Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:
Reykjanesskagi vestanverður.
„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.
Þórufoss á Reykjanesskaga.
Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.
Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.
Keilir
Keilir.
Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.
Kleifarvatn
Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.
Kleifarvatn.
Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.
Mannlíf
Ísland – Hér búum við…
Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.
Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.
Atvinnulíf
Ísland – Hér búum við…
Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“
Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.
Athugasemdir og ábendingar
Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.
Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.
Slaga.
Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.
Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.
Tröllafoss.
Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.
Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.
Kleifarvatn – dýpi.
Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.
Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.
Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.
Víti í Kálfadölum ofan Geitahlíðar í Krýsuvík. Jarðfræðilegt fyrirbæri sem flestir ferðamenn er koma til landsin um Sandgerðisflugvöll fara á mis við…
Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.
Grindavíkurkirkja. Grindavík er ekki „Suðurnesjabær“.
Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.
Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.
Flekaskil.
Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.
Bakhliðin
Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.
Ísland – Hér erum við…
Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.
Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.
Ísland – Hér búum við; baksíða.
Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu
Hér birtist örnefnakort af upplandi Hafnarfjarðar, byggt á örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Ara Gíslasonar o.fl. Hvorki er getið um einstakar minjar, s.s. sel, réttir, skjól o.s.frv. né þjóðsögukennda staði. Þá er skiljanlega ekki hægt að skrá alla hóla, kletta eða hæðir í landslaginu.
Hafnarfjörður – örnefni í upplandinu; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).
FERLIR hefur áður birt örnefnakort af Hafnarfirði – örnefni í bæjarlandinu.
Hafnarfjörður – örnefni og fornar þjóðleiðir; ÓSÁ (byggt á örnefnalýsingum).
Hvammur – Hvammsrétt (Ölfusrétt) – Hveragerðisrétt
Í „Fornleifaskráningu vegna skipulags í Ölfusi“ frá árinu 2009 segir m.a. um jörðina Hvamm (stór galli við skráninguna er að hnitakerfi uppgefinna hnita er hvergi getið):
Hvammur í Ölfusi.
„Hvammur í Ölfusi, vestan Ingólfsjalls, er landnámsjörð og í rituðum heimildum var jörðin fyrst nefnd á nafn í Landnámu. Ormur hinn gamli Eyvindarson nam Hvamm og segir um landnám hans í Árbók hins íslenska fornleifafélags: ,,Svo segir Landnáma (V. 13.) ˂˂ Ormr (hinn gamli) nam land fyrir austan Varmá til Þverár ok um Ingólfsfell alt ok bjó í Hvammi; hans son var Darri faðir Arnar˃˃ … Þverá, sem hér er nefnd hlýtur að vera Tunguá í Grafningi. Ingólfsfjall allt verður í landnámi Orms ins gamla, enda segir, að hann næmi land ,,um Ingólfsfjall allt”. Ormur er sagður hafa búið í Hvammi. Stendur bær sá enn norðarlega vestan undir Ingólfsfjalli nokkru sunnar en vegurinn um Grafningsháls liggur úr ,,Djúpa Grafningnum” svonefndum niður og vestur með fjalllendinu ofanvert við Ölfusið.”
Hvammur – teikning af bænum.
Jörðin Hvammur er nefnd á tveimur stöðum í Íslenzku fornbréfasafni, í fyrra skiptið árið 1395 og þar kemur fram að jörðin er þá í eigu Viðeyjarklausturs. Næst er hún nefnd árið 1555 en þá seldiEggert Hannesson Grími Þorleifssyni jörðina fyrir 30 hdr.
Árið 1706 er jörðin skráð og lýst í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns en þar sést m.a. að jörðin er ekki lengur í eigu Viðeyjarklausturs. Í bókinni segir: ,,Hwammur. Jarðardýrleiki xx c og so tíundast fjórum tíundum. Eigandinn Andres Finnbogason lögrjettumaður á Kröggólfstöðum. Ábúandi Örnólfur Jónsson. Landskuld 1xxx álnir. Ekki er óhætt kvikfje fyrir graflækjum og dýjum. Hætt er húsum og heyjum stórlega fyrir veðrum. Högunum spilla fjallsskriður og stórgrýti.
Hvammur – túnakort 1918.
Hvammur var 20 hundraða jörð árið 1840 og þar voru þá góðir sumar- og vetrarhagar, en snögglent og heyskaparlítið. Í Jarðatali á Íslandi sem ritað var árið 1847 segir að jörðin hafi verið í bændaeign.
Á túnakorti sem teiknað var árið 1918 má sjá að tún Hvamms var 4,7 ha.
Árið 1932 eru tún Hvamms 5,5 ha og matjurtagarðar 700 m2.50, Árið 1977 er tún Hvamms orðið 34 ha að stærð. Í Sunnlenskum byggðum sem gefin var út árið 1983 er jörðinni svo lýst: ,,Hvammur var 20 hundraða jörð að fornu mati og landmikil því henni fylgir um fjórði partur af Ingólfsfjalli. Þar uppi er lítið gróið, þó sumarhagar fyrir fé. Fjallið er víða snarbrattir hamrar og smábrekkur við fót þeirra. Þar er víða stórgrýti og skjólgott. Ríkissjóður er eigandi Hvamms.
Árið 1930 lét þáverandi eigandi Hvamms, Þorsteinn Scheving Thorsteinsson lyfsali, reisa nýbýli vestan við gamla túnið. Fékk það allt land vestan Hvammsár. Við búsetulok á gamla bænum 1942 fékk nýbýlið öll jarðarafnot.”
Hvammur – uppdráttur.
Ekki hefur mikið verið ritað um húsakost jarðarinnar en í Manntalinu frá árinu 1910 stendur á Hvammi torfbær með tveimur heilþilum og einu hálfþili. Sá bær hefur ekki verið ýkja gamall því öll hús Hvamms skemmdust meira og minna í stórum jarðskjálfta sem reið yfir landið árið 1896. Í bókinni Jarðskjálftar á Suðurlandi segir: ,,Bæirnir upp með fjöllunum austanvert í Ölfusi urðu yfirleitt ekki eins illa útleiknir eins og þeir, sem á sléttunni voru; Reykir skemmdust töluvert, Reykjakot miklu minna, Sogn og Gljúfur eigi mjög mikið, Hvammur gjörféll; kippur þessi [6. sept.] var mjög vægur á bæjunum austan með Ingólfsfjalli, þar sem kvöldkippurinn gjörði mestan skaðann, sem fyr hefir verið frá sagt.” Fyrir jarðskjálftann stóðu á Hvammi 8 bæjarhús og 10 peningshús. 5 bæjarhús gjörféllu í skjálftanum og 3 skemmdust mjög, 8 peningshús gjörféllu sömuleiðis og 2 skemmdust mjög.
,,Rétt er að benda á það að hin forna leið lá miklu nær fjallinu en bílvegurinn nú. Finnst sú leið auðveldlega frá Hvammstúnum með því að ganga ofan þeirra. Er stutt frá túnunum norður að rústum skilaréttanna undir hlíðum Ingólfsfjalls sem af lögðust 1846, að hluta til vegna skriðuhlaupa úr fjallinu.”
Hvammsrétt
Hvammsrétt (Ölfusrétt).
Þar var lögrétt Ölfusinga fram til 1845, að Hveragerðisrétt var byggð, sér enn hleðslur.” ,,En fyrir 1700 fluttu Ölfusingar réttir sínar að Hvammi undir Ingólfsfjalli.”
,,Næst er plássins getið 1847 þegar lögréttir hreppsins voru fluttar hingað austan frá Hvammi við Ingólfsfjall og settar rétt vestan en nú er Hótel Örk.” (Þór Vigfússon) ,,Sauðaréttir voru haldnar í Hvammi í Ölvesi fimmtudaginn 22 vik(ur) af sumri, nautaréttir þriðjudaginn í 23. vik(u) sumars í Márardal undir Hengli. Sóktar eru þær fyrri af Ölvesingum og Grafningsmönnum og nokkru leyti af Þingvalla- og Mosfellssveitum; …”
,,Selvogur á til Hvamms [Réttir] í Ölvesi, …” [í réttir] („Réttirnar standa undir vesturhlið Ingólfsfjalls um 500 metra suður af gamla bænum í Hvammi. Í dag eru greinileg fimm hólf misjöfn að stærð í réttunum. Hugsanlegt er að grjót hafi verið flutt úr réttunum og þess vegna séu þær minni en þær hafa upphaflega verið.
Hvammsrétt – uppdráttur.
