Í Fjarðarfréttum í janúar 2020 sagði ritstjórinn, Guðni Gíslason, þetta um endurnýjaða vefsíðu FERLIRs (www.ferlir.is) undir fyrir sögninni; „Vefsíða sem getur verið uppspretta að ókeypis leið til að hreyfa sig„. Þar segir m.a.:
Guðni Gíslason.
„Í upphafi árs horfir fólk gjarnan til lýðheilsu sinnar fyrir reglubundna áeggjan fjölmiðla.
Svo virðist sem fréttaflutningurinn sé fyrst og fremst runninn undan rótum líkamsræktarstöðvanna, sem er jákvætt, en með tilheyrandi kostnaði,“ segir Ómar Smári Ármannsson sem heldur úti fróðleikssíðunni www.ferlir.is og segir hann að til séu miklu mun ódýrari leiðir að sama marki.
FERLIR stóð upphaflega fyrir Ferðahóp Rannsóknardeildar Lögreglunnar í Reykjavík. Áhugasamt lögreglufólk um útivist og hreyfingu í tilbreytingu frá hversdagslegum önnum, krefjandi rannsóknum og kyrrsetu þeirra á millum, tók sig saman árið 1999 og ákvað að líta í kringum sig utan starfstöðvanna – víkka sjóndeildarhringinn og kynnast betur sínu nærtækasta úthverfi. Reykjanesskaginn varð fyrir valinu, bæði vegna nálægðarinnar og ekki síður vegna lítils áhuga fólks almennt á því svæði, „þótt undarlega megi teljast, þrátt fyrir allan fjölbreytileikann“ segir Ómar Smári.
Ný endurbætt vefsíða með hafsjó af fróðleik – www.ferlir.is
Ferlir – fyrsta vefsíðan.
Ómar setti upp vefsíðuna ferlir.is þar sem hann skráði inn fróðleik og ferðalýsingar sem söfnuðust saman eftir því sem ferðirnar urðu fleiri. Nýlega var síðan uppfærð öðru sinni og er nú betur aðgengileg í símum og öðrum snjalltækjum. Síðan verður betrumbætt og fleiri myndir gerðar aðgengilegar en öll vinna við skráningu, uppfærslu og innsetningu efnis á síðuna hefur jafnan verið unnin í sjálfboðavinnu.
Kringlumýri – áður óþekktar minjar frá fyrstu tíð landnáms hér á landi.
Eftir að þátttakendur höfðu kynnt sér og rannsakað gaumgæfilega margvíslegar heimildir, bæði gamlar og nýjar, skráðar og óskráðar, kom í ljós að skaginn hafði upp á ótrúlega mikla fjölbreytni að bjóða; allt frá fornum minjum um búsetu frá því fyrir upphaf norræns landsnáms til áþreifanlegrar atvinnuþróunarsögu frá fornöld til vorra tíma, þjóðsagnakennda staði, fornar þjóðleiðir, stórkostlega og síbreytilega náttúrufegurð, tímasetta jarðsögu, fjölbreytta flóru og fánu, sendnar strandir jafnt sem rísandi björg, magnþrungið brim, langa fjallgarða, formfögur fjöll, gróna dali, tifandi læki, fjölskrúðug jarðhitasvæði og svo mætti lengi telja.
Yfir fjögur þúsund gönguferðir
FERLIR – önnur vefsíðan.
Til að gera langa sögu stutta er rétt að nefna að nú þegar hafa verið farnar rúmlega 4.000 gönguferðir um Reykjanesskagann, sem markast af hinu forna landnámi Ingólfs, vestan línu milli Hvalfjarðarbotns og Ölfusárárósa.
Hópurinn, breytilegur frá einum tíma til annars, hefur notið leiðsagnar frábærs fólks, því að kostnaðarlausu, á einstökum afmörkuðum svæðum og segir Ómar að því fólki verði seint fullþakkað fyrir móttökurnar. Árangurinn má sjá á vefsíðunni.
Auk texta má sjá fjölda mynda og uppdrátta af yfir 500 minjasvæðum. Margt mjög áhugasamt fólk hefur verið með í stökum ferðum. Sumt af því hafði áður skoðað og skráð merkilegar upplýsingar á einstökum svæðum. Þátttaka þess hefur gert hópnum kleift að auka víðsýnið og fræðast um ýmislegt það, sem áður virtist óþekkt. Við leitir hefur hópurinn og fundið áður óþekktar minjar og staðsett aðrar, sem heimildir voru um en virtust týndar.
Alls staðar, þar sem bankað hefur verið að dyrum, hefur hópnum verið mjög vel tekið að sögn Ómars Smára. „Þátttakendur hafa einnig átt frábært samstarf við ágætan fulltrúa Hellarannsóknarfélagsins, Björn Hróarsson, Ferðamálafélags Grindavíkur, Erling Einarsson, kirkjuverði, skólastjórnendur, staðkunnugt heimafólk frá elstu tíð, innfædda leiðsögumenn og marga fleiri á ferðum sínum. Sem dæmi má nefna að bæjarstjórinn í Grindavík, Ólafur Ólafsson, hefur verið mjög áhugasamur um sitt umdæmi og mætt í margar ferðir er farnar hafa verið innan umdæmisins. Verður það að teljast einkar virðingarvert og gott fordæmi því talsverður tími hefur farið í ferðir um víðfeðmin umdæmin,“ segir Ómar Smári.
Minjar skráðar ásamt mikilvægum fróðleik
Selvogur – örnefna og minjakort (ÓSÁ).
Safnað hefur verið miklum fróðleik um Reykjanesskagann, skráðir GPS-punktar á minjar í sérstakar hnitaskrár; hellar, skútar, sel, sögulegir staðir, flugvélaflök frá stríðsárunum, vörður, fornar þjóðleiðir og annað er merkilegt hefur þótt.
Herdísarvík – uppdráttur gefinn af FERLIR.
Þá hafa einstök minjasvæði, s.s. Gömlu Hafnir, Básendar, Húshólmi, Selatangar, Krýsuvík, Selalda, Strandarhæð, Kaldársel, Ísólfsskáli, Hraun, Þórkötlustaðahverfi, Þórkötlustaðanes, Hóp, Járngerðarstaðir, Gerðavellir, Staðarhverfi, Húsatóftir, Reykjanes, Gömlu Hafnir, Fuglavík, Vatnsleysustrandarbæir s.s. Kálfatjörn o.fl. staðir verið dregnir upp skv. lýsingum eldra fólks, en fróðleiksmiðlun þess verður seint metin að verðleikum. Viðtöl hafa og verið tekin við fróðleiksfólk, sem enn man hvaða minjar voru hvar, af hvaða tilefni og hvað var gert á hverjum stað á hverjum tíma. Margt af fólkinu er nú látið – blessuð sé minning þess.
Sjá má því nánast óteljandi möguleika til ókeypis hreyfingar og heilsubótar á www.ferlir.is.
Ómar Smári Ármannsson og Brá.
Ómar Smári Ármannsson er Hafnfirðingur, fæddur í Grindavík 1954. Hann er fv. lögreglumaður og aðstoðaryfirlögregluþjónn til 45 ára og er lærður fornleifafræðingur og leiðsögumaður. Hann er reyndar einn fárra, sem nánast engar ljósmyndir eru til af, þrátt fyrir öll mikilsverðu afrekin.
Fjarðarfréttir munu nánar segja frá fróðleik á vefsíðunni enda hefur Ómar annast skráningar lýsinga í Ratleik Hafnarfjarðar undanfarin árin.
Heimild:
-Fjarðarfréttir, Guðni Gíslason, 5. janúar 2020.
Þórkötlustaðanes – uppdráttur ÓSÁ.
Hvaleyrarvatn; minjar – Ómar Smári Ármannsson
Í Náttúrufræðingnum 1998 segir m.a. að „Hvaleyrarholt og Ásfjall“ eru að mestu úr grágrýti sem er yngra en 0,7 milljón ára og undir Hvaleyrarvatni og Ástjörn er einnig að finna grágrýti frá sama tíma. Hraunið sem stíflar vötnin er hluti af Hellnahrauni, sem er dæmigert helluhraun, með ávölum sprungnum hraunkollum, að mestu gróðurlaust nema í gjótum og bollum og sjást þess engin merki að það hafi nokkurn tíma verið gróið að marki. Hellnahraun er í raun tvö hraun sem hafa verið nefnd Yngra- og Eldra-Hellnahraun.
