bregður svo við, að Húnaþing er Víghólalaust svæði, en þar eru hins vegar fimm Veghólar, hvernig sem menn vilja skýra það. Í Eyjafirði eru þrír Víghólar á litlu svæði, en engir Veghólar. Á Norður- og Austurlandi frá Tjörnesi til Norðfjarðar eru hins vegar átta Veghólar, en aðeins einn Víghóll. Þessi dreifing virðist ekki einleikin, og sýnist eðlilegast að skýra hana með því, að á tilteknum svæðum hafi eitt nafnið eða nafnbreytingin kveikt aðra. Nefna mætti þrennt, sem kynni að hafa stuðlað að nafnbreytingunni:
Víghóll.
Í fyrsta lagi: Þegar þess er gætt, að langflest Víghóls-nöfnin eru ekki varðveitt í eldri heimildum en frá 20. öld, vaknar eðlilega sú spurning, hvort framburðarruglingur eða samruni e og i (hljóðvilla) hafi í einhverjum tilvikum hrundið breytingunni af stað. Þegar menn gerðu ekki greinarmun á Veghóll og Vighóll, hafi merkingin týnzt, nýrrar merkingar verið leitað og úr orðið Víghóll. Hljóðvillu eða flámælis fór að gæta um miðja 19. öld eða fyrr, sennilega fyrst á Suðvesturlandi. Þessi skýring getur þó trúlega ekki átt við alla Víghólana, bæði vegna aldurs sumra nafnmyndanna og legu sumra hólanna.
Víghólar á höfuðborgarsvæðinu.
Hér má ekki gleyma því, að örnefni taka oft breytingum, án þess að fylgt sé hljóðalögmálum, og eiga slíkar breytingar sér ekki sízt stað, er menn leita nýrrar merkingar í nafninu.
Í öðra lagi: Ekkert Víghóla-örnefni er í íslenzkum fornsögum, en þar er þess hins vegar alloft getið, að bardagar hafi verið háðir á hólum eða hæðum.
Í þriðja lagi: Þekktar skráðar sögur, svo sem um Heiðarvíg í uppsveitum Borgarfjarðar og Víga-Glúm í Eyjafirði, kunna að hafa ýtt undir nafnbreytingu í þeim héruðum.“
Hvorki er getið um Víghól í örnefnalýsingu fyrir Æsustaði né Hraðastaði. Í örnefnalýsingu Reykjahlíðar er hins vegar getið um Víghól, sem fyrr segir. Örnefnalýsingin í heild hljóðar svo: „Jörð í Mosfellssveit næst austan Helgafells; hét áður Hlaðgerðarkot. Bær þessi stendur norðan undir austuröxlinni á Helgafelli og er samtúna við Norður-Reyki og Æsustaði.
Víghóll – samtök íbúa í Mosfellsdal. Hið óljósa örnefni virðist hafa nægt til að sameina íbúa svæðisins í ein samtök – slíkur er máttur hólsins.
Norðan við land jarðarinnar er Norður-Reykjaá [Suðurá]. Að suðvestan nær landið upp í öxlina á Helgafelli. Niður með ánni, sem vanalega er nefnd Suðurá, er flöt, sem heitir Lambaflöt. Hún er rétt ofan við brúna í Víðioddann. Norðaustan í Helgafelli neðarlega, upp af túni, er hóll með smáklettum norðan í. Þessi hóll heitir Skænishóll. Norðantil í Skammaskarði er einkennileg klettastrýta vestan við hitaveitustokkinn, sem heitir Víghóll. Milli hans og fjalla er mýrarsund, sem heitir Mjóiteigur. Sunnan við skarðið er Jónslaut, vestan í Æsustaðafjalli neðst. Beint undan bænum heitir Hittunef niður við ána. Það hefur verið nytjað frá Hittu, áður en áin breytti sér. Brenndihver er í brekkunni sá, vestur af gamla Hlaðgerðarkotstúni. Sunnan við Skammaskarð niður við unnan við Skammadalslæk er mýri, sem heitir Dalmýri og dregur nafn af Skammadal, sem liggur hér milli Æsustaðafjalls og Reykjafjalls frá austri til vesturs.“
Heimildir:
-Skráning fornleifa í Mosfellsbæ 2006/2 Skýrslur Þjóðminjasafns Íslands bls. 56.