Réttinn hefur eitt áberandi stærra hólf sem hugsanlega hefur verið almenningur. Lítið aðhald eða hús hefur staðið við hliðina á réttunum.
Stærð hólfanna er misjöfn. Stærsta hólfið er 16×8 metrar. Réttin hefur verið hlaðin úr gjóti sem sést vel enda réttin að mestur leiti ógróin. Veggir eru breiðastir um 1 ½ metir og 1 metir á hæð. Mikið hefur hrunið úr fjallinu af stórgrýti niður að réttinni. Nú síðast í skjálftunum 2008 hefur mikið stórgrýti fallið nærri réttinni en það hefur þó ekki hæft hleðslurnar.“
,,Fyrir austan Skarðsmýrarfjöllin er kallaður Orrustuhóll og þó fyrir vestan ána, er úr Hengladölum fram rennur. Þar undir hrauninu sjást enn í dag glögg merki til fjárrétta, er men heyrt hafa brúkað hafi í fyrri tíð Ölves innbyggjarar og Suðurnesjamenn, þá saman og til afréttarins hvorutveggja rekið höfðu, og hafi á milli þessara óeini˂n˃g komið, hvar af Örustuhóll mun hafa nafn sitt draga.”
Hveragerðisrétt
Hveragerðisrétt 1954.
Á árunum 1929-1946 varð þéttbýlið Hveragerði til. Fjölgun íbúa var hæg fyrri hluta tímabilsins og engin á árunum 1932-34. Frá árunum 1940-46 fjölgaði Hvergerðingum mjög hratt eða um 45 á ári að meðaltali. Skráðir íbúar í árslok 1946 voru 399 (Björn Pálsson, 1996). Flutningur innan sóknar var að mestu leyti úr dreifbýlinu til Hveragerðis því eitthvað var um að aðkomufólk byrjaði búsetu í Ölfussveit og flyttist þaðan í Hveragerði. Ljóst er að sú kynslóð sem settist að í Hveragerði á kreppu og stríðsárunum var að leita sér að lífsviðurværi og búsetu annars staðar en við búskap í sveit. Í janúar árið 1946 varð Hveragerði sjálfstætt sveitarfélag þegar sveitarfélagið klauf sig frá Ölfushreppi.
Hveragerðisrétt 1974.
Þrátt fyrir að bæjarhverfið „Hveragerði“ hafi ekki orðið til fyrr en á öðrum og þriðja áratug 20. aldar er þess getið 1845, að Hveragerðisrétt hafi byggð 1845. Í „Örnefnalýsingu Vorsabæjar“ segir að Hveragerði hafi áður verið „Aðalhverasvæðið, frá Hveramel og vestur að Börðum og upp að Sandhól“.
Í Þjóðólfi 1883 er Hveragerðisréttar geti: „Samkvæmt undirlagi sýslunefndarinnar Árnessýslu auglýsist það hér með, að sauðkindamarkaðir eru ákveðnir að haldast skuli í Árnessýslu ár hvert á eftirfylgjandi stöðum nefnilega“. Þar segir m.a. „ Hveragerðisrétt fyrir Ölves og Grafning, laugardaginn í 25. viku sumars.
Markaðir þessir hafa það augnamið að gera innbúum sýslunnar sjálfrar hægra fyrir að jafna þeim núverandi fjárstofni jafnara niðr milli búenda, en nú á sér stað, nefnil., að fjáreigendrnir gefi þeim fjársnauðu kost á að kaupa sér fjárstofn fremr, enn að þeir, sem eitthvað geta mist, reki hann út úr sýslunni til tölu. – Skrifstofu Árnessýslu að Gerðiskoti 16. apríl 1883. St. Bjarnarson.“
Hveragerðisrétt um 1950.
Í „Örnefnalýsingu fyrir Vorsabæ“ segir: „Hveragerðisrétt: Lögrétt Ölfusinga. Byggðar 1948. Voru áður í Hvammi. Svæðið austan (norðan) þjóðvegarins (gamla).“
Svo virðist sem „Gamla“ Hveragerðisréttin eftir hafi verið önnur en eftir 1845 og fram til 1948 þegar „Nýja“ Hveragerðisréttin var hlaðin á svæðinu norðan við núverandi Hótel Örk. Annað hvort hefur ártalið 1948 misritast í örnefnalýsingunni eða að gamla réttinn hafi verið endurnýjuð og stækkuð á þeim tíma. Samfellt mun réttin sú, skv. heimildum, verið í notkun í 131 ár þegar hún var flutt til vesturs yfir þjóðveginn, í land Kröggólfsstaða. Því er líklegast að bæði ártölin séu rétt, þ.e. hún var upphaflega hlaðin 1845 og síðan endurnýjuð á sama stað árið 1948.
Hveragerði – örnefnakort Berlindar Sigurðardóttur 2009. Þarna er Hveragerðisréttar getið.
Í Morgunblaðið 1978 er fyrirsögnin „Ölfusingar vígja nýja rétt“ með m.a. eftirfarandi texta:
„Hveragerðisréttir voru aflagðar eftir 131 árs notkun. Fyrst er réttað í Hveragerðisrétt árið 1847 og síðast var sú rétt endurbyggð árið 1927. Tuttugu og einn dilkur var í þessum réttum, sem nú eru aflagðar eftir 131 árs notkun, að miklu leyti umkringdar örtvaxandi byggð Hveragerðishrepps.
Ögmundur Jónsson bóndi í Vorsabæ telur að fram að 1900 hafi gjald það, sem Vorsabær fékk vegna úthlutaðs lands undir réttirnar verið allir ómerkingar er af fjalli komu hverju sinni. Þegar það lagðist af og farið var að greiða í peningum, var einnig útveguð beit fyrir hesta réttarfólks á réttardag.
Hveragerðisrétt – nýja réttin í Kröggólfsstaðalandi.
Leitir Ölfusinga skiptast í þrennt líkt og til forna, vesturleit, miðleit og austurleit, er hét norðurleit á meðan Grafningsmenn voru í félagi við Ölfusið. Vesturleit smalar á móts við Selvogsinga og suður að Vífilfelli, heiðina sunnan þjóðvegar. Miðleitin smalar Mosfellsheiði austanverða, Norðurvelli, Bolavelli og Hengil. Reka þeir safnið niður hjá Reykjakoti og mæta þar austurleit, sem kemur með fé af Ingólfsfjalli og Reykjafjalli. Taka leitirnar tvo daga.
Hinar nýju réttir í Ölfusi eru byggðar í landi Kröggólfsstaða. Þær eru hringlaga, eins og þær gömlu, með 31 dilk og rúma 7000 fjár. Jarðvegsskipti voru framkvæmd undir almenningi og dilkum og er undirstaðan úr steinsteypu, en yfir eru rör og timburklæðning. Framkvæmdin hefur tekið undurskamman tíma. Árið 1977 kaus hreppsnefnd Ölfushrepps réttarnefnd er ákvarða skyldi staðsetningu, stærð og byggingarlag í samráði við Teiknistofu landbúnaðarins, auk þess að athuga fjárhagshliðina. Eftir kosningar í sumar var síðan skipuð framkvæmdanefnd fyrir réttarbygginguna.“
Hveragerðisréttin var sem sagt fjarlægð þegjandi og hljóðlaust af yfirborði jarðar um 1977, þrátt fyrir að hafa verið metin sem fornleif skv. gildandi þjóðminjalögum.
Heimildir:
– Árbók hins íslenska fornleifafélags 1905 190.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:203.
-Árnessýsla. Sýslu- og sóknalýsingar Hins íslenska bókmenntafélags 1839-1843. 1979:220.
-Þór Vigfússon. 2003. Ferðafélag Íslands árbók 2003. Í Árnesþingi vestanverðu. Ferðafélag Íslands, Reykjavík.
-Þórður Ö. Jóhannsson. 1967. Hvammur. Ölfushreppur, Árnessýla. Örnefnastofnun, Reykjavík.
-Morgunblaðið, 218. tbl. 26.09.1978, bls. 23.
-Þjóðólfur, 20. tbl. 12.05.1883, bl. 59-60.
-Fornleifaskráning Vegna skipulags í Ölfusi, 2009.
Ölkelduháls – gömul rétt Ölfusinga.
Gullbringuhellir (Jónshellir)
Farið var að jaðri Hvammahrauns austan Kleifarvatns til að leita Hvammahraunshellis.