Hvaleyrarvatn. Selhöfði og Stórhöfði fjær, en Húshöfði t.v. og Vatnshlíð t.h..
Hraunin eru ákaflega lík að ytri ásýnd og nokkuð erfitt að greina þau að. Eldra-Hellnahraun er um 2000 ára gamalt og líkt og Yngra-Hellnahraun komið frá eldstöðvum í eldstöðvakerfi Brennisteinsfjalla og hefur runnið svipaða leið til sjávar. Yngra-Hellnahraun hefur einnig verið nefnt Tvíbollahraun, en það hefur að öllum líkindum runnið í sömu goshrinu og Breiðdalshraunið á síðari hluta 10. aldar og komið úr Tvíbollum í Grindaskörðum (Sigmundur Einarsson o.fl. 1991).
Út frá þessu má ætla að Hvaleyrarvatn og Ástjörn hafi orðið til fyrir u.þ.b. 2000 árum.“
Lítill lækur rennur frá Ásfjalli í Ástjörn, en í Hvaleyrarvatn hefur einungis safnast yfirborðsvatn eftir rigningar og snjóa. Hið síðarnefnda er því háðari veðursveiflum frá einum tíma til annars.
Selhöfði – stekkur.
Ómar Smári Ármannsson skrifaði grein í Fjarðarpóstinn 2003 undir fyrirsögninni: „Á Gangi við Hvaleyrarvatn„. Í greininni er m.a. lýst gönguferð við vatnið, tóftum; seljum og borgum:
„Hvaleyrarvatn er í kvos sem er umlukin hæðardrögum á þrjá vegu; Vatnshlíð að norðanverðu, Húshöfða að austanverðu og Selhöfða að sunnanverðu. Selhraun (Hellnahraun) lokar fyrir afrennsli vatnsins að vestanverðu.
Vatnshlíð 1960 – hús Hákons Bjarnasonar.
Skógræktarfélag Hafnarfjarðar hóf uppgræðslu við vatnið árið 1956. Nú er svæðið orðið kjörið útivistarsvæði. Göngustígar liggja um skóginn og í kringum vatnið, um 20 mínútna léttur gangur. Á svæðinu eru einnig nokkrar minjar frá tímum fjárbúskapar, sem gaman er að skoða, auk þess sem torfhlaðin hafa verið ágæt skeifuskjól á stöku stað. Hús Skógræktarfélags Hafnarfjarðar er í Húsmúla, en í Selhöfða er skáli Gildisskátanna. Sumarhús er undir Vatnshlíðinni, en vestan hans er Bleikingsháls.
Ákjósanlegt er að byrja göngu frá bílastæðinu norðan við vatnið.
Hvaleyrarsel – tóft.
Í Húshöfða má t.d. sjá tóft af hlöðnum stekk efst á hæð, Beitarhúsahálsi, norðan húss Skógræktarfélagsins. Sunnan hússins er nokkuð stór tóft í hlíðinni. Það er rúst beitarhúss, Veturhúss, frá Jófríðarstöðum, en var síðast notað árið 1922 frá Ási. Rétt vestar eru jarðlægar leifar, líklega af fyrrum selstöðu Jófríðarstaða. Þar skammt sunnar í hlíðinni við göngustíg er minnisvarði í svonefndum Systkinalundi. Hann er um Kristmundarbörn, en þau létu eftir sig minningarsjóð til styrktar skógræktarstarfi í Hafnarfirði.
Ássel – tóft.
Sunnan við Hvaleyrarvatn, undir Selhöfða eru tóftir tveggja selja. Austar eru tóttir, líklega sels frá Ási, niður undan skátaskálanum, en vestar, á grónum tanga, eru tóftir Hvaleyrarselsins. Þar lagðist selsbúskapur af eftir að smali frá Hvaleyri fann selsstúlkuna látna og illa leikna niður við vatnið. Talið var að nykur, sem átti að hafa haldið til í vatninu annað hvert ár, hafi ráðist á og banað stúlkunni. Nykurinn átti, skv. sögnum, að búa hitt árið í Urriðakotsvatni, en hann mun hafa drepist þar frostaveturinn mikla áríð 1918. A.m.k. sást aldrei til hans eftir það.
Hvaleyrarsel – stekkur.
Vestan við veginn, sem liggur vestan við vatnið, eru hleðslur í klapparkvos. Þar gæti hafa verið stekkurinn frá Hvaleyrarseli.
Stórhöfði.
Sunnan við Selhöfða er Seldalur, þangað sem vegurinn liggur. Sunnan hans er Stórhöfði. Uppi á hálsinum, vinstra megin við veginn þegar komið er að Seldal, eru tóftir. Norðan þeirra er ágæt gönguleið til norðurs upp á Selhöfða. Þegar þangað er komið er beygt til hægri, uppá klapparhæðina, sem þar er. Á henni eru leifar gamals stekkjar, auk annars minni og eldri skammt austar. Auðvelt er fyrir vant fólk að koma auga á minjarnar, en erfiðara fyrir aðra. Þær eru augljósastar þegar staðið er norðan við hleðslurnar og horft í átt að Stórhöfða. Þá sjást þær vel. Í norðanverðum Seldal er stekkur og auk þess óljósar seltóftir á grónum hvammi.
Nátthagi við Stórhöfða.
Vestan við Stórhöfða er grjóthlaðinn nátthagi með fjárskjólum. Líklegt má telja að hafi tengst selstöðunni í Seldal fyrrum. Norðan við Hvaleyrarvatn eru einnig minjar, bæði hlaðinn stekkur og óljósar jarðlægar tóftir.
Miðhöfðavarða.
Vörður eru á höfðunum fimm umleikis. Flestar eru þetta landamerkjavörður frá bæjunum er landið tilheyrði fyrrum.
Húshöfði – stekkur.
Ágæt gönguleið er niður af Selhöfða til vesturs, á milli furulunda. Þá er komið að vatninu á milli seljanna og auðvelt að ganga meðfram því til baka – að bílastæðunum. Þessi ganga tekur u.þ.b. klst.“
Sjá einnig MYNDIR frá Hvaleyrarvatni og nágrenni..
Heimildir:
-Náttúrufræðingurinn, 3.-4. tbl. 01.05.1998, bls. 276.
-Fjarðarpósturinn, 17. tbl. 30.04.2003, Á Gangi við Hvaleyrarvatn – Ómar Smári Ármannsson, bls. 11.
Hvaleyrarvatn – minjar.
Núpafjall – Camp Cameron
Í „Aðalskráningu fornleifa í Ölfusi – Áfangaskýrslu III“ má lesa eftirfarandi um Camp Cameron á Núpafjalli í Ölfusi:
Núpafjall – Camp Cameron og Núpastígur.
“Vorið 1941 sendu Bretar aftur herlið fram á Núpafjall. Gerðu þeir bílfæra braut, kílómetra langa, suður af Hellisheiðarvegi […]. Þaðan lá brautin vestan undir klettabelti um einstigi og á sveig niður í dalverpið norður af Hurðarásvötnum. Þar reistu þeir tjaldbúðir og eitthvað af bröggum fyrir veturinn […].
Kanadískir hermenn höfðu áður dvalið á fjallinu með það fyrir augum að verja flugvöllinn í Kaldaðarnesi fyrir óvinaflugvélum og fylgjast með umferð um Hellisheiði.
Núpafjall – hleðsla undir birgðabragga.
Þegar Bandaríkjamenn tóku við vörnum Suðurlands vorið 1942, yfirtóku þeir stöðvarnar á fjallinu af Bretum. Við Hurðarásvötn voru reistir einir 15 braggar. Þar var sett upp öflug dísilstöð og kampurinn raflýstur, en neyzluvatn sótt á tankbíl úr Hveragerði,” segir í Styrjaldarárin á Suðurlandi e. Guðmund Kristinsson. Camp Cameron er í hálfgrónu dalverpi ofarlega á norðausturhluta Núpsfjalli. Landið er smáhæðótt og er mosi mikill í sverði, þó stendur smágrýti og annað grjót sums staðar upp úr mosanum. Herminjar eru innan svæðis 21440×270 m að stærð og snýr nálega austur-vestur. Í bókinni „Styrjaldarárin á Suðurlandi“ er teikning birt af braggahverfinu, byggður á þeim minjum sem sáust á yfirborði árið 1998. Teikningin er ekki í réttum hlutföllum, en sýnir ágætlega þær minjar sem sjáanlegar eru þegar komið er á vettvang.“
Leifar skotbyrgja eftir loftvarnabyssur má sjá á fjallinu ofan við braggahverfið, en auk þess var þar ratsjármastur.