-Mosfellsdalur, Hraðastaðir, Æsustaðir, Norður-Reykir og Hlaðgerðarkot – Fornleifaskráning vegna deiliskipulags, Antikva 2023.
-Ari Gíslason. Örnefnalýsing Reykjahlíðar. Ólafur Þórðarson frá Æsustöðum las lýsinguna yfir og lagfærði lítillega. Örnefnastofnun Íslands 1968.
-Guðjóna Benediktsdóttir og Einar Jakobsson á Norður-Reykjum: Viðtal 1980. Ágúst Ó. Georgsson skráði.
-Guðmundur Skarphéðinsson bóndi á Minna-Mosfelli: Viðtal 1980. Ágúst Ó. Georgsson skráði.
-Magnús Grímsson. „Athugasemdir við Egilssögu Skallagrímssonar“. Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmennta að fornu og nýju II. Kaupmannahöfn og Reykjavík 1886.
-https://ferlir.is/vigholl-thorhallur-vilmundarson/
Mosfellsdalur.
Fornar reiðleiðir – Halldór H. Halldórsson
Halldór H. Halldórsson skrifaði um „Fornar reiðleiðir“ á vefinn „lhhestar.is“
Hellisheiði – forn gata.
„Hvenær er reiðleið skilgreind sem forn reiðleið, ég hef velt þessu nokkuð fyrir mér, en ekki komist að neinni áþreifanlegri niðurstöðu. En líklegt þætti mér að miða við komu bílsins til landsins, akvegir almennt lagðir um landið og bíllinn orðin almenningseign.
Fornar reiðleiðir og þjóðleiðir eru sem sagt þær leiðir sem voru almennt farnar á milli staða og landshluta fótgangandi eða ríðandi fyrir tilkomu bílsins sem almenningsfarartækis.
Hvaða lög eða hefðir ná yfir þessar leiðir til almennra nota í dag, oft liggja þessar leiðir um eignarlönd manna. Þá er oft um að ræða þéttbýlisbúa, eða aðra sem hafa eignast þau lönd þar sem þessar leiðir liggja um. Fyrir kemur að girt er fyrir þær og ekki hirt um að setja hlið á girðinguna þar sem viðkomandi leið liggur um, sá sem ferðast eftir þessum leiðum lendir þá í ógöngum. Hvað segja lögin um þetta?
Langastígur á Þingvöllum.
Lög um náttúruvernd 1999 nr. 44 22. mars, þar segir:
23. gr. Óheimilt er að setja niður girðingu á vatns-, ár eða sjávarbakka þannig að hindri umferð gangandi manna. Þegar girða á yfir forna þjóðleið eða skipulagðan göngu-, hjólreiða- eða reiðstíg skal sá sem girðir hafa hlið á girðingunni eða göngustíga.
Fornagata í Selvogi.
Vegalög 2007 nr. 80 29. mars, styðja þetta ákæði í þeim segir (tóku gildi 1. janúar 2008):
53. gr. Girðingar og hlið yfir vegi.
Enginn má gera girðingu yfir veg með hliði á veginum án leyfis Vegagerðarinnar nema um einkaveg sé að ræða. Sama bann gildir þar sem mælt og markað hefur verið fyrir vegi enda hafi Vegagerðin tilkynnt jarðarábúanda hvar mælt hefur verið.
55. gr. Vegir sem ekki tilheyra vegflokki.
Nú liggur vegur, stígur eða götutroðningur yfir land manns og telst eigi til neins vegflokks samkvæmt lögum þessum og er landeiganda þá heimilt að gera girðingu yfir þann veg með hliði á veginum en eigi má hann læsa hliðinu né með öðru móti hindra umferð um þann veg nema sveitarstjórn leyfi. Ákvörðun sveitarstjórnar skv.1. mgr. má leggja undir úrskurð ráðherra.
Texti í Jónsbók.