Jón Bergsson leiddi leitarhópinn, en hann hafði rekist á hellisop þarna á leið sinni um Gullbringur nokkrum áratugum fyrr. Hann var þá ljóslaus og gat ekki kannað innanopið nánar.
Gullbringuhellir – bæli.
Þarna, norðan Gullbringu (ranglega merkt á landakort), liggur gömul leið, reyndar ekki sögð Dalaleið, í fleyg upp gras- og lyngbrekku, upp með suðurjaðri hraunsins og áfram norður yfir það allnokkru ofar, norðan hinnar eiginlegu Gullbringu. Norðan leiðarinnar, sem er leið refa- og rjúpnaskyttna áleiðis upp í Brennisteinsfjöll fyrrum, er Gullbringuhellir (Jónshellir).
Greinilegt var að engin umferð hefur verið um hellisopið í langan tíma. Dýjamosi er á steinunum innan við opið, en þar voru hvorki spor og né önnur ummerki. Haldið var niður í hellinn, en nokkuð hrun er í fremst í honum. Komið var niður á slétt gólf stórrar hraunrásar. Hraunstrá voru í loftum. Innar þrengist rásin. Þar var hlaðið sporöskjulaga fleti á þurrum stað. Gólfið undir er slétt og grjótið var greinilega týnt til og flórað þarna undir fleti. Ofan við fletið var fúin spýta, en til hliðar við þar voru nokkur smábein. Haldið var innar í hellinn, en eftir u.þ.b. 40 metra lækkar hann og þarf að skríða að opi þar sem rásin hallar niður á við og víttkar á ný (eftir um 70 metra). Ákveðið var að fara ekki lengra að sinni, en skoða bælið betur. Ofan við það virtist hellisveggurinn vera svartur af sóti á kafla. Fallið hafði úr loftinu að veggnum. Góð birta er allt að bælinu og sést vel frá því að opinu, en ekki sést í fletið ef staðið er við opið og horft inn.
Í Gullbringuhelli.
Hellirinn var nefndur Jónshellir, en hefur undir hið síðasta verið nefndur „Gullbringuhellir“. Jafnframt var ákveðið að láta Hellarannsóknarfélagið vita um hellinn því skoða þarf hann nánar, einkum innan og neðan við þrengslin. Þegar haldið var upp frá jarðfallinu birtist um 10 m. hellisrás.
Á næstunni verður reynt að grafa upp sögur og sagnir af notkun hellisins, en allt eins er víst að þarna hafi forðum verið athvarft eða skjól fyrir vegfarendur á leið um fyrrnefndu leiðina sunnanverða.
Skammt ofar og norðar í Hvammahrauni er Hvammahraunshellir (lýst síðar).
Í bakaleiðinni var litið ofan í Brunntorfuhelli, en hann er á um fimm metra dýpi. Sá hellir bíður enn nákvæmari skoðunar.
Veður var frábært – hlýtt og bjart.
Gullbringuhellir. Nafnarnir Jón Bergs og Jón Svanþórsson við opið.
Víghóll í Mosfellsbæ
Fyrir ofan Hlaðgerðarkot (Reykjahlíð) í Mosfellsdal er Víghóll, stakur tignarlegur hóll skammt austan Helgafells. Óvíst er hvers vegna nafngiftin er tilkomin. Í „Skráningu fornleifa í Mosfellsbæ“ frá árinu 2006 segir: „Magnús Grímsson: „Á skarðinu, sem skilr Helgafell og Reykjafell, stendr hamar einn, svo sem þriggja mannhæða hár, uppúr sléttri melbúngu. Hann heitir Víghóll, en eigi veit eg af hverju það nafn er dregið“.
Víghóll í Mosfellsdal.
Skv. Örnefnalýsingu er þetta sögð einkennileg klettastrýta…“ ofan og suðvestan Hlaðgerðarkots, „…norðantil í Skammaskarði… …vestan við hitaveitustokkinn“ (Ari Gíslason). „Jörðin Reykjahlíð í Mosfellssveit næst austan Helgafells; hét áður Hlaðgerðarkot. Uppl. eru skráðar frá Þórði á Æsustöðum“.
Aðrar upplýsingar; „Skv. heimamönnum á næstu bæjum börðust þær Hlaðgerður í Hlaðgerðarkoti og Æsa á Æsustöðum á Víghól. Guðjóna Benediktsdóttir og Einar Jakobsson á Norður-Reykjum sögðu ekki vitað hvernig einvíginu lyktaði en Guðmundur Skarphéðinsson á Minna-Mosfelli sagði þær hafa orðið hvor annarri að bana og oltið niður af hólnum. Einar kvaðst oft hafa heyrt söguna.
Mosfellsdalur – Víghóll.
Í „Fornleifaskráningu Mosfellsdals; Hraðastaðir, Æsustaðir, Norður-Reykir og Hlaðgerðarkot“ vegna deiliskipulags frá árinu 2023 er framangreind frásögn Magnúsar einnig rakin. Sagan er ekki ólík öðrum sambærilegum þjóðsögum um átök fornsögulegra nágrannakerlinga vegna deilna, sbr. söguna um Herdísi og Krýsu er börðust á Deildarhálsi ofan í Kerlingardal vegna deilna um landamerki.
Þórhallur Vilmundarson skrifaði um önefnin Víghóla víðs vegar um landið (sjá HÉR).
Víghólar á Íslandi – kort.
Þar segir m.a. um „Dreifingu Veghóla og Víghóla„: „Dreifing Veghóla- og Víghóla-nafna ýtir undir þá hugmynd, að Veghóla-nöfn hafi breytzt í Víghóla: Á Suðvesturlandi eru fimm Víghólar með tiltölulega stuttu millibili, og á öllu Suður- og Vesturlandi, austan frá Síðu norður í Steingrímsfjörð, eru 10 Víghólar, en enginn Veghóll. Síðan bregður svo við, að Húnaþing er Víghólalaust svæði, en þar eru hins vegar fimm Veghólar, hvernig sem menn vilja skýra það. Í Eyjafirði eru þrír Víghólar á litlu svæði, en engir Veghólar. Á Norður- og Austurlandi frá Tjörnesi til Norðfjarðar eru hins vegar átta Veghólar, en aðeins einn Víghóll. Þessi dreifing virðist ekki einleikin, og sýnist eðlilegast að skýra hana með því, að á tilteknum svæðum hafi eitt nafnið eða nafnbreytingin kveikt aðra. Nefna mætti þrennt, sem kynni að hafa stuðlað að nafnbreytingunni:
Víghóll.
Í fyrsta lagi: Þegar þess er gætt, að langflest Víghóls-nöfnin eru ekki varðveitt í eldri heimildum en frá 20. öld, vaknar eðlilega sú spurning, hvort framburðarruglingur eða samruni e og i (hljóðvilla) hafi í einhverjum tilvikum hrundið breytingunni af stað. Þegar menn gerðu ekki greinarmun á Veghóll og Vighóll, hafi merkingin týnzt, nýrrar merkingar verið leitað og úr orðið Víghóll. Hljóðvillu eða flámælis fór að gæta um miðja 19. öld eða fyrr, sennilega fyrst á Suðvesturlandi. Þessi skýring getur þó trúlega ekki átt við alla Víghólana, bæði vegna aldurs sumra nafnmyndanna og legu sumra hólanna.
Víghólar á höfuðborgarsvæðinu.
Hér má ekki gleyma því, að örnefni taka oft breytingum, án þess að fylgt sé hljóðalögmálum, og eiga slíkar breytingar sér ekki sízt stað, er menn leita nýrrar merkingar í nafninu.
Í öðra lagi: Ekkert Víghóla-örnefni er í íslenzkum fornsögum, en þar er þess hins vegar alloft getið, að bardagar hafi verið háðir á hólum eða hæðum.
Í þriðja lagi: Þekktar skráðar sögur, svo sem um Heiðarvíg í uppsveitum Borgarfjarðar og Víga-Glúm í Eyjafirði, kunna að hafa ýtt undir nafnbreytingu í þeim héruðum.“
Hvorki er getið um Víghól í örnefnalýsingu fyrir Æsustaði né Hraðastaði. Í örnefnalýsingu Reykjahlíðar er hins vegar getið um Víghól, sem fyrr segir. Örnefnalýsingin í heild hljóðar svo: „Jörð í Mosfellssveit næst austan Helgafells; hét áður Hlaðgerðarkot. Bær þessi stendur norðan undir austuröxlinni á Helgafelli og er samtúna við Norður-Reyki og Æsustaði.