Heimild:
-Aðalskráning fornleifa í Ölfusi – Áfangaskýrsla III, 2020.
Núpafjall – Camp Cameron; loftmynd 2020.
Kárastaðir – Kárastaðakot – Brúsastaðir – Brúsastaðarétt III
FERLIR hafði að þessu sinni það verkefni að leita uppi, staðsetja og teikna upp Kárastaðakot í fyrrum Þingvallasveit. Auk þess var ákveðið að skoða grjóthlaðna rétt ofan Brúsastaða.
Í Örnefnalýsingu Guðbjörns Einarssonar, bónda á Kárastöðum segir m.a. um Kárastaði og Kárastaðakot:
Kárastaðir – friðlýstar minjar.
„Miðsvæðis í Þingvallasveit, vestan vatns, er jörðin Kárastaðir. Hún liggur milli jarðanna Brúsastaða að austan, Skálabrekku að vestan og Þrándarstaða í Kjós að norðan, en takmarkast af Þingvallavatni að sunnan.
Kárastaðaás er misgengi ofan við bæinn og liggur frá suðvestri til norðausturs. Á honum eru Háás og Lágás. Á ská upp ásinn liggur Sniðgata, og vestar á honum heitir Jarðfall. Austan til á Háásnum er stór steinn, líkur húsi í laginu, og heitir hann Álfasteinn.
Kárastaðir.
Vestarlega undir Kárastaðaás er Nónmelur og Mógrafir. Gildrubrekkur liggja ofan við Kárastaðaás. Þar voru settar steingildrur fyrir refi í gamla daga. Suður undan Gildrubrekkum austan til er Þvergil, en vestur af þeim er Sæmundarflöt, og enn vestar Rjúpubæli. Ofan við Gildrubrekkur er Sandskeið. Norðvestur af Sandskeiði eru hvammar tveir, Hlíðarhvammur og Götuhvammur. Um Götuhvamm lá leiðin, þegar farið var með heybandslest úr Sökk, en það er mýrarslakki með fúamýri í. Selskarð er þar vestar. Um það var farið, þegar farið var í Selið, sem stóð í Selgili, og má enn sjá tóftirnar af Selinu.
Dalurinn milli Kárastaðahlíðar og Selfjalls heitir Lækir. Suður undan Selfjalli er dalkvos, sem heitir Skál, og skammt þar frá er Markagil, en þar eru mörkin milli Kárastaða og Brúsastaða.“
Hér að framan er ekkert minnst á Kárastaðakot.
Kárastaðir fyrrum.
Í skýrslu um „Lagningu jarðstrengs á Suðurlandi, deiliskráning… (Fornleifastofnun 2019) segir m.a. um Kárastaði:
„1570: Í máldaga frá árinu 1570 (og síðar) eru Kárastaðir eign Þingvallakirkju. DI XV, 644.
1695: Eign Þingvallakirkju og jarðardýrleiki 16 hdr. BL, 116.
1711: Jarðardýrleiki óviss. Jörðin átti þá afrétt með Grímsnesingum í Skjaldbreiðurhrauni. Eyðibýli: Kárastaðakot. JÁM II, 369.“
Hér að framan er sem sagt getið um Kárastaðakotið.
Í „Kortlagningu eyðibyggðarinnar á Þingvöllum segir Gunnar Grímsson í B.A-ritgerð sinni í fornleifafræði árið 2020 frá Kárastaðakoti:
„Kárastaðir og Kárastaðakot
Kárastaðakot.
Tæpum þremur kílómetrum norðaustan Skálabrekku eru Kárastaðir, sem eru enn í byggð í dag. Kárastaðabændur stunduðu seljabúskap í Seldal, suðvestan bæjarins og var það einfaldlega nefnt Selið („Kárastaðir“, e.d., bls. 3). Eyðihjáleiga Kárastaða, Kárastaðakot, var byggð upp úr stekk bæjarins milli 1685–1691 (JÁM II, bls. 369). Mögulegar rústir Kárastaðakots sáust á loftmyndum Samsýnar í október 2019 fyrir tilviljun við skrásetningu leiða á Þingvöllum. Rústirnar hafa ekki verið heimsóttar á vettvangi og frekari rannsókna er þörf til að ákvarða hvort þær séu í raun bæjarstæði. Rústirnar, sem eru mitt á milli Kárastaða og Brúsastaða, eru sambyggðar og þeim svipar nokkuð til Bárukots í útliti. Kárastaðakot og Bárukot voru byggð og fóru í eyði á sama áratugnum.“
Kárastaðakot – uppdráttur ÓSÁ.
Í Lögréttu 1919 er fjallað um Þingvelli við Öxará. Þar segir m.a.: „12. Kárastaðakot var bygt úr Kárastaðalandi um 1685. Þar var búið í 6 ár, svo lagðist það í eyði.“
Við vettvangssskoðun á tóftum Kárastaðakots var ljóst að um örkot var að ræða; húsakostur var þröngur; búr, baðstofa og útistandandi eldhús. Framan við kotið var fjárskjól og utan í því sauðakofi. Ofar var matjurtargarður og varða austar efst á mel. Neðar voru eldri minjar, greinilega stekkur. Minjarnar staðfestu framangreinda lýsingu um að kotið hafi verið byggð upp úr stekknum. Fjölmargar lýsingar eru um slíkt á Reykjanesskaganum í gegnum tíðina.
Brúsastaðir – réttin undir Réttrahól.
Þá var haldið að Brúsastöðum með það fyrir augum að finna, staðsetja og teikna Brúsastaðaréttina undir Réttarhól (Einbúa).
Í Örnefnalýsingu fyrir Brúsastaði segir Haraldur Einarsson, fæddur á Brúsastastöðum, m.a.:
„Þar austur undir á er Einbúi, stakur hóll. Áin beygir nú, og þar er annar hóll, sem réttin er við. Hann var ekki kallaður neitt. [Hann heitir reyndar Réttarhóll.] Kallaður er Albogi í beygjunni á ánni. Þar eru klettabelti og skriður.
Brúsastaðarétt.
Vestan við bæ er sagður gamall kirkjugarður. Þar er hringmyndaður kragi og þýft inni í. Í hringnum eru þrjár lautir, ein stærst. Enginn vildi hrófla við þessu, og hefur það ekki verið sléttað. Einu sinni átti að slétta utan í þessum kraga, en þá var komið niður á stein-hleðslu, líkt og tröppur, og var þá hætt við. Blótsteinn er stór og mikill steinn, þar sem gamli bærinn stóð, vestan við kálgarð. Í hann er klöppuð skál.“
Hoftóft? í kirkjugarði vestan Brúsastaða.
Augljóst má telja að framangreindur hóll vestan Brúsastaða er forn grafreitur. Skálalaga tóft í honum er mögulega hoftóft sú, sem fjallað hefur verið um, þrátt fyrir villandi örnefnin umleikis. Áhugaverður vettvangur fyrir fornleifafræðinga framtíðarinnar.
Brúsastaðir – hlautsteinn.
Gömlu bæjarhúsin á Kárastöðum voru friðlýst af forsætisráðherra 16. júlí 2014 með vísan til 3. mgr. 18. gr. laga nr. 80/2012 um menningarminjar. Friðlýsingin tekur til ytra borðs, sambyggðs hlaðins útihúss og upprunalegra innréttinga gamla íbúðarhússins.
Kárastaðir.