Vitnum í viðtal við Sigurð Líndal lagaprófessor sem birtist í Eiðfaxa 2003 þar sem hann vitnar í Jónsbók frá árinu 1281, landsleigubálk 24. Þar segir að mönnum sé heimilt að ríða um annara manna land og almenning og æja þar. Þessi túlkun Jónsbókar er svo staðfest í náttúruverndarlögum þar sem í þriðja kafla laganna er nánar fjallað um einstök atriði og takmarkanir þessa almannaréttar, einkum í 12. – 16. grein þeirra.
Meginreglan er sem sé sú að mönnum er heimil för um landið, þar á meðal um eignarlönd og heimil dvöl á landi í lögmætum tilgangi.
Vífilsstaðahlíð – reiðstígur.
Ekki er þörf á að fá sérstakt leyfi til að fara um óræktað land og heimilt er að hafa lausa hesta með í för. Ferðamenn, þ.m.t. hestaferðamenn, skulu sýna landeiganda eða rétthafa lands fulla tillitssemi einkum er varðar búpening, hlunnindi eða ræktun. Á eignarlöndum má að fengnu leyfi slá upp aðhaldi eða næturhólfi, enda valdi hrossin ekki landspjöllum. Á hálendinu er heimilt að æja á ógrónu landi og hafa skal fóður í næturstað. Þegar farið er um náttúruverndarsvæði ber mönnum að hafa samráð við landverði og fylgja leiðbeiningum þeirra.
Gamli-Þingvallavegurinn.
Landeigandi getur unnið eignarhefð á tilfæringum bundnum við fornar þjóðleiðir og þeir sem hafa farið um slíkar þjóðleiðir geta unnið afnotahefð og þannig helgað sér rétt til umferðar. Þar kæmi til 20 ára hefðartími, hugsanlega 40 ára, ef slíkur réttur teldist til ósýnilegra ítaka.
Mikilvægasta heimildin fyrir hefðbundnum og fornum reiðleiðum eru dönsku herforingjaráðskortin (atlaskortin ) frá fyrsta áratug síðustu aldar. Hafi leiðum á þeim ekki verið mótmælt í orði eða verki, má líta svo á að þær séu verndaðar af hefðarrétti, en undantekningar geta þó verið á því. Ef einhver vill véfengja reiðleiðirnar á herforingjaráðskortunum, sem kortlagðar voru í góðri trú, þá hvílir á honum sönnunarbyrði um að hún sé ekki hefðbundin þjóðleið, ekki á þeim sem vilja fara þessa leið ríðandi eða gangandi.
Búrfellsgjá – Gjáarrétt og leiðir.
Hér meðfylgjandi má sjá tvær myndir, annars vegar frá Langastíg í Þingvallaþjóðgarði, þar hefur verið borið í stíginn og honum viðhaldið sem reið- og göngustíg af Þingvallanefnd. Hins vegar er mynd frá vígslu nýs reiðvegar inn með Vífilsstaðahlíð 2004. Um Vífilsstaðahlíð liggur gömul þjóðleið sem liðar sig áfram um Búrfellsgjá á Selvogsgötu. Hestamenn notuðu þessa leið fram eftir síðustu öld, en fyrir 1990 var henni breytt í göngustíg og hestamönnum bannaður aðgangur. Það var ekki fyrr en 2004 sem tókst, eftir harða baráttu, að fá reiðveg samþykktan á skipulag á þessu svæði. Þar er nú einn besti reiðvegur á höfuðborgarsvæðinu í óviðjafnanlegu umhverfi.“
Hafa ber í huga að allt tal um „fornar reiðleiðir“ fyrir hestamenn í gegnum aldirnar eru ofmetnar. Leiðirnar voru jafnt fyrir þá sem og gangandi fólk.“
Samantekt,
Halldór H. Halldórsson – www.lhhestar.is › Fornar_reidleidir
Reykjanes – fornar leiðir.
Grindavík með bestu plássum landsins – Í tilefni áttræðisafmælis Halldórs Laxness
Í Faxa árið 1982 birtist hugvekja í tilefni af áttræðisafmæli Haldórs Laxness þar sem hann m.a. mærir Grindavík – og það ekki að ástæðulausu.