Víghóll – samtök íbúa í Mosfellsdal. Hið óljósa örnefni virðist hafa nægt til að sameina íbúa svæðisins í ein samtök – slíkur er máttur hólsins.
Norðan við land jarðarinnar er Norður-Reykjaá [Suðurá]. Að suðvestan nær landið upp í öxlina á Helgafelli. Niður með ánni, sem vanalega er nefnd Suðurá, er flöt, sem heitir Lambaflöt. Hún er rétt ofan við brúna í Víðioddann. Norðaustan í Helgafelli neðarlega, upp af túni, er hóll með smáklettum norðan í. Þessi hóll heitir Skænishóll. Norðantil í Skammaskarði er einkennileg klettastrýta vestan við hitaveitustokkinn, sem heitir Víghóll. Milli hans og fjalla er mýrarsund, sem heitir Mjóiteigur. Sunnan við skarðið er Jónslaut, vestan í Æsustaðafjalli neðst. Beint undan bænum heitir Hittunef niður við ána. Það hefur verið nytjað frá Hittu, áður en áin breytti sér. Brenndihver er í brekkunni sá, vestur af gamla Hlaðgerðarkotstúni. Sunnan við Skammaskarð niður við unnan við Skammadalslæk er mýri, sem heitir Dalmýri og dregur nafn af Skammadal, sem liggur hér milli Æsustaðafjalls og Reykjafjalls frá austri til vesturs.“
Heimildir:
-Skráning fornleifa í Mosfellsbæ 2006/2 Skýrslur Þjóðminjasafns Íslands bls. 56.
-Mosfellsdalur, Hraðastaðir, Æsustaðir, Norður-Reykir og Hlaðgerðarkot – Fornleifaskráning vegna deiliskipulags, Antikva 2023.
-Ari Gíslason. Örnefnalýsing Reykjahlíðar. Ólafur Þórðarson frá Æsustöðum las lýsinguna yfir og lagfærði lítillega. Örnefnastofnun Íslands 1968.
-Guðjóna Benediktsdóttir og Einar Jakobsson á Norður-Reykjum: Viðtal 1980. Ágúst Ó. Georgsson skráði.
-Guðmundur Skarphéðinsson bóndi á Minna-Mosfelli: Viðtal 1980. Ágúst Ó. Georgsson skráði.
-Magnús Grímsson. „Athugasemdir við Egilssögu Skallagrímssonar“. Safn til sögu Íslands og íslenzkra bókmennta að fornu og nýju II. Kaupmannahöfn og Reykjavík 1886.
-https://ferlir.is/vigholl-thorhallur-vilmundarson/
Mosfellsdalur.
Fornar reiðleiðir – Halldór H. Halldórsson
Halldór H. Halldórsson skrifaði um „Fornar reiðleiðir“ á vefinn „lhhestar.is“
Hellisheiði – forn gata.
„Hvenær er reiðleið skilgreind sem forn reiðleið, ég hef velt þessu nokkuð fyrir mér, en ekki komist að neinni áþreifanlegri niðurstöðu. En líklegt þætti mér að miða við komu bílsins til landsins, akvegir almennt lagðir um landið og bíllinn orðin almenningseign.
Fornar reiðleiðir og þjóðleiðir eru sem sagt þær leiðir sem voru almennt farnar á milli staða og landshluta fótgangandi eða ríðandi fyrir tilkomu bílsins sem almenningsfarartækis.
Hvaða lög eða hefðir ná yfir þessar leiðir til almennra nota í dag, oft liggja þessar leiðir um eignarlönd manna. Þá er oft um að ræða þéttbýlisbúa, eða aðra sem hafa eignast þau lönd þar sem þessar leiðir liggja um. Fyrir kemur að girt er fyrir þær og ekki hirt um að setja hlið á girðinguna þar sem viðkomandi leið liggur um, sá sem ferðast eftir þessum leiðum lendir þá í ógöngum. Hvað segja lögin um þetta?
Langastígur á Þingvöllum.
Lög um náttúruvernd 1999 nr. 44 22. mars, þar segir:
23. gr. Óheimilt er að setja niður girðingu á vatns-, ár eða sjávarbakka þannig að hindri umferð gangandi manna. Þegar girða á yfir forna þjóðleið eða skipulagðan göngu-, hjólreiða- eða reiðstíg skal sá sem girðir hafa hlið á girðingunni eða göngustíga.
Fornagata í Selvogi.
Vegalög 2007 nr. 80 29. mars, styðja þetta ákæði í þeim segir (tóku gildi 1. janúar 2008):
53. gr. Girðingar og hlið yfir vegi.
Enginn má gera girðingu yfir veg með hliði á veginum án leyfis Vegagerðarinnar nema um einkaveg sé að ræða. Sama bann gildir þar sem mælt og markað hefur verið fyrir vegi enda hafi Vegagerðin tilkynnt jarðarábúanda hvar mælt hefur verið.
55. gr. Vegir sem ekki tilheyra vegflokki.
Nú liggur vegur, stígur eða götutroðningur yfir land manns og telst eigi til neins vegflokks samkvæmt lögum þessum og er landeiganda þá heimilt að gera girðingu yfir þann veg með hliði á veginum en eigi má hann læsa hliðinu né með öðru móti hindra umferð um þann veg nema sveitarstjórn leyfi. Ákvörðun sveitarstjórnar skv.1. mgr. má leggja undir úrskurð ráðherra.
Texti í Jónsbók.
Vitnum í viðtal við Sigurð Líndal lagaprófessor sem birtist í Eiðfaxa 2003 þar sem hann vitnar í Jónsbók frá árinu 1281, landsleigubálk 24. Þar segir að mönnum sé heimilt að ríða um annara manna land og almenning og æja þar. Þessi túlkun Jónsbókar er svo staðfest í náttúruverndarlögum þar sem í þriðja kafla laganna er nánar fjallað um einstök atriði og takmarkanir þessa almannaréttar, einkum í 12. – 16. grein þeirra.
Meginreglan er sem sé sú að mönnum er heimil för um landið, þar á meðal um eignarlönd og heimil dvöl á landi í lögmætum tilgangi.
Vífilsstaðahlíð – reiðstígur.
Ekki er þörf á að fá sérstakt leyfi til að fara um óræktað land og heimilt er að hafa lausa hesta með í för. Ferðamenn, þ.m.t. hestaferðamenn, skulu sýna landeiganda eða rétthafa lands fulla tillitssemi einkum er varðar búpening, hlunnindi eða ræktun. Á eignarlöndum má að fengnu leyfi slá upp aðhaldi eða næturhólfi, enda valdi hrossin ekki landspjöllum. Á hálendinu er heimilt að æja á ógrónu landi og hafa skal fóður í næturstað. Þegar farið er um náttúruverndarsvæði ber mönnum að hafa samráð við landverði og fylgja leiðbeiningum þeirra.
Gamli-Þingvallavegurinn.
Landeigandi getur unnið eignarhefð á tilfæringum bundnum við fornar þjóðleiðir og þeir sem hafa farið um slíkar þjóðleiðir geta unnið afnotahefð og þannig helgað sér rétt til umferðar. Þar kæmi til 20 ára hefðartími, hugsanlega 40 ára, ef slíkur réttur teldist til ósýnilegra ítaka.
Mikilvægasta heimildin fyrir hefðbundnum og fornum reiðleiðum eru dönsku herforingjaráðskortin (atlaskortin ) frá fyrsta áratug síðustu aldar. Hafi leiðum á þeim ekki verið mótmælt í orði eða verki, má líta svo á að þær séu verndaðar af hefðarrétti, en undantekningar geta þó verið á því. Ef einhver vill véfengja reiðleiðirnar á herforingjaráðskortunum, sem kortlagðar voru í góðri trú, þá hvílir á honum sönnunarbyrði um að hún sé ekki hefðbundin þjóðleið, ekki á þeim sem vilja fara þessa leið ríðandi eða gangandi.
Búrfellsgjá – Gjáarrétt og leiðir.