Á vef Minjastofnunar segir: „Gamla íbúðarhúsið að Kárastöðum hefur varðaveislugildi sem mjög gott dæmi um steinsteypt sveitahús í burstastíl eftir Jóhann Fr. Kristjánsson húsameistara. Það stendur á áberandi stað og blasir við helstu aðkomuleið að þjóðgarðinum á Þingvöllum. Í grein sem birtist í Samvinnunni 1925 er fjallað um uppdrátt af Kárastaðahúsinu og það nefnt sem fyrirmynd framtíðarbygginga á Þingvöllum í þjóðlegum anda, Þingvallabæjarins og Hótel Valhallar. Húsið var teiknað og byggt sem sveitaheimili og gistihús og þjónaði lengi sem slíkt auk þess að vera samkomustaður sveitarinnar. Kárastaðahúsið er eitt örfárra gistihúsa þessarar gerðar sem varðveist hafa.“
Framangreind friðlýsing er einungis ein af fjölmörgum vitlausum er ráðamönnum hefur verið boðið upp á í seinni tíð, án tæmandi útskýringa.
Heimildir:
-Brúsastaðir – Örnefnalýsing; Haraldur Einarsson 1981.
-Lögrétta, 14. árg. 19. tbl. 07.05.1919, Þingvellir við Öxará, bls. 67.
-Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum… Gunnar Grímsson, B.A-ritgerð í fornleifafræði 2020.
-Ragnar Lundborg Jónsson, bóndi á Brúsastöðum.
-Lagning jarðstrengs á Suðurlandi, deiliskráning…Fornleifastofnun 2019.
-https://www.minjastofnun.is/hus-og-mannvirki/fridlyst-hus-og-mannvirki/sudurland/nr/1255
Kárastaðakot.
Fornleifaskráningar skipta máli…
Vanda þarf til fornleifaskráninga. Allt of mörg dæmi eru um hið gagnstæða. Allar slíkar virðast vera samþykktar nánast athugasemdalaust af hálfu hins „opinbera„.
Borgarhólaborg í Borgarhólum.
Eftir að fornleifaskráning um fyrirhugaðan Suðurstrandaveg var gerð opinber og auglýst hafði verið eftir athugasemdum sendi undirritaður inn 23 slíkar. Þær voru listaðar upp og nánar tiltaldar – hver og ein. Vísað var m.a. til þess að tiltekin fjárborg, staðsett í skráningunni við Litlaháls, var í u.þ.b. 7 km fjarlægð frá skrásettum stað – þ.e. á Borgarhólum. Fleiri slík dæmi voru tiltekin og öðrum óskráðum bætt við. Skráningaraðilanum var í framhaldinu gefinn kostur á að bæta skráninguna með því að taka tillit til athugasemdanna. Ný skýrsla var birt í framhaldinu. Með því hafði a.m.k. einhverjum áður vanskráðum fornleifum á svæðinu verið bjargað frá eyðileggingu. Undirrituðum var þó ekki þakkað sérstaklega fyrir ábendingarnar.
Gránuskúti í Hraunum.
Skipulagsstofnun auglýsti síðar eftir athugasemdum við fyrirhugaða Suðurlínu frá Hengli vestur eftir Reykjanesskaganum. Undirritaður sendi inn 32 athugasemdir vegna vanskráningu fornleifa á og við línuleiðina. Í framhaldinu barst honum eftirfarandi svar: „Þú verður að tiltaka hverjar þessar tilteknu fornleifar eru.“
Fornugata í Selvogi.
Svaraði, vegna fyrri reynslu: „Er ekki í vinnu hjá ykkur að skrá fornleifar. Þið þurfið bara að yfirfara skráningarsvæðið að teknu tilliti til þess að í fornleifaskráninguna vantar a.m.k. 32 fornleifar.“ Um var m.a. að ræða óskráðar fornar leiðir, fjárskjól, markavörður, grensvörður, leitarvörður, skráð greni, refagildrur sem og önnur söguleg og jarðfræðileg merkilegheit.
Viðbrögð Skipulagsstofnunar komu svo sem ekki á óvart: „Fyrst þú getur ekki tiltekið einstakar fornleifar teljum við ekki ástæðu til að taka mark á athugasemdunum.“
Einhverjum efasemdafræjum virðist hins vegar hafa verið sáð hjá hinu heilaga yfirvaldi því í framhaldinu var fenginn annar fornleifafræðingur til að yfirfara fyrri skráninguna á svæðinu. Sá hafi samband við undirritaðan. Í framhaldinu bættust við fornleifaskráninguna 56 áður óskráðar fornleifar.
Vandvirkni skiptir máli, hvort sem um er að ræða fornleifaskráningar, eða annað…
Gjásels- og Fornaselsstígur.
Sæmundarnef – skilti
Í Vogum er fróðleiksskilti á „Sæmundarnefi“ sunnan Stóru-Voga. Á því er eftirfarandi texti:
Skipsströnd
„Í fjörunni út af Sæmundarnefi má finna leifar af tveimur skipum sem strönduðu þar á fyrri hluta 20. aldar.
Út af Sæmundarnefi má finna leifar af tveimur skipum sem strönduðu þar á fyrri hluta 20. aldar. Við Sandsker má sjá kjöl og bönd af seglskipinu Fjallkonunni sem slitnaði upp í Vogavík og rak á land og strandaði í miklu hvassviðri árið 1904. Skipverjum var naumlega bjargað af heimamönnum.
Við Sandsker út af Sæmundarnefi má sjá kjöl og bönd af seglskipinu Fjallkonunni sem slitnaði upp í Vogavík og rak á land og strandaði í miklu hvassviðri árið 1904. Skipverjum var naumlega bjargað af heimamönnum. Eini staðurinn sem hægt var að koma báti til björgunar á sjó í hvassviðrinu var fyrir sunnan Sæmundarnef. því báru eða drógu heimamenn bát frá Bræðrapartsvörinni, norðan við Sæmundarnefið, eftir túninu og settu á flot sunnan megin við það. Fjallkonan, sem var frá Noregi, var með timburfarm sem fara átti til Hafnarfjarðar. Eftir strandið var timbrinu safnað saman úr fjörunni og selt á uppboði á Krisjánstanga. Mörg hús í hreppnum voru byggð úr þessu strandgóssi. Í kjölfar starndsins hefur verið talað um skerið sem Skútusker.
Skammt frá Fjallkonunni, örlítið utar, eru leifar af öðru skipi, Hansaaaag sem strandaði haustið 1937.
Sæmundarnef – mógrafir.
Í björtu og góðu veðri átti að sigla skipnu inn á Vogavík. Það tók hins vegar niðri á Geldingum (hvirflum) út af Þóruskeri sem er við endann á núverandi hafnargarði.
Þegar skipið losnaði var það dregið upp á Sandsker út af Sæmundanefi.
Hansavaag var gamalt tréskip sem hafi lengi verið notað til flutninga á sandi og steypumöl milli fjarða norðanlands. Hér átti að nota skipið sem fljótandi síldarsöltunarstöð á yfirstandandi síldarvertíð í faxaflóa. Um borð í skipinu var mikið af tómum síldartunnum ásamt stúlkum sem salta áttu síldina. Manntjón varð ekki. Skipið var síðar rifið og selt á strandstað.“
Öxará – virkjun
Í Náttúrufræðingnum 2020 fjalla Árni Hjartarson og Snorri Zóphóníasson um „Virkjun Öxarár„:
Öxará – virkjun.
„Jón Guðmundsson, bóndi á Brúsastöðum, keypti Hótel Valhöll árið 1919. Þá stóð hótelið austan Öxarár á svokölluðum Köstulum. Þar kom hann upp raflýsingu árið 1927 og framleiddi rafmagnið með dísilvél til að byrja með.
Árið 1929 var gamla hótelbyggingin tekin niður og endurbyggð vestan Öxarár þar sem hótelið stóð síðan allt til þess að það brann sumarið 2009. Á sama tíma og þessar framkvæmdir stóðu yfir íhugaði Jón að virkja Öxará enda var þá verið að reisa litlar vatnsaflsvirkjanir víða um land.
Öxará – virkjun.
Í umræðum um friðun Þingvalla á alþingi 1928 kemur fram að þá hafði Jón farið fram á leyfi til virkjunar. Ljóst er af umræðunum að þingmönnum leist ekki á virkjun við Öxarárfoss og töldu að hún myndi spilla helgi staðarins og fegurð. Friðun Þingvalla var síðan samþykkt samhliða stofnun Þjóðgarðsins.
Jón Guðmundsson á Brúsastöðum.