Grindavík 1939.
Á árunum 1937—1939 gaf Lestrarfélagið í Grindavík út tímarit, sem nefndist Mímir. Markmiðið með útgáfu ritsins var, eins og segir í 1. tölublaði, að reyna að vekja af dvala Lestrarfélagið Mími, er sofið hafði svefni hinna réttlátu um nokkurt skeið. Var ritið selt til ágóða fyrir félagið, á 10 aura eintakið. Ritstjórar voru Einar Kr. Einarsson, skólastjóri, Jochum Eggertsson og
Einar Einarsson í Krosshúsum.
Mímir, 4. tbl. 1937.
Í 4. tölublaði Mímis frá 1937 er viðtal við Halldór Laxness. Viðtalið hefur Einar Einarsson í Krosshúsum að líkindum átt við skáldið og í tilefni þess að
Halldór Laxness er áttræður um þessar mundir. Þótti við hæfi að fá það birt hér í Faxa nú. Fer viðtalið hér á eftir:
„Tíðindamaður blaðsins heimsótti Halldór Kiljan Laxness þar sem hann dvelur nú [í Krosshúsum] yfir páskana, önnum kafinn yfir ritvél sinni. Þrátt fyrir mikið annríki var skáldið svo vingjarnlegt að svara nokkrum spurningum, sem tíðindamaður lagði fyrir hann.
–Kemur framhald af „Ljósi heimsins“?
-Já, næsta ár mun koma út ný bók, framhaldssaga af niðursetningnum, sem nú er ekki lengur niðursetningur, eins og þér vitið. Hvers vegna nefnduð þér bókina „Ljós heimsins“? Bókin skýrir frá baráttu skáldsins við heimskuna og tregðuna.
Halldór Laxnes.
–Þér notið alveg sérstakt mál í bók yðar, haldið þér ekki, að það geti aflagað mál hinnar yngri kynslóðar?
-Ég vona að mál bókarinnar sé auðvelt aflestrar og spilli ekki málsmekk neins.
-Á hve mörg mál hafa bækur yðar verið þýddar?
-Dönsku, þýsku, sænsku, ensku og hollensku og verið að vinna að þýðingu á frönsku.
-Mörgum finnst þér vera svartsýnn í bókum yðar?
-Það er alltaf sagt að raunsæishöfundar séu svartsýnir. Lífið er ströng barátta, og sögur mínar eru raunsæar. Þegar lífsskilyrði alþjóðar batna verður skáldskapurinn ósjálfrátt bjartsýnni.
-Haldið þér ekki að útlendingar geti fengið of slæmar hugmyndir um Ísland við að lesa bækur yðar?
-Það held ég ekki, vesaldómur almennings er í flestum löndum meiri en á Íslandi, svo það er ekkert nýtt fyrir útlendinga að heyra um fátækt fólk.
Grindavík 1954 – loftmynd.
Annars er fólkið allsstaðar eins, aðeins ofurlítið breytt á yfirborðinu. Þegar maður er búinn að tala dálitla stund við mann frá t.d. Buenos Aires er maður óðar kominn inn á sama umræðu etni og í samtali við fólk hér í Grindavík.
-Viljið þér segja ofurlítið frá þessu ferðalagi, sem þið fóruð í sumar?
Ég hefi skrifað ofurlítið um það annarstaðar, og ég er líka ónýtur að segja ferðasögur. Það koma náttúrlega fyrir ýms atvik á ferðalagi, en þeim hef ég mest gaman af þegar ég er búinn að skrifa um þau í skálsögum, kannski í ofurlítið breyttri mynd.
-Sumir hneykslast á ýmsu í bók yðar „Ljós heimsins“ t.d. 16. kap.
-Það er með bók eins og jólaköku, jólakökur mega ekki vera eintómar rúsínur, en ef engin rúsína er í þeim, er það heldur engin jólakaka.
-Hvernig líst yður á Grindavík?
Krosshús.