Hér meðfylgjandi má sjá tvær myndir, annars vegar frá Langastíg í Þingvallaþjóðgarði, þar hefur verið borið í stíginn og honum viðhaldið sem reið- og göngustíg af Þingvallanefnd. Hins vegar er mynd frá vígslu nýs reiðvegar inn með Vífilsstaðahlíð 2004. Um Vífilsstaðahlíð liggur gömul þjóðleið sem liðar sig áfram um Búrfellsgjá á Selvogsgötu. Hestamenn notuðu þessa leið fram eftir síðustu öld, en fyrir 1990 var henni breytt í göngustíg og hestamönnum bannaður aðgangur. Það var ekki fyrr en 2004 sem tókst, eftir harða baráttu, að fá reiðveg samþykktan á skipulag á þessu svæði. Þar er nú einn besti reiðvegur á höfuðborgarsvæðinu í óviðjafnanlegu umhverfi.“
Hafa ber í huga að allt tal um „fornar reiðleiðir“ fyrir hestamenn í gegnum aldirnar eru ofmetnar. Leiðirnar voru jafnt fyrir þá sem og gangandi fólk.“
Samantekt,
Halldór H. Halldórsson – www.lhhestar.is › Fornar_reidleidir
Reykjanes – fornar leiðir.
Grindavík með bestu plássum landsins – Í tilefni áttræðisafmælis Halldórs Laxness
Í Faxa árið 1982 birtist hugvekja í tilefni af áttræðisafmæli Haldórs Laxness þar sem hann m.a. mærir Grindavík – og það ekki að ástæðulausu.
Grindavík 1939.
Á árunum 1937—1939 gaf Lestrarfélagið í Grindavík út tímarit, sem nefndist Mímir. Markmiðið með útgáfu ritsins var, eins og segir í 1. tölublaði, að reyna að vekja af dvala Lestrarfélagið Mími, er sofið hafði svefni hinna réttlátu um nokkurt skeið. Var ritið selt til ágóða fyrir félagið, á 10 aura eintakið. Ritstjórar voru Einar Kr. Einarsson, skólastjóri, Jochum Eggertsson og
Einar Einarsson í Krosshúsum.
Mímir, 4. tbl. 1937.
Í 4. tölublaði Mímis frá 1937 er viðtal við Halldór Laxness. Viðtalið hefur Einar Einarsson í Krosshúsum að líkindum átt við skáldið og í tilefni þess að
Halldór Laxness er áttræður um þessar mundir. Þótti við hæfi að fá það birt hér í Faxa nú. Fer viðtalið hér á eftir:
„Tíðindamaður blaðsins heimsótti Halldór Kiljan Laxness þar sem hann dvelur nú [í Krosshúsum] yfir páskana, önnum kafinn yfir ritvél sinni. Þrátt fyrir mikið annríki var skáldið svo vingjarnlegt að svara nokkrum spurningum, sem tíðindamaður lagði fyrir hann.
–Kemur framhald af „Ljósi heimsins“?
-Já, næsta ár mun koma út ný bók, framhaldssaga af niðursetningnum, sem nú er ekki lengur niðursetningur, eins og þér vitið. Hvers vegna nefnduð þér bókina „Ljós heimsins“? Bókin skýrir frá baráttu skáldsins við heimskuna og tregðuna.
Halldór Laxnes.
–Þér notið alveg sérstakt mál í bók yðar, haldið þér ekki, að það geti aflagað mál hinnar yngri kynslóðar?
-Ég vona að mál bókarinnar sé auðvelt aflestrar og spilli ekki málsmekk neins.
-Á hve mörg mál hafa bækur yðar verið þýddar?
-Dönsku, þýsku, sænsku, ensku og hollensku og verið að vinna að þýðingu á frönsku.
-Mörgum finnst þér vera svartsýnn í bókum yðar?
-Það er alltaf sagt að raunsæishöfundar séu svartsýnir. Lífið er ströng barátta, og sögur mínar eru raunsæar. Þegar lífsskilyrði alþjóðar batna verður skáldskapurinn ósjálfrátt bjartsýnni.
-Haldið þér ekki að útlendingar geti fengið of slæmar hugmyndir um Ísland við að lesa bækur yðar?
-Það held ég ekki, vesaldómur almennings er í flestum löndum meiri en á Íslandi, svo það er ekkert nýtt fyrir útlendinga að heyra um fátækt fólk.
Grindavík 1954 – loftmynd.
Annars er fólkið allsstaðar eins, aðeins ofurlítið breytt á yfirborðinu. Þegar maður er búinn að tala dálitla stund við mann frá t.d. Buenos Aires er maður óðar kominn inn á sama umræðu etni og í samtali við fólk hér í Grindavík.
-Viljið þér segja ofurlítið frá þessu ferðalagi, sem þið fóruð í sumar?
Ég hefi skrifað ofurlítið um það annarstaðar, og ég er líka ónýtur að segja ferðasögur. Það koma náttúrlega fyrir ýms atvik á ferðalagi, en þeim hef ég mest gaman af þegar ég er búinn að skrifa um þau í skálsögum, kannski í ofurlítið breyttri mynd.
-Sumir hneykslast á ýmsu í bók yðar „Ljós heimsins“ t.d. 16. kap.
-Það er með bók eins og jólaköku, jólakökur mega ekki vera eintómar rúsínur, en ef engin rúsína er í þeim, er það heldur engin jólakaka.
-Hvernig líst yður á Grindavík?
Krosshús.
-Mér líst afar vel á Grindavík. Þar vinn ég betur en víðast hvar annarstaðar, hér skrifaði ég seinni hlutann af „Fuglinn í fjörunni“ og „Napóleon Bónaparte“ og gerði uppkast að „Ljós heimsins“. Eftir kynningu minni af öðrum íslenskum sjóþorpum, held ég, að Grindavík sé með bestu plássum landsins. Húsin eru rúmgóð og falleg, mættu kannski standa skipulegar. Sjáið þér börnin þama úti á túninu, öll vel klædd með höfuðföt og sko. Þið ættuð að sjá pláss eins og Ólafsvík og Bíldudal og Eskifjörðog víðar þar sem fólk varla hefur eldsneyti til að kynda undir pottinum með.
Vér þökkum herra Laxness fyrir samtalið, óskum honum gleðilegra páska og kveðjum.“
Heimild:
-Faxi, 4. tbl. 01.05.1982, Í tilefni áttræðisafmælis Halldórs Laxness, bls. 92.
Grindavík (Járngerðarstaðarhverfi) 1958.
Eldgosahrinurnar í Fagradalsfjalli 2021-2023
Á vefsíðunni „Views of the World – rediscovering the world“ (Útsýni yfir heiminn – að enduruppgötva heiminn) má lesa grein; „Where the lava flows: Volcano update from Iceland“ (Þar sem hraunið rennur: Uppfærsla um eldgos frá Íslandi). Hún fjallar um eldgosin þrjú í Fagradalsfjalli á árunum 2021 til 2023, þ.e. í Geldingadölum, í Meradölum og við Litla-Hrút. Greinin birtist 1. ágúst 2023:
Fagradalsfjall – Geldingadalir.
„Þann 19. mars 2021 hófst eldgos í Geldingadölum á Fagradalsfjalli á Reykjanesskaga á Suðvesturlandi. Eldfjallið er staðsett um 30 km frá höfuðborg landsins, Reykjavík. Aðalgostímabilið stóð frá mars til september 2021. Annað gos hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrsta gossins og stóð yfir í rúmar tvær vikur. Í nýjustu atburðunum opnaðist ný sprunga norðar við hliðina á Litla-Hrútum þann 10. júlí 2023. Hraun þaðan hélt áfram að breyta landslaginu á nærliggjandi svæðum í kjölfarið.
Fagradalsfjall- Geldingadalshraun (gult).
Kortlagning á yfirstandandi eldgosi er áskorun: Þegar kort hefur verið búið til er það þegar orðð úrelt. Því þarf reglulega að uppfæra stöðuna til að skilja hvernig gosið þróast. Eftirfarandi kort getur aðeins gefið innsýn í stöðuna á svæðinu. Það sýnir staðsetningu Fagradalshrauns, sem nefnt er hraunbreiður eldfjallsins, ásamt upprunalegum útrásarkerfum þeirra í landfræðilegu samhengi eins og þau komu fram á virka gostímabilinu árið 2021. Ennfremur inniheldur þetta kort nú einnig nýja gosið sem hófst 3. ágúst 2022 í Meradölum við norðurenda fyrri hraunrennslis. Eftirfarandi kort sýnir fyrstu myndina af nýja og yfirstandandi gosinu og sýnir hraunrennsli frá og með 17. júlí 2022:
Fagradalsfjall
Helstu hraunrennslin sem sýnd eru á þessu korti eru byggð á gögnum sem Landmælingar Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands og Jarðvísindastofnun hafa safnað og unnið úr. Aðferðir við hraunkortlagningu eru byggðar á nýlega birtri vinnu Pedersen o.fl., 2022.