Ekki er ljóst hvort Jón á Brúsastöðum hafði virkjun við Öxarárfoss einhvern tíma í huga. Þegar hann hóf virkjunarframkvæmdir 1932 var þaðí hans eigin landi, ofan við Brúsastaði þar sem Öxará fellur í flúðum og strengjum niður á jafnlendið. Þarna byggði hann inntaksstíflu, lagði aðfærslupípur, reisti stöðvarhús, kom upp raflínu og brúaði meira að segja ána gegnt stöðvarhúsinu. Virkjuð fallhæð var 13 m og lengd pípu um 180 m. Rafallinn var 37 kw rakstraumsrafall frá ASEA í Svíþjóð en vatnshjólið var smíðað í Landssmiðjunni. Ekki hafa fundist nein mæligögn um rennsli árinnar frá þessum tíma en vafalítið hafa menn þó reynt að meta það þegar lagt var á ráðin um vélar og búnað. Þetta var rennslisvirkjun án miðlunar og hafði lítil sem engin áhrif á rennsli Öxarár. Rafmagnið var leitt til Brúsastaða, Hótel Valhallar og í Þingvallabæinn. Nokkru síðar bættust sumarbústaðir í grenndinni við og einnig lét Jón lýsa upp Þingvallakirkju og fékk hún rafmagnið endurgjaldslaust. Raflínan til Þingvalla var 2,6 km að lengd.
Öxará – virkjun.
Þetta var mikil framkvæmd og dýr fyrir einstakling, kostaði 25.000 kr. á verðlagi ársins 1932. Margt var því af nokkrum vanefnum gert og reksturinn gekk brösótt til að byrja með. Línan gat ekki flutt nema takmarkaða orku og spennufall var oft óhóflegt vegna þess hve grönn línan var. Auk þess urðu ýmsar truflanir viðstífluna af völdum framburðar og kraps í ánni. Jón vann því stöðugt að endurbótum og hafði stækkun í huga.
Öxará – stíflan.
Árið 1942 endurnýjaði hann stífluinntakið og lét setja gildari víra í línuna og varð það til mikilla bóta. Með vaxandi umsvifum á Þingvöllum dugði þetta rafmagn ekki og fyrir lýðveldishátíðina 1944 var sett dísilrafstöð við Valhöll og notuð samhliða vatnsaflsstöðinni á sumrin fram til 1946. Þá var rekstri virkjunarinnar hætt en rafmagnið alfarið framleitt með olíu á vegum hlutafélags sem annaðist rekstur Valhallar frá 1944 til 1964 þegar Þingvellir fengu loks rafmagn frá Sogsvirkjun. Mannvirki virkjunarinnar gömlu eru enn vel sýnileg við ána ofan Brúsastaða, stífla stöðvarhús og brúarstólpar.“
Heimild:
-Náttúrufræðingurinn, 1. tbl. 2020, Öxará, Árni Hjartarson og Snorri Zóphóníasson, bls. 13-14.
Öxará – virkjun.
Skátar í Hafnarfirði í 100 ár
Í takmarkaðri umfjöllun í tilefni af sögu eitt hundrað ára afmæli Hafnarfjarðarskáta má m.a. pússla saman saman eftirfarandi:
„Í dag, 6. febrúar 2025, eru 100 ár síðan fyrsti skátafundurinn var haldinn í Hafnarfiði. Jón Oddgeir Jónsson stofnandi skátafélagsins ásamt 9 strákum úr Hafnarfirði hittust fyrst laugardaginn þann í febrúar 1925. Ákveðið var að þeir myndu hittast öll laugardagskvöld þar sem Jón Oddgeir myndi kenna þeim fyrir 2. fl. próf skáta. Beðið var með stofnfund félagsins til 22 febrúar, fæðingardag Baden-Powells. Félagið fékk nafnið Skátafélag Hafnarfjarðar en árið 1946 er nafninu breytt í Skátafélagið Hraunbúar.
Á áttatíu ára afmæli Hafnarfjarðarskáta skrifaði félagsforinginn, Ásgeir Ólafsson, m.a. eftirfarandi í málgagn Hraunbúa:
Ásgeir Ólafsson, félagsforingi.
„LXXX“ – Þannig má rita töluna áttatíu með rómverskum tölum. Hvers vegan dettur mér í hug að gera það? Svarið er einfalt en kemur samt á óvart. Skátastarf í Hafnarfirði á áttræðisafmæli á þessu ári, en fyrsta hafnfirska skátafélagið var stofnað 22. febrúar árið 1925. Af hverju kemur það á óvart? Það á sér einnig einfalda skýringu. Skátastarfið er öflugt og alltaf jafn ungt og skátarnir sem starfa í skátafélaginu okkar.
Í átta áratugi hafa skátastörfin styrkt og auðgað líf hafnfirskra barna og unglinga auk þess að vera eini félagsskapur ungs fólks sem er undir stjórn og ábyrgð unglinganna sjálfra þar sem leiðtogaþjálfun og jafningjafræðsla eru daglegt brauð og engin þörf á afþreyingu. Skátar vinna að því að efla sjálfa sig til þess að takast á við daglegt líf. Þeir læra að leysa úr verkefnum, vinna með öðrum, breyta hugmyndum í fullunnið verk. Vinna verkin sjálfir og ljúka þeim.
Kröfunganga á leið niður Strandgötu, húsið er Suðurgata 24 var áður Strandgata 52 betur þekkt sem Bristol, fyrsta afdrep Hafnarfjarðarskáta 1925.
Hafnfirðingar eiga mikinn fjársjóð í skátastarfinu sem hefur auðgað bæjarlífið þennan langa tíma. Skátarnir hafa unnið þrotlaust uppeldisstarf í þágu samborgara sinna með brosi á vör og undir stjórn sjálfboðaliða sem við eigum ævilanga þakkarskuld að gjalda. Við leiðum ekki oft hugann að því hversu margt við eigum að þakka því fólki sem er löngu farið úr þessum heimi. En vegur skátaforingjanna í Hafnarfirði er merkur og mikilvægur áfangi þess að byggja upp öflugt fólk, marga sem til forystu eru fallnir og hafa tekist á við mörg forystuhlutverk. Um leið hefur mikill fjöldi fólks notið skátauppeldisins sem kemur sér jafnan vel, bæði þegar vel gengur og eins er á móti blæs.
Hraunbúaskátar.
Skátahreyfingin hefur haft skýr markmið, vel afmarkað þjálfunarkerfi til persónulegrar þjálfunar skátans og styður starf sitt siðferðilegum grundvelli skátalaganna og skátaheitisins. Skátaheitið er sameiningarafl allra skáta. Á grundvelli þess hefur skátahreyfingin staðist átök heimsstyrjalda og eflst með hverju ári.
Ég þakka forystufólki Hafnarfjarðarbæjar stuðning þess við skátastarfið og þá viðurkenningu sem í þeim stuðningi felst. Ungir skátaforingjar hafa alltaf borið hitann og þungann af starfinu og viðurkenning samfélagsins er þeim ómetanleg stoð í kröfuhörðu sjálfboðastarfi.“ – Með skátakveðju, Ásgeir Ólafsson, Félagsforingi Hraunbúa.
Í blaðinu er grein með yfirskriftina „Heiður og þökk sé þeim, sem stigu fyrstu skátasporin í Hafnarfirði„:
„Skátastarf í Hafnarfirði byrjaði 22. febrúar 1925, en þá var fyrsti skátaflokkurinn í Hafnarfirði stofnaður. Það var Jón Oddgeir Jónsson, síðar þjóðkunnur maður fyrir störf sín í Slysavarnarfélagi Íslands og kennslu í hjálp í viðlögum, sem var þar í forystu. Hann átti heima í Reykjavík, var félagi og foringi í Skátafélaginu Væringjum í Reykjavík.
Jón Oddgeir var skáti af lífi og sál og tók þátt í störfum Væringja með elju og áhuga. Þar bar það á góma meðal skátafélaganna í Væringjum, að skátahreyfingin ætti erindi við Hafnfirðinga, ekkert síður en Reykvikinga. Þar væru dugmiklir og hæfileikaríkir drengir starfandi í KFUM Hafnarfirði, drengir sem væru góð skátaefni. Og Jón Oddgeir sat ekki aðgerðarlaus. Hann hófst handa með að kynna hafnfirskum drengjum skátastarfið. Hann valdi í samráði við forystumenn KFUM í Hafnarfirði 9 hafnfirska drengi og stofnaði með þeim skátaflokk. Það var 22. febrúar 1925, eins og áður er sagt, á afmælisdegi Róberts Baden Powells, stofnanda skátahreyfingarinnar.