-Mér líst afar vel á Grindavík. Þar vinn ég betur en víðast hvar annarstaðar, hér skrifaði ég seinni hlutann af „Fuglinn í fjörunni“ og „Napóleon Bónaparte“ og gerði uppkast að „Ljós heimsins“. Eftir kynningu minni af öðrum íslenskum sjóþorpum, held ég, að Grindavík sé með bestu plássum landsins. Húsin eru rúmgóð og falleg, mættu kannski standa skipulegar. Sjáið þér börnin þama úti á túninu, öll vel klædd með höfuðföt og sko. Þið ættuð að sjá pláss eins og Ólafsvík og Bíldudal og Eskifjörðog víðar þar sem fólk varla hefur eldsneyti til að kynda undir pottinum með.
Vér þökkum herra Laxness fyrir samtalið, óskum honum gleðilegra páska og kveðjum.“
Heimild:
-Faxi, 4. tbl. 01.05.1982, Í tilefni áttræðisafmælis Halldórs Laxness, bls. 92.
Grindavík (Járngerðarstaðarhverfi) 1958.
Eldgosahrinurnar í Fagradalsfjalli 2021-2023
Á vefsíðunni „Views of the World – rediscovering the world“ (Útsýni yfir heiminn – að enduruppgötva heiminn) má lesa grein; „Where the lava flows: Volcano update from Iceland“ (Þar sem hraunið rennur: Uppfærsla um eldgos frá Íslandi). Hún fjallar um eldgosin þrjú í Fagradalsfjalli á árunum 2021 til 2023, þ.e. í Geldingadölum, í Meradölum og við Litla-Hrút. Greinin birtist 1. ágúst 2023:
Fagradalsfjall – Geldingadalir.
„Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Geldingadölum á Fagradalsfjalli á Reykjanesskaga á Suðvesturlandi. Eldfjallið er staðsett um 30 km frá höfuðborg landsins, Reykjavík. Aðalgostímabilið stóð frá mars til september 2021. Annað gos hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrsta gossins og stóð yfir í rúmar tvær vikur. Í nýjustu atburðunum opnaðist ný sprunga norðar við hliðina á Litla-Hrútum þann 10. júlí 2023. Hraun þaðan hélt áfram að breyta landslaginu á nærliggjandi svæðum í kjölfarið.
Fagradalsfjall- Geldingadalshraun (gult).
Kortlagning á yfirstandandi eldgosi er áskorun: Þegar kort hefur verið búið til er það þegar orðð úrelt. Því þarf reglulega að uppfæra stöðuna til að skilja hvernig gosið þróast. Eftirfarandi kort getur aðeins gefið innsýn í stöðuna á svæðinu. Það sýnir staðsetningu Fagradalshrauns, sem nefnt er hraunbreiður eldfjallsins, ásamt upprunalegum útrásarkerfum þeirra í landfræðilegu samhengi eins og þau komu fram á virka gostímabilinu árið 2021. Ennfremur inniheldur þetta kort nú einnig nýja gosið sem hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrri hraunrennslis. Eftirfarandi kort sýnir fyrstu myndina af nýja og yfirstandandi gosinu og sýnir hraunrennsli frá og með 17. júlí 2022:
Fagradalsfjall
Helstu hraunrennslin sem sýnd eru á þessu korti eru byggð á gögnum sem Landmælingar Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og Jarðvísindastofnun hafa safnað og unnið úr. Aðferðir við hraunkortlagningu eru byggðar á nýlega birtri vinnu Pedersen o.fl., 2022.
Athugasemdir um staðnöfnin sem sýnd eru á kortinu hér að ofan: Fagradalshraun var ákveðið sem heiti á nýju hraunbreiðunum sem þekja nokkra af dölunum í kringum gossvæðið.
Fagradalsfjall – Meradalahraun (rautt).