Athugasemdir um staðnöfnin sem sýnd eru á kortinu hér að ofan: Fagradalshraun var ákveðið sem heiti á nýju hraunbreiðunum sem þekja nokkra af dölunum í kringum gossvæðið.
Fagradalsfjall – Meradalahraun (rautt).
Nokkur nöfn hafa verið í gangi á fyrstu mánuðum gossins, sem vísa til hinna ýmsu landfræðilegu einkenna á svæðinu sem öll eru merkt á þessu korti. Fagradalsfjall er heiti á hásléttunni vestan við dalinn þar sem gosið hófst. Gosið sjálft hófst í Geldingadölum. Þó að Geldingadali séunotaðir sem staðnefni á þessu nýjasta korti, hefur áður verið notað -dalur, sem er eintala af íslenska orðinu fyrir dalir sem einnig er stundum notað (bæði á íslensku og ensku). Miðað við lögun dalsins virðist þetta vera rökréttara landfræðilega séð (og í íslenskum almenningi eru bæði nöfnin notuð reglulega). Ákveðið var að lokum að breyta þessu á kortinu í -dalir þar sem örnefnaskrá Landmælinga Íslands hefur þetta nafn skráð sem eina nafnið í gagnagrunni sínum (sjá Landmælingar Íslands – Örnefnasjá).
Fagradalshraun – Litla-Hrútshraun (rautt).
Dalirnir í austri heita Meradalir (takið eftir fleirtölu, bókstaflega „tjarnadalir“). Þetta er svæðið þar sem hraunið rann fyrst yfir, eftir að annað útrásarkerfið opnaði í byrjun apríl. Einnig var bætt við Nátthaga, dalnum þar sem hraunið gat runnið ef verndarveggirnir sem byggðir höfðu verið héldu því ekki aftur fyrir sig. Þessi dalur myndi þá leiða hraunið að aðalveginum og myndi því hafa áhrif á innviði ef það héldi áfram að renna til suðurs. Fleiri landslagsþáttum hefur verið bætt við ef þeir verða viðeigandi í samhengi við eldgosið.
Kortið á þessari vefsíðu er uppfært eftir því sem eldgosið líður og hraunrennslið heldur áfram að breytast. Eftirfarandi listi gefur yfirlit yfir allar útgáfur af þessu korti sem voru birtar á þessari síðu. Hver útgáfa inniheldur uppfærða umfjöllun um hraunrennsli sem og viðbótarleiðréttingar eins og fram kemur jafnóðum.
Efnið á þessari síðu hefur verið búið til af Benjamin Hennig úr rannsóknarhópnum um rúmfræðilega greiningu og jarðfræði við Líf- og umhverfisvísindadeild Háskólans Íslands, sem notar eigin vettvangsathuganir og gagnaheimildir eins og vísað er til á kortinu.“
Geldingadalir
Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.
Í Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu, er m.a. fjallað um eldgosin. Um Geldingadali segir::
„Geldingadalir eru dalir eða dældir á Reykjanesskaga austan undir Fagradalsfjalli. Dalirnir voru grunnir með breiðri grasflöt fyrir jarðhræringar á svæðinu. Að kvöldi 19. mars árið 2021 hófst eldgos úr stuttri sprungu í dölunum, fyrsta eldgosið á Reykjanesskaga í 800 ár. Dalirnir fylltust af hrauni að miklu leyti.
Í Geldingadölum var fyrir eldgos þúst eða dys á flötinni er sagt var að þar sé Ísólfur á Skála grafinn, en hann bjó á Ísólfsskála í fornöld. Í örnefnaskrá Hrauns í Grindavík segir að hann hafi látið dysja sig í dalnum. Í Geldingadölum hélt Ísólfur geldingum sínum og öðru geldfé. Vildi hann vera grafinn, þar sem geldingarnir hans hefðu það best – sjá meira.
Fagradalsfjall – eldgos í Geldingadölum.
Þess ber að geta að Ísólfur er ekki nefndur í Landnámu og Ísólfsskáli ekki heldur. Sagan um hann er fengin úr örnefnaskrám. Geldingadalir draga nafn sitt af þeirri tilhögun sauðfjárbænda að halda geldfé aðskildu frá ám með lömb vegna mjólkurinnar. Ærnar voru mjólkaðar við fráfærur og þá var mikilvægt að eyða ekki tíma og orku í geldfé því það mjólkar ekki. Í Jónsbók var ákvæði um að geldur peningur skyldi vera farinn úr heimahögum þegar tveir mánuðir væru liðnir af sumri og ekki mátti reka fé aftur heim fyrir tvímánuð (síðustu viku í ágúst) en í réttarbót Eiríks konungs Magnússonar frá 1294 var því breytt þannig að hreppsstjórnarmenn ákváðu hvenær fé yrði rekið á fjall og heim eftir því sem hentaði.“
Í Geldingadal – Dys Ísólfs fyrir gosið (ÓSÁ).
Hið skondna er þó að bæjarstjórn Grindavíkur hljóp á sig; að nefna bara hina fyrstu hraunupplausn „Fagradalshraun“. Í fyrsta lagi má geta þess að fyrrnefnt hraun kom upp í Geldingadölum. Í öðru lagi að Fagridalur sá, er fjallið er nefnt eftir, er langt norðan Geldingadala og tengist nafngiftinni nákvæmlega ekkert (nema ef vera skyldi nafngiftinni). Nær hefði verið að heiðra örnefnið sem slíkt, ekki síst í hinu sögulega samhengi þess, og nefna hraunið „Geldingadalshraun“.
Meradalir
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.
„Meradalir eru dalir á Reykjanesskaga, austan við Geldingadali og voru gróðurlitlar leirflatir áður en hraun fyllti dalina árið 2021. Norður af þeim eru Meradalshlíðar og vestur frá þeim er Kistufell. Meradalir liggja lægra en Geldingadalir. Þann 5. apríl árið 2021 tók hraun að renna í Meradali sem barst úr sprungu sem opnaðist hafði sama dag við Fagradalsfjall ekki langt frá þar sem upphaflega tók að gjósa. Í júní hafði hraunið náð um allan dalinn.
3. ágúst 2022 hófst gos í norðanverðum dölunum.
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.
Þann 3. ágúst árið 2022, rúmum tíu mánuðum eftir að eldgosinu í Geldingadölum lauk opnaðist um 300 metra löng sprunga við norðanverða Meradali, við norðurenda hrauns sem rann 2021, og nálægt Meradalahnjúkum. Jarðskjálftahrina var vikurnar áður og 3 dögum áður var skjálfti upp á 5,5 nálægt Grindavík. Sprungan sem opnaðist var lengri og gosið öflugra en í síðasta gosi þegar það hófst. Hún þéttist í nokkur gosop og einn aðalgíg fyrstu vikuna. Gosið stóð í um 18 daga. Það var 8% rúmmáls gossins í Geldingadölum og fjórðungur flatarmáls þess.
Litli-Hrútur
Fagradalsfjall – eldgos við Litla-Hrút.
Eldgosið við Litla-Hrút 2023 er eldgos sem hófst þann 10. júlí, síðdegis, við Litla-Hrút sem er á milli Keilis og Fagradalsfjalls. Sprunga opnaðist norðan við fjallið sem stækkaði ört og varð 900 metra löng. Eftir sólarhring minnkaði virknin og einangraðist hún í gíga og að lokum í einn gíg. Mikil gasmengun var á svæðinu og lokuðu yfirvöld aðgang að vegum fyrst um sinn. Litlu síðar urðu miklir gróðureldar og svæðinu var lokað aftur. Það varð mesti mosabruni síðan skráningar hófust. Gosmóðan náði allt til Vestfjarða.
Fagradalsfjall við lok goshrinanna 2023.
Þann 14. júlí sameinaðist hraunið úr gosinu hrauninu úr Meradölum. Fyrstu vikuna var framleiðsla gossins 2-3 sinnum meiri en í Geldingadölum 2021. Í byrjun ágúst hafði hraunframleiðsla minnkað verulega og ályktuðu jarðfræðingar að stutt væri í goslok. Frá 5. ágúst var engin virkni í gígnum.
Hraunflæði í gosinu þakti 1,5 ferkílómetra.
Eftir að framangreindum goshrinum í Fagradalsfjalli lauk 5. ágúst 2023 hófust aðrar goshrinur í framhaldinu á svonefndri Sundhnúkagígaröð ofan Grindavíkur þann 18. desember 2023 .
Sjá myndir; Geldingadalshraun, Meradalahraun og Litla-Hrútshraun.