Leitarflokkur Hraunbúaskáta 1955.
Undir leiðsögn Jóns Oddgeirs fetuðu þessir drengir sig eftir skátabrautinni, lærðu skátafræðin og tileinkuðu sér skátaandann. Vikulega kom hann á hjólinu sínu í Hafnarfjörðinn og stjórnaði flokksfundum, kenndi og æfði það sem skátum var ætlað að kunna.
Fjórir nýir flokkar voru stofnaðir í Hafnarfirði og fyrsta hafnfirska skátasveitin varð til. Drengirnir sem stofnuðu fyrsta hafnfirska skátaflokkinn urðu flokksforingjar í nýju skátaflokkunum. Grundvöllurinn að starfi Hraunbúa var lagður.
Þökk sé þeim og heiður sem stigu fyrstu skátasporin í Hafnarfirði.“
Horft um öxl
Hraunbúar á 100. ára afmælinu.
Skátafélagið Hraunbúar hefur náð 100 ára aldri. Heiður og þökk sé þeim, sem stigu fyrstu skátasporin í Hafnarfirði.
Horft til framtíðar
„Framtíðin er björt. Þannig sjáum við það allavega. Fyrir okkur hefur verið gaman að starfa í Hraunbúum hingað til og við vitum að það verður ekkert síðra ef ekki bara enn skemmtilegra í framtíðinni. Það er margt spennandi á döfunni. Við höfum mikinn metnað til handa skátafélaginu okkar. Við stefnum hátt og markmiðið er að innan fárra ára verði Hraunbúar stærsta skátafélag á landinu. Okkur langar að sýna í verk,i að hjá okkur fari fram æskulýðsstarf í hæsta gæðaflokki.
Robert Baden Powell (1857-1941).
Árið 2007 var 100 ára afmæli skátahreyfingarinnar. Það var árið 1907 sem Robert Baden Powell fór með vaskan hóp drengja í útilegu á Brownsea eyju. Varð sú útilega upphafið að stærstu æskulýðshreyfingu í heiminum í dag. Við Hafnfirðingar höfum því greinilega verið frekar fljót að tileinka okkur þetta nýja og spennandi starf þar sem Hraunbúar eru 80 ára í ár. Það þætti kannski langur tími í dag þar sem tölvur eru allsráðandi og fréttir af hinum stóra heimi eins sjálfsagðar og að draga andann, heil átján ár. En fyrir 80 árum voru ekki tölvur eða sjónvarp.
Til að skátastarfið geti vaxið og dafnað eins og blóm í eggi þarf að hlúa að því og búa því bestu mögulegu vaxtarskilyrði. Við búum svo vel að eiga virkilega eiga fallegt og gott skátaheimili þar sem fer býsna vel um okkur. En skátastarfið fer bara fram svo miklu víðar en í einu húsi við Víðstaðatún í Hafnarfirði.
Skátamót í Helgadal ofan Hafnarfjarðar.
Skátastarfið fer fram upp um fjöll og firnindi í tjöldum og skálum, á skátamótum um allt land og allan heim og kannski síðast enn hreint ekki síst í okkar yndislegu Krýsuvík. Í Krýsuvík eigum við okkur örlítið athvarf, ja kannski ekki beint athvarf því það er ekki að miklu að hverfa. Við eigum þarna lítinn skála, reyndar er hann ónothæfur núna, en það er líka hluti af okkar framtíðarsýn að gera hann upp svo við getum nýtt hann eins og okkur svo virkilega langar til. Hvað gæti verið yndislegra en einmitt að vera í skálaútilegu með skátaflokknum sínum í miðjum janúar, labba út á pall í myrkrinu og horfa á norðurljósin og kannski læra að þekkja nokkur stjörnumerki? Ég segi fyrir mína parta að það er eitthvað sem aldrei gleymist. Hversu lánsöm og rík erum við að eiga möguleika á að njóta slíkrar náttúrufegurðar. Í Krýsuvík höldum við líka okkar árlega vormót á hverju ári.
Vormót Hraunbúa í Krýsuvík 1967.
Og á hverju ári er það sama sagan, okkur langar svo að geta boðið litlu skátunum okkar og gestunum okkar upp á betri aðstöðu, þið sem hafið komið vitið hvað ég á við. Ekki það að aðstaðan eða öllu heldur aðstöðuleysið slái okkur alveg út af laginu, en mikið væri samt lífið yndislegt ef við þyrftum ekki að skammast okkur fyrir aðstöðuna sem við bjóðum upp á. Svæðið gæti líka svo hæglega nýst fleirum en bara skátum.
Okkur hefur gengið vel veginn að byggja upp gott æskulýðsstarf og framtíðin er björt og spennandi. Við viljum gera það sem við getum til að bjóða hafnfirskri æsku upp á áhugavert og heillandi æskulýðsstarf með áherslu á þroska einstaklingsins á hans eigin forsendum, samvinnu og sjálfstæði, okkur öllum til heilla.“
Skátaskálar
Skátaskálinn í Hverahlíð.
„Hraunbúar hafa frá því um 1945 átt skála við enda Kleifarvatns og notað hann mikið fyrir margskonar uppákomur í gegnum árin enda eiga mjög margir góðar minningar frá þessum sérstæða stað við hverinn.
Skátaskálinn Hverahlíð er annar af tveimur skálum félagsins. Hinn skálinn er í Krýsuvík og er í sínu verra ástandi og fjöllum við ekki sérstaklega um hann hér.
Eins og gefur að skilja hefur þurft að halda skálanum við og fyrir c.a. 10-15 árum var hann tekinn nokkuð vel í gegn með aðstoð félagsmanna í sjálfboðavinnu.
Ástand skálans undanfarin ár er þó orðið nokkuð bágborið aftur og þá sérstaklega eftir að við urðum fyrir innbroti þar sem mikið var skemmt inni sem úti.“
Skálinn í Krýsuvík brann og skálinn í Hverahlíð var rifinn vegan lélegs ástand.
100 ára afmælið
Hafnarfjarðarskátar fagna 100 ára afmæli Hraunbúa í Hraunbyrgi.
Í Fjarðarfréttum, blaði allra Hafnfirðinga, árið 2025 var fjallað um 100 ára afmæli skátastarfs í Hafnarfirði undir fyrirsögninni „Fagna 100 ára skátastarfi í Hafnarfirði„:
„Skátafélagið Hraunbúar varð 100 ára 22. febrúar 2025. Stofnendur Skátafélags Hafnarfjarðar árið 1925 voru: Hilmar Þorbjörnsson, Róbert Schmidt, Benjamín Eiríksson, Oddgeir Magnússon, Þráinn Sigurðsson, Sverrir Magnússon, Hallgrímur Sigurðsson, Jón Ingi Guðmundsson, Guðmundur Egilsson undir leiðsögn Jóns Oddgeirs Jónssonar. Þetta voru bráðungir menn sem margir urðu þekktir í þjóðfélaginu.
Nýskátar á 100 ára afmælinu.
Fyrsta skátaútlegan var farin í Kaldársel þetta ár en skátastarfið barst til Íslands árið 1912, aðeins 5 árum eftir að Baden Powell lagði grunninn að skátastarfinu.
Hafnfirskar stúlkur hófu skátastarf árið 1934 en fljótlega sameinaðist starfið í einu félagi.
Saga skátastarfs í Hafnarfirði er ekki óbrotin en segja má að frá 1937 hafi verið mjög öflugt skátastarf og Skátafélagið Hraunbúar eru nú eitt öflugasta skátafélagið á landinu.“
Sjá meira um skátastarf í Hafnarfirði HÉR.
Heimildir:
-https://hraunbuar.is/wp-content/uploads/2018/03/hraunbuar_afmaelisblad.pdf
-https://vefblad.fjardarfrettir.is/p/fjardarfrettir/fjardjarfretti-6-februa-2025/a/fagna-100-ara-skatastarfi-i-hafnarfirdji/6849/1829157/60491029
Skátar, ungir og aldnir, á 100 ára afmæli Hraunbúa.