Nokkur nöfn hafa verið í gangi á fyrstu mánuðum gossins, sem vísa til hinna ýmsu landfræðilegu einkenna á svæðinu sem öll eru merkt á þessu korti. Fagradalsfjall er heiti á hásléttunni vestan við dalinn þar sem gosið hófst. Gosið sjálft hófst í Geldingadölum. Þó að Geldingadali séunotaðir sem staðnefni á þessu nýjasta korti, hefur áður verið notað -dalur, sem er eintala af íslenska orðinu fyrir dalir sem einnig er stundum notað (bæði á íslensku og ensku). Miðað við lögun dalsins virðist þetta vera rökréttara landfræðilega séð (og í íslenskum almenningi eru bæði nöfnin notuð reglulega). Ákveðið var að lokum að breyta þessu á kortinu í -dalir þar sem örnefnaskrá Landmælinga Íslands hefur þetta nafn skráð sem eina nafnið í gagnagrunni sínum (sjá Landmælingar Íslands – Örnefnasjá).
Fagradalshraun – Litla-Hrútshraun (rautt).
Dalirnir í austri heita Meradalir (takið eftir fleirtölu, bókstaflega „tjarnadalir“). Þetta er svæðið þar sem hraunið rann fyrst yfir, eftir að annað útrásarkerfið opnaði í byrjun apríl. Einnig var bætt við Nátthaga, dalnum þar sem hraunið gat runnið ef verndarveggirnir sem byggðir höfðu verið héldu því ekki aftur fyrir sig. Þessi dalur myndi þá leiða hraunið að aðalveginum og myndi því hafa áhrif á innviði ef það héldi áfram að renna til suðurs. Fleiri landslagsþáttum hefur verið bætt við ef þeir verða viðeigandi í samhengi við eldgosið.
Kortið á þessari vefsíðu er uppfært eftir því sem eldgosið líður og hraunrennslið heldur áfram að breytast. Eftirfarandi listi gefur yfirlit yfir allar útgáfur af þessu korti sem voru birtar á þessari síðu. Hver útgáfa inniheldur uppfærða umfjöllun um hraunrennsli sem og viðbótarleiðréttingar eins og fram kemur jafnóðum.
Efnið á þessari síðu hefur verið búið til af Benjamin Hennig úr rannsóknarhópnum um rúmfræðilega greiningu og jarðfræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskólans Íslands, sem notar eigin vettvangsathuganir og gagnaheimildir eins og vísað er til á kortinu.“
Geldingadalir
Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.
Í Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu, er m.a. fjallað um eldgosin. Um Geldingadali segir::
„Geldingadalir eru dalir eða dældir á Reykjanesskaga austan undir Fagradalsfjalli. Dalirnir voru grunnir með breiðri grasflöt fyrir jarðhræringar á svæðinu. Að kvöldi 19. mars árið 2021 hófst eldgos úr stuttri sprungu í dölunum, fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga í 800 ár. Dalirnir fylltust af hrauni að miklu leyti.
Í Geldingadölum var fyrir eldgos þúst eða dys á flötinni er sagt var að þar sé Ísólfur á Skála grafinn, en hann bjó á Ísólfsskála í fornöld. Í örnefnaskrá Hrauns í Grindavík segir að hann hafi látið dysja sig í dalnum. Í Geldingadölum hélt Ísólfur geldingum sínum og öðru geldfé. Vildi hann vera grafinn, þar sem geldingarnir hans hefðu það best – sjá meira.
Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.
Þess ber að geta að Ísólfur er ekki nefndur í Landnámu og Ísólfsskáli ekki heldur. Sagan um hann er fengin úr örnefnaskrám. Geldingadalir draga nafn sitt af þeirri tilhögun sauðfjárbænda að halda geldfé aðskildu frá ám með lömb vegna mjólkurinnar. Ærnar voru mjólkaðar við fráfærur og þá var mikilvægt að eyða ekki tíma og orku í geldfé því það mjólkar ekki. Í Jónsbók var ákvæði um að geldur peningur skyldi vera farinn úr heimahögum þegar tveir mánuðir væru liðnir af sumri og ekki mátti reka fé aftur heim fyrir tvímánuð (síðustu viku í ágúst) en í réttarbót Eiríks konungs Magnússonar frá 1294 var því breytt þannig að hreppsstjórnarmenn ákváðu hvenær fé yrði rekið á fjall og heim eftir því sem hentaði.“
Í Geldingadal – Dys Ísólfs fyrir gosið (ÓSÁ).