Heimildir:
-https://www.viewsoftheworld.net/?p=5783
-https://is.wikipedia.org/wiki/Geldingadalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Meradalir
-https://is.wikipedia.org/wiki/Eldgosi%C3%B0_vi%C3%B0_Litla-Hr%C3%BAt_2023
Fagradalsfjall – eldgos í Meradölum.
Minnisvarði um Odd V. Gíslason
Í Sjómannadagsblaði Grindavíkur 1991 er frásögn um þegar „Minnisvarði um sr. Odd V. Gíslason“ var afhjúpaður í Staðarkirkjugarði.
Frá athöfninni.
„Minnisvarði um Odd V. Gíslason var afhjúpaður í kirkjugarðinum á Stað í Grindavík 22. september 1990. Sr. Oddur var prestur í Grindavík og Höfnum 1879-1894 og var mikill forvígismaður um slysavarnir og fræðslu í þeim efnum.
Minnisvarðinn er gerður af listamanninum Gesti Þorgrímssyni, steyptur í brons og stendur á áletruðum steini. Hann er reistur að frumkvæði sóknarnefndar Grindavíkur og Hafna auk ættingja sr. Odds og Slysavarnarfélags Íslands.
Gunnar Tómasson.
Oddur beitti sér fyrir fræðslumálum í Grindavík og var á undan sinni samtíð um nýjungar. Þá stofnaði Oddur bjargráðanefndir um land allt sem voru undanfarar slysavarnadeilda sem voru stofnaðar seinna.
Við athöfnina tóku til máls Svavar Árnason, formaður sóknarnefndar, og herra Ólafur Skúlason biskup yfir Íslandi, sem minntust sr. Odds og starfa hans. Eftir athöfnina í Staðarkirkjugarði bauð bæjarstjórn Grindavíkur til kaffisamsætis í félagsheimilinu Festi. Þar rakti Gunnar Tómasson, varaforseti Slysavarnarfélags Íslands, æviferil Odds. Þar kom m.a. fram að hann fór ekki alltaf troðnar slóðir og var orðinn þjóðsagnarpersóna í lifandi lífi. Fræg er sagan af Oddi þegar hann rændi brúði sinni Önnu Vilhjálmsdóttur frá Kirkjuvogi í Höfnum á gamlársdag árið 1870 til að giftast henni.“
Bátur Björgunarsveitar Þorbjörns í Grindavík, Oddur V. Gíslason.
Oddur Vigfús Gíslason (8. apríl 1836 – 10. janúar 1911) var íslenskur guðfræðingur, sjómaður og baráttumaður. Hann barðist lengi vel fyrir því að íslenskir sjómenn lærðu að synda, einnig að sjómenn tækju með sér bárufleyg svokallaðan, sem var holbauja með lýsi í og lak lýsið í sjóinn og lygndi með því bárurnar, og ýmsum öðrum öryggisatriðum fyrir sjómenn. Horft hefur verið til Odds sem frumkvöðuls sjóslysavarna á Íslandi.
Séra Oddur V. Gíslason.
Oddur var prestur, fyrst að Lundi í Borgarfirði frá 1875, svo á Stað í Grindavík var þar frá 1878 til 1894 þegar hann fluttist til Kanada og tók við preststörfum í Nýja Íslandi þangað til hann fluttist til Chicago og fór að læra til læknis á gamalsaldri og útskrifaðist, kominn á áttræðisaldur.
Oddur talaði fyrir því að sjómenn tækju upp að sigla á þilskipum í stað róðrarbáta.
Björgunarskip björgunarsveitarinnar Þorbjörns í Grindavík er nefnt eftir Oddi.
Oddur stóði í mikilli útgáfustarfsemi, gaf meðal annars út fyrstu kennslubókina í ensku hér á Íslandi, gaf út fjölmörg rit tileinkuð sjómönnum og árið 1892 gaf hann út rit sem kallaðist Sæbjörg og fjallaði um ýmis mál sem honum þótti geta farið betur á Íslandi. Hann lést 10. janúar 1911, 74 ára gamall og var jarðsunginn í Brookside cemetery í Winnipeg, Manitoba.
Heimild:
-Sjómannadagsblað Grindavíkur 1991, Minnisvarði um sr. Odd V. Gíslason afhjúpaður, bls. 18.
-https://is.wikipedia.org/wiki/Oddur_V._G%C3%ADslason
Hafnarfjörður í nokkrum málverkum
Í desembermánuði 2020 var haldin yfirlitssýning í Hafnarborg á verkum í eigu safnsins. Í raun segir eftirfarandi textaspjald allt sem segja þarf.
HÉR má sjá nokkur verkanna, sem voru á sýningunni að framangreindu tilefni.
Ísland – Hér búum við; rangfærslur og ábendingar
Í hinu opinbera „Uppflettiriti“ Menntamálastofnunar frá árinu 2019, „Ísland – Hér búum við„, er m.a. fjallað um „Suðurnes og Reykjanesskaga„. Þar segir á bls. 74-77 um hvorutveggja og náttúru þess:
Reykjanesskagi vestanverður.
„Suðurnes og Reykjanesskagi eru í daglegu tali sama svæðið. Það markast af Herdísarvík að sunnan og höfuðborgarsvæði að norðan. Elsti hluti Reykjanesskaga er Miðnesheiði (Rosmhvalanes), um 200 þúsund ára gamall. Að öðru leyti er skaginn ungur að árum og er enn að verða til. Víða má sjá ummerki um eldvirkni. Eftir endilöngum skaganum er mikið af lágum móbergsfjöllum sem urðu til við gos undir jökli á ísöld. Á milli fjallanna og til sjávar eru hraun sem runnið hafa bæði fyrir landnám og á sögulegum tíma.
Þórufoss á Reykjanesskaga.
Á Reykjanesskaga eru engar ár því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið. Skaginn er frekar gróðursnauður þó víða megi finna margar tegundir gróðurs. Í hinum
fjölmörgu gjám og sprungum á skaganum vex fallegur gróður. Skaginn er kjörinn til útivistar og gönguferða.
Sögulegur tími er tíminn frá því að land byggðist.
Eldbrunninn skagi
Reykjanesskagi er meðal yngstu hluta landsins. Víða má sjá hvernig hann klofnar og rekur í tvær áttir. Þar er í raun hægt að sjá flekaskil heimsálfanna með berum augum.
Víða á skaganum er að finna mikinn jarðhita.
Keilir
Keilir.
Móbergsfjallið Keilir sem dregur nafn sitt af keilulögun sinni er einkennisfjall Reykjanesskagans. Keilir myndaðist á ísöld við gos undir jökli án þess að gosið næði upp úr jökulísnum. Keilir sést víða að og er vinsælt fjall að ganga á enda mikið og fallegt útsýni af toppnum. Þar er líka útsýnisskífa til að rifja upp fjallahringinn.
Kleifarvatn
Kleifarvatn er stærsta stöðuvatnið á Reykjanesskaga og eitt af dýpstu vötnum landsins.
Kleifarvatn.
Engin á rennur í vatnið eða úr því. Allt vatn berst neðanjarðar að vatninu og frá
því aftur. Í jarðskjálftum árið 2000 opnuðust sprungur á botni vatnsins og lækkaði vatnsborðið mikið. Síðan hefur sprungan líklega stíflast því vatnsborðið er aftur
komið í svipaða hæð og áður. Í vatninu lifir bleikja.
Mannlíf
Ísland – Hér búum við…
Suðurnes er samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar. Nokkrir bæir eru á Suðurnesjum og er Reykjanesbær langstærstur, hinir eru Grindavík, Sandgerði, Garður og Vogar. Allir bæirnir eru á norðanverðum skaganum, fyrir utan Grindavík sem er á honum sunnanverðum.
Samgöngur
Samgöngur á Suðurnesjum eru góðar. Þar er einn fjölfarnasti vegur landsins, Reykjanesbraut, sem reynt er að halda vel við þar sem hann tengir flugstöðina við höfuðborgarsvæðið. Keflavíkurflugvöllur er stærsti flugvöllur landsins. Segja má að hann sé hliðið að landinu. Þar sem Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu.
Atvinnulíf
Ísland – Hér búum við…
Á Suðurnesjum hefur sjávarútvegur alltaf verið mikilvæg atvinnugrein og er enn.
Grindavík og Sandgerði eru öflugir útgerðarbæir. Á Suðurnesjum eru mörg iðnaðar- og þjónustufyrirtæki en landbúnaður er sáralítill. Einu sinni var bandarísk herstöð á Keflavíkurflugvelli og þar unnu margir Íslendingar. Á Ásbrú, þar sem herstöðin var, er nú fjölbreytt atvinnustarfsemi, frumkvöðlasetur, skólar, hótelrekstur og margt fleira. Keflavíkurflugvöllur er mjög fjölmennur vinnustaður.“
Þegar framangreint er skoðað mætti ætla að textinn hafi verið skrifaður af börnum, en ekki fullorðnu fólki, sem þó ætla mætti að hefði átt kost á að kynna sér landsvæðið svolítið nánar áður en hann var settur á blað til opinberunar fyrir þá er ætla mætti að hefðu vilja til að fræðast eitthvað í alvöru um landssvæðið.
Athugasemdir og ábendingar
Landnám Ingólfs – Reykjanesskaginn.
Í fyrsta lagi eru Suðurnes og Reykjanesskagi ekki alveg eitt og sama svæðið. Reykjanesskaginn er fyrrum landnám Ingólfs, hins fyrsta opinbera norræna landnámsmanns á Íslandi. Land hans náði frá Hvalfjarðarbotni í norðri að Þingvallavatni í austri, niður með Ölvusvatnsá og að Ölfusárósum í suðri.
Suðurnes voru fyrrum svonefnd Útnes á Reykjanesskaga, það eru byggðirnar vestan Voga að Höfnum í suðri, þ.m.t. Njarðvíkur, Keflavik og byggðirnar á Rosmhvalanesi (Garður og Sandgerði). Grindavík var fyrrum aldrei hluti Suðurnesja.
Slaga.
Í öðru lagi varð Ísland til á tertíertímabilinu fyrir um 20 milljónum ára. Elsta berg á landinu er að finna á Austurlandi og Vestfjörðum og reyndar einnig að hluta til á Reykjanesskaganum, s.s. í Slögu ofan Ísólfsskála og á fleiri stöðum.
Í þriðja lagi er það ekki rétt að engar ár eða lækir séu á Reykjanesskaga „því allt yfirborðsvatn hripar ofan í hraunið“.
Tröllafoss.
Má í því sambandi nefna Kaldá ofan Hafnarfjarðar, Vestri- og Eystri-Læk í Krýsuvík, Sogadalslæk vestan Trölladyngju, Króksmýrarlæk norðan Vigdísarvalla, Kringlumýrarlæk vestan Hettu, Varmá, Laxá, Leirvogsá, Miðfellsá, Botnsá, Eilífsdalsá, Flekkudalsá, Sanddalsá, Kiðabergsá, Miðdalsá o.s.frv., o.s.frv. Hins vegar eru ágæta vatnslindir að finna á Reykjaneskaganum, s.s. í Gvendarbrunnum. Moldardölum og í Kaldárbotnum.
Í fjórða lagi er Skaginn alls ekki eins „gróðursnauður“ og ætla mætti. Á síðari öldum hafa stór svæði verið tekin til ræktunar, auk þess sem finna má á honum a.m.k. 440 selstöður frá fyrri tíð. Flestar selstöðurnar voru staðsettar á fyrrum gróðursælum stöðum, s.s. á Selsvöllum, Baðsvöllum, Selsflötum og víðar.
Kleifarvatn – dýpi.
Í fimmta lagi hefði mátt með lítilli fyrirhöfn geta hæð Keilis ofan sjávarborðs, þ.e. allra hans 379 m.y.s.
Í sjötta lagi hefði mátt með jafnlítilli fyrirhöfn geta um dýpt Kleifarvatns, fyrst minnst var á hana. Kleifarvatn er stærsta vatnið á Reykjanesskaga og liggur á milli Sveifluháls og Vatnshlíðar. Það er þriðja stærsta vatnið á Suðurlandi, 9,1 km², og eitt af dýpstu vötnum landsins, 97m. Yfirborð Kleifarvatns lækkar og hækkar jafnan í ca. 40 ára sveiflum, óháð sprungumyndun og jarðskjálftum.
Í sjöunda lagi eru Suðurnes ekki „samheiti yfir þau byggðarlög sem eru á Reykjanesskaga sunnan Hafnarfjarðar“. Að telja Grindavik með Suðurnesjum er fjarstæða. Byggðalagið það hefur aldrei tilheyrt „Suðurnesjum“, enda rétt getið að „allir bæirnir eru á norðanverðum Skaganum, fyrir utan Grindavík eru á honum sunnanverðum“.
Víti í Kálfadölum ofan Geitahlíðar í Krýsuvík. Jarðfræðilegt fyrirbæri sem flestir ferðamenn er koma til landsin um Sandgerðisflugvöll fara á mis við…
Í áttunda lagi er „Keflavíkurflugvöllur“ varla réttnefni á flugvelli, sem staðsettur er að mestu leyti í landi Sandgerðis. Og að halda því fram að „Reykjanesið er sá hluti landsins sem flestir erlendir ferðamenn sjá fyrst, finnst mörgum mosavaxið hraunið á nesinu svo sérstakt að þeim finnst alveg eins og þeir hafi lent á tunglinu“. Fæstir ferðamennirnir fara á Reykjanesið í beinu framhaldi af komu sinni í „Rosmhvalanessflugvallar“, nema kannski í Bláa Lónið. Reykjanesið er nefnilega einungis vestasti hluti Reykjanesskagans, þ.e. umhverfis Reykjanesvita. Auk þess getur mosavaxin hraunin varla verið talin „lík og ásýnd Tunglsins“.
Grindavíkurkirkja. Grindavík er ekki „Suðurnesjabær“.
Í níunda lagi, þegar getið er um útgerðarbæi á Suðurnesjum, ætti Grindavík ekki að vera þar inni í myndinni. Grindvíkingar hafa í gegnum aldirnar talið sig undanskilda Suðurnesingum, enda fullfærir um það, ekki síst út frá samgöngulegum sjónarmiðum.
Í tíunda lagi skortir algerlaga að geta þess sem áhugaverðast geti talist á Reykjanesskaganum, s.s. þeirra 600 hraunhella og fjárskjóla, 140 sögulegra hrauna, 120 fjárborga, 440 selja, 312 gamalla þjóðleiða, 124 fjárrétta, 32 sæluhús, 112 letursteina og ýmislegt fleira er gæti vakið athygli nútímafólks í hinu sögulega samhengi forfeðra og -mæðra frá landnámi til nútíma – og jafnvel áhugaverðra ferðamanna.
Flekaskil.
Í ellefta lagi orkar ýmislegt fleira hér tvímælis, svo vægt sé til orða tekið. Flekaskilin sem liggja eftir skaganum endilöngum eru ekki skil milli heimsálfa. Skilin milli heimsálfanna Ameríku og Evrópu eru milli Grænlands og Íslands. Flekar eru ekki heimsálfur.
Bakhliðin
Uppflettiritið „Ísland – Hér búum við“ var gefið út af Menntamálastofnun 2019. Á bakhlið ritsins segir: „Kennslubók þessi í landafræði er einkum ætluð nemendum á miðstigi í grunnskóla. Bókinni er skipt í þrjá hluta. Í fyrsta hlutanum er fjallað um kort og kortalestur, náttúru Íslands, náttúruauðlindir, atvinnulíf og umhverfi.
Ísland – Hér erum við…
Í öðrum hluta bókarinnar hefur landinu verið skipt upp og er rætt sérstaklega um hvern landshluta fyrir sig: Vesturland, Vestfirði, Norðurland vestra, Norðurland eystra, Austurland, Suðurland, Suðurnes, höfuðborgarsvæðið og hálendið.
Í hverjum landshlutakafla er fjallað um sérkenni náttúru, mannlíf, atvinnulíf og samgöngur, auk þess sem valdir staðir eru skoðaðir. Köflunum fylgja líka falleg kort svo auðveldara sé að átta sig á ýmsum staðreyndum.
Í þriðja hluta bókarinnar er örstutt umfjöllun um heimabyggðina. Þar er sjónum beint að nærumhverfi nemenda. Ítarlegar er unnið með þann hluta í verkefnabók sem fylgir kennslubókinni.
Höfundur bókarinnar er Hilmar Egill Sveinbjörnsson landfræðingur og kennari.“ – Menntamálastofnun 2019.
Heimild:
-https://vefir.mms.is/flettibaekur/namsefni/island_her/
-Ísland – Hér búm við, Menntasmálastofnun 2019.
Ísland – Hér búum við; baksíða.