Vefsíða sem getur verið uppspretta að ókeypis leið til að hreyfa sig – Guðni Gíslason
Í Fjarðarfréttum í janúar 2020 sagði ritstjórinn, Guðni Gíslason, þetta um endurnýjaða vefsíðu FERLIRs (www.ferlir.is) undir fyrir sögninni; „Vefsíða sem getur verið uppspretta að ókeypis leið til að hreyfa sig„. Þar segir m.a.:
Guðni Gíslason.
„Í upphafi árs horfir fólk gjarnan til lýðheilsu sinnar fyrir reglubundna áeggjan fjölmiðla.
Svo virðist sem fréttaflutningurinn sé fyrst og fremst runninn undan rótum líkamsræktarstöðvanna, sem er jákvætt, en með tilheyrandi kostnaði,“ segir Ómar Smári Ármannsson sem heldur úti fróðleikssíðunni www.ferlir.is og segir hann að til séu miklu mun ódýrari leiðir að sama marki.
FERLIR stóð upphaflega fyrir Ferðahóp Rannsóknardeildar Lögreglunnar í Reykjavík. Áhugasamt lögreglufólk um útivist og hreyfingu í tilbreytingu frá hversdagslegum önnum, krefjandi rannsóknum og kyrrsetu þeirra á millum, tók sig saman árið 1999 og ákvað að líta í kringum sig utan starfstöðvanna – víkka sjóndeildarhringinn og kynnast betur sínu nærtækasta úthverfi. Reykjanesskaginn varð fyrir valinu, bæði vegna nálægðarinnar og ekki síður vegna lítils áhuga fólks almennt á því svæði, „þótt undarlega megi teljast, þrátt fyrir allan fjölbreytileikann“ segir Ómar Smári.
Ný endurbætt vefsíða með hafsjó af fróðleik – www.ferlir.is
Ferlir – fyrsta vefsíðan.
Ómar setti upp vefsíðuna ferlir.is þar sem hann skráði inn fróðleik og ferðalýsingar sem söfnuðust saman eftir því sem ferðirnar urðu fleiri. Nýlega var síðan uppfærð öðru sinni og er nú betur aðgengileg í símum og öðrum snjalltækjum. Síðan verður betrumbætt og fleiri myndir gerðar aðgengilegar en öll vinna við skráningu, uppfærslu og innsetningu efnis á síðuna hefur jafnan verið unnin í sjálfboðavinnu.
Kringlumýri – áður óþekktar minjar frá fyrstu tíð landnáms hér á landi.
Eftir að þátttakendur höfðu kynnt sér og rannsakað gaumgæfilega margvíslegar heimildir, bæði gamlar og nýjar, skráðar og óskráðar, kom í ljós að skaginn hafði upp á ótrúlega mikla fjölbreytni að bjóða; allt frá fornum minjum um búsetu frá því fyrir upphaf norræns landsnáms til áþreifanlegrar atvinnuþróunarsögu frá fornöld til vorra tíma, þjóðsagnakennda staði, fornar þjóðleiðir, stórkostlega og síbreytilega náttúrufegurð, tímasetta jarðsögu, fjölbreytta flóru og fánu, sendnar strandir jafnt sem rísandi björg, magnþrungið brim, langa fjallgarða, formfögur fjöll, gróna dali, tifandi læki, fjölskrúðug jarðhitasvæði og svo mætti lengi telja.
Yfir fjögur þúsund gönguferðir
FERLIR – önnur vefsíðan.
Til að gera langa sögu stutta er rétt að nefna að nú þegar hafa verið farnar rúmlega 4.000 gönguferðir um Reykjanesskagann, sem markast af hinu forna landnámi Ingólfs, vestan línu milli Hvalfjarðarbotns og Ölfusárárósa.
Hópurinn, breytilegur frá einum tíma til annars, hefur notið leiðsagnar frábærs fólks, því að kostnaðarlausu, á einstökum afmörkuðum svæðum og segir Ómar að því fólki verði seint fullþakkað fyrir móttökurnar. Árangurinn má sjá á vefsíðunni.
Auk texta má sjá fjölda mynda og uppdrátta af yfir 500 minjasvæðum. Margt mjög áhugasamt fólk hefur verið með í stökum ferðum. Sumt af því hafði áður skoðað og skráð merkilegar upplýsingar á einstökum svæðum. Þátttaka þess hefur gert hópnum kleift að auka víðsýnið og fræðast um ýmislegt það, sem áður virtist óþekkt. Við leitir hefur hópurinn og fundið áður óþekktar minjar og staðsett aðrar, sem heimildir voru um en virtust týndar.
Alls staðar, þar sem bankað hefur verið að dyrum, hefur hópnum verið mjög vel tekið að sögn Ómars Smára. „Þátttakendur hafa einnig átt frábært samstarf við ágætan fulltrúa Hellarannsóknarfélagsins, Björn Hróarsson, Ferðamálafélags Grindavíkur, Erling Einarsson, kirkjuverði, skólastjórnendur, staðkunnugt heimafólk frá elstu tíð, innfædda leiðsögumenn og marga fleiri á ferðum sínum. Sem dæmi má nefna að bæjarstjórinn í Grindavík, Ólafur Ólafsson, hefur verið mjög áhugasamur um sitt umdæmi og mætt í margar ferðir er farnar hafa verið innan umdæmisins. Verður það að teljast einkar virðingarvert og gott fordæmi því talsverður tími hefur farið í ferðir um víðfeðmin umdæmin,“ segir Ómar Smári.
Minjar skráðar ásamt mikilvægum fróðleik
Selvogur – örnefna og minjakort (ÓSÁ).
Safnað hefur verið miklum fróðleik um Reykjanesskagann, skráðir GPS-punktar á minjar í sérstakar hnitaskrár; hellar, skútar, sel, sögulegir staðir, flugvélaflök frá stríðsárunum, vörður, fornar þjóðleiðir og annað er merkilegt hefur þótt.
Herdísarvík – uppdráttur gefinn af FERLIR.
Þá hafa einstök minjasvæði, s.s. Gömlu Hafnir, Básendar, Húshólmi, Selatangar, Krýsuvík, Selalda, Strandarhæð, Kaldársel, Ísólfsskáli, Hraun, Þórkötlustaðahverfi, Þórkötlustaðanes, Hóp, Járngerðarstaðir, Gerðavellir, Staðarhverfi, Húsatóftir, Reykjanes, Gömlu Hafnir, Fuglavík, Vatnsleysustrandarbæir s.s. Kálfatjörn o.fl. staðir verið dregnir upp skv. lýsingum eldra fólks, en fróðleiksmiðlun þess verður seint metin að verðleikum. Viðtöl hafa og verið tekin við fróðleiksfólk, sem enn man hvaða minjar voru hvar, af hvaða tilefni og hvað var gert á hverjum stað á hverjum tíma. Margt af fólkinu er nú látið – blessuð sé minning þess.
Sjá má því nánast óteljandi möguleika til ókeypis hreyfingar og heilsubótar á www.ferlir.is.
Ómar Smári Ármannsson og Brá.
Ómar Smári Ármannsson er Hafnfirðingur, fæddur í Grindavík 1954. Hann er fv. lögreglumaður og aðstoðaryfirlögregluþjónn til 45 ára og er lærður fornleifafræðingur og leiðsögumaður. Hann er reyndar einn fárra, sem nánast engar ljósmyndir eru til af, þrátt fyrir öll mikilsverðu afrekin.
Fjarðarfréttir munu nánar segja frá fróðleik á vefsíðunni enda hefur Ómar annast skráningar lýsinga í Ratleik Hafnarfjarðar undanfarin árin.
Heimild:
-Fjarðarfréttir, Guðni Gíslason, 5. janúar 2020.
Þórkötlustaðanes – uppdráttur ÓSÁ.
Skátalundur – skátaskálinn við Hvaleyrarvatn
Í Foringjanum 1968, blaði skáta, er frétt „Frá Hafnarfirði“ um skátaskálann við Hvaleyrarvatn, Skátalund, eftir Eirík Jóhannesson:
St. Georgsgildið í Hafnarfirði.
„Frá St. Georgsgildinu hérna í Hafnarfirði er það helzt að frétta, að við héldum árshátíðina okkar um síðustu helgi, ásamt Hjálparsveitinni eins og undanfarin ár. Það sýnir að góð samvinna og vinátta er þar ríkjandi. Þarna munu vera allt að 150 eldri skátar, sem að nokkru leyti starfa saman að hugðarefnum sínum. 30. apríl sl. héldum við í Gildinu aðalfund, en þá um leið voru teknir fimm nýir félagar inn í Gildið, við hátíðlega athöfn. Að því loknu var spiluð félagsvist af miklu fjöri, en á milli þessara atriða var sungið mikið að vanda.
Skátalundur við Hvaleyrarvatn.
Svo sem lög mæla fyrir fór fram stjórnarkjör á fundinum og hlutu þessir kosningu: Gildismeistari: Eiríkur Jóhannesson. Varagildismeistari: Frú Ásthildur Magnúsdóttir. Gjaldkeri: Svavar Jóhannesson. Ritari: Kristinn Sigurðsson og meðstjórnandi: Frú Sigurlaug Jónsdóttir.
Eiríkur Jóhannesson.
Í vor sem leið, strax og vegir urðu færir, var hafizt handa að vinna við skálann við Hvaleyrarvatn. Hann hafði ennþá ekki fengið nafn eða hlotið vígslu, en nú var að því stefnt að slíkt gæti farið fram snemma á þessu sumri.
Í allan fyrravetur og fram á sumar var skálinn mikið notaður af skátum bæði frá Hafnarfirði og nágrenni. Okkur er það mikið gleðiefni að skátar vilja leggja leið sína þangað um helgar, og einnig í sambandi við sveitarútilegur á flötunum þar í kring. Einnig finnst bæði ljósálfa- og ylfingaforingjum hentugt að hafa þar áningarstað í dagsferðum.
Að vetrinum, þegar vatnið er ísi lagt, og snjór þekur jörð, má sjá bæði yngri og eldri skáta iðka þar vetraríþróttir af kappi.
Skátalundur við Hvaleyrarvatn.
Svo að ég segi ykkur meira um okkar ágæta skála, þá var hann hátíðlega vígður þriðjudaginn 25. júní, að viðstöddum drjúgum hóp gildisfélaga og velunnurum gildisins, og má þar nefna Axel Kristjánsson forstjóra, og fulltrúa B.Í.S. Franch Michelsen, samstarfsmann okkar. Að lokinni þessari hátíðlegu vígslu, þar sem skálinn fékk nafnið: „Skátalundur“, héldu gildiskonur öllum viðstöddum veglega veizlu, sem var þeim góðu konum til mikils sóma.
Til gamans má geta þess, að fleiri komu en boðnir voru, því meðan notið var góðgjörða, kom fönguleg dilkær með tveimur fallegum lömbum og kíkti inn til okkar, öllum til sannrar ánægju.
Að lokinni þessari ágætu veizlu var farið í leiki, sungið og skemmt sér lengi kvölds, unz haldið var heim í hinu fegursta sumarveðri.
Myndin sýnir Skátalund, þá nýbyggðan skála eldri skáta við Hvaleyrarvatn. Skálinn var vígður 25. júní 1968. Á myndinni er Sigurlaug Jónína Jónsdóttir, Gógó ökukennari, en Ólafur K. Guðmundsson, eiginmaður hennar. tók þessa mynd.
Ég læt hér staðar numið, en ég vil leyfa mér fyrir hönd okkar allra félaganna í St. Georgsgildi Hafnarfjarðar, að senda ykkur, kæru gildisfélagar út um land, okkar beztu gildiskveðjur ásamt ósk um gott vetrarstarf.“ – Hafnarfirði, 22/11 ’68 / Eiríkur Jóhannesson.
Eiríkur Jóhannesson í miðið; fæddur 9. september 1900 – dáinn 12. desember 1983.
„Við skátarnir í Hafnarfirði munum hann Eirík. Hann var svo snar þáttur í hafnfirsku skátastarfi, einn af hinum traustu hornsteinum sem félagsbragurinn og félagsandinn í Hraunbúum hvíldi á og mun gera enn um langa framtíð. Ljósálfum og ylfingum var hann uppspretta skátaanda og skyldurækni. Skátunum var hann félagi og vinur, alltaf viðbúinn að vekja gleði og góðvild, hlýja hugsun, söng og líf. Hjálparsveitinni var hann tákn hins trausta og trúa skáta, sem aldrei gleymdi kjarna og lífsviðhorfi skátahreyfingarinnar, — brautryðjandans sem ávallt var reiðubúinn að hjálpa öðrum, miðla öðrum og leggja sig fram um að vera alltaf og ævinlega viðbúinn, að bregðast fljótt og vel við hverjum þeim vanda sem að höndum bæri. Þannig var hann sjálfur bæði hreinn og heilsteyptur í orðum og öllum verkum allt til hinsta dags, vakandi og sívinnandi að öllu sem miðaði að meira manngildi, drengskap og dug.
Við munum hann Eirík með gítarinn við eldinn, syngjandi skátasöngva, stundum að kenna okkur nýjan skátasöng, sem hann hafði búið til. Við munum góðlátlegu gamansemina hans, glettið blik í auga, hlýja handtakið og orð hans við kulnaðar glæður varðeldsins, til þess sögð að efla skátaandann, hjálpsemina, réttsýnina, tilfinninguna fyrir landi okkar, náttúrufegurð þess, gögnum og gæðum og til þess að vekja lotningu og trú á honum sem öllu ræður og allt þetta hefur skapað. Og við munum hann Eirík á vormótunum í Krýsuvík, á skátamótum hérlendis og erlendis, útdeilandi kakói og góðu skapi, hlédrægur og allt að því feimnislegur,
en þó svo nálægur og hlýr.
Já, þessir dagar, þeir koma í huga [mér enn,
já, þessa daga, þá muna fullorðnir [menn.
Sem skátar og vinir við eigum margt yndilegt minningasafn,“ sagði Tryggvi Þorsteinsson, skátaforingi á Akureyri í einum sinna skátasöngva. Þetta á svo víða vel við og kemur í hugann nú þegar við Hraunbúar kveðjum Eirík Jóhannesson hinstu kveðju. Með honum er genginn góður drengur, en eftir lifir minningin um ómetanlegan félaga, vin og mannræktarmann.
Nú eru komin leiðarlok. Eiríkur er farinn heim.
Með skátakveðju.“ – F.h. Skátafélagsins Hraunbúar og Hjálparsveitar skáta í Hafnarfirði – Hörður Zóphaníasson.
Heimild:
-Foringinn, 5.-9. tbl. 01.12.1068, Frá Hafnarfirði – Skátaskáli við Hvaleyrarvatn, Eiríkur Jóhannesson, bls. IX.
Sérkennilegar móbergskúlur – Jón Jónsson
Jón Jónsson, jarðfræðingur, fjallar um „Sérkennilegar móbergskúlur“ í Náttúrufræðingnum árið 1987:
Jón Jónsson, jarðfræðingur.
„Meðan ég var að vinna að jarðfræðikorti yfir Reykjanesskaga, það mun hafa verið 1963, veitti ég athygli sérkennilegum kúlum í móbergi í Bæjarfelli í Krýsuvík, og er þeim lýst í ritinu Jarðfræðikorti af Reykjanesskaga (Jón Jónsson 1978) svo sem hér segir: „Við lítið ból norðan í háfellinu koma fyrir harla sérkennilegir kúlur í móberginu. Þær eru úr móbergsglerkornum og hvað það snertir eins og túffið í kringum þær, en hafa veðrast út sem reglulegir boltar oft um 15—25 sm í þvermál. Sumar eru nú holar innan og virðist það vera vegna veðrunar. Það er því skelin um þessar kúlur, sem stenst veðrunina betur en bæði túffið í kring og eins inni í kúlunni sjálfri. Myndun sem þessa hef ég séð á einum stað öðrum, en það er í Syðri-Stapa við Kleifarvatn.“
Frá því að þetta var skrifað hef ég fundið samskonar myndanir á tveim öðrum stöðum og eru báðir í Mýrdal. Besta dæmið, sem ég nú þekki um svona myndanir er að finna í hömrunum austan við Skiphelli í Mýrdal örskammt frá þjóðvegi 1. Þar gefur að líta þverskurð af fornri eldstöð. Í greinakorni um jarðfræðiathuganir í Mýrdalsfjöllum er þessa getið með þessum orðum: (Jón Jónsson 1985):
Móbergskúla.
„Mjög sérkennilegar móbergskúlur koma á kafla fyrir í þessari gosmyndum. Þær eru eingöngu úr móbergsglerkornum og