Hið skondna er þó að bæjarstjórn Grindavíkur hljóp á sig; að nefna bara hina fyrstu hraunupplausn „Fagradalshraun“. Í fyrsta lagi má geta þess að fyrrnefnt hraun kom upp í Geldingadölum. Í öðru lagi að Fagridalur sá, er fjallið er nefnt eftir, er langt norðan Geldingadala og tengist nafngiftinni nákvæmlega ekkert (nema ef vera skyldi nafngiftinni). Nær hefði verið að heiðra örnefnið sem slíkt, ekki síst í hinu sögulega samhengi þess, og nefna hraunið „Geldingadalshraun“.
Meradalir
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.
„Meradalir eru dalir á Reykjanesskaga, austan við Geldingadali og voru gróðurlitlar leirflatir áður en hraun fyllti dalina árið 2021. Norður af þeim eru Meradalshlíðar og vestur frá þeim er Kistufell. Meradalir liggja lægra en Geldingadalir. Þann 5. apríl árið 2021 tók hraun að renna í Meradali sem barst úr sprungu sem opnaðist hafði sama dag við Fagradalsfjall ekki langt frá þar sem upphaflega tók að gjósa. Í júní hafði hraunið náð um allan dalinn.
3. ágúst 2022 hófst gos í norðanverðum dölunum.
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.
Þann 3. ágúst árið 2022, rúmum tíu mánuðum eftir að eldgosinu í Geldingadölum lauk opnaðist um 300 metra löng sprunga við norðanverða Meradali, við norðurenda hrauns sem rann 2021, og nálægt Meradalahnjúkum. Jarðskjálftahrina var vikurnar áður og 3 dögum áður var skjálfti upp á 5,5 nálægt Grindavík. Sprungan sem opnaðist var lengri og gosið öflugra en í síðasta gosi þegar það hófst. Hún þéttist í nokkur gosop og einn aðalgíg fyrstu vikuna. Gosið stóð í um 18 daga. Það var 8% rúmmáls gossins í Geldingadölum og fjórðungur flatarmáls þess.
Litli-Hrútur
Fagradalsfjall – eldgos við Litla-Hrút.
Eldgosið við Litla-Hrút 2023 er eldgos sem hófst þann 10. júlí, síðdegis, við Litla-Hrút sem er á milli Keilis og Fagradalsfjalls. Sprunga opnaðist norðan við fjallið sem stækkaði ört og varð 900 metra löng. Eftir sólarhring minnkaði virknin og einangraðist hún í gíga og að lokum í einn gíg. Mikil gasmengun var á svæðinu og lokuðu yfirvöld aðgang að vegum fyrst um sinn. Litlu síðar urðu miklir gróðureldar og svæðinu var lokað aftur. Það varð mesti mosabruni síðan skráningar hófust. Gosmóðan náði allt til Vestfjarða.
Fagradalsfjall við lok goshrinanna 2023.
Þann 14. júlí sameinaðist hraunið úr gosinu hrauninu úr Meradölum. Fyrstu vikuna var framleiðsla gossins 2-3 sinnum meiri en í Geldingadölum 2021. Í byrjun ágúst hafði hraunframleiðsla minnkað verulega og ályktuðu jarðfræðingar að stutt væri í goslok. Frá 5. ágúst var engin virkni í gígnum.
Hraunflæði í gosinu þakti 1,5 ferkílómetra.
Eftir að framangreindum goshrinum í Fagradalsfjalli lauk 5. ágúst 2023 hófust aðrar goshrinur í framhaldinu á svonefndri Sundhnúkagígaröð ofan Grindavíkur þann 18. desember 2023 .
Sjá myndir; Geldingadalshraun, Meradalahraun og Litla-Hrútshraun.
Heimildir:
-https://www.viewsoftheworld.net/?p=5783
-https://is.wikipedia.org/wiki/Geldingadalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Meradalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eldgosi%C3%B0_vi%C3%B0_Litla-Hr%C3%BAt_2023
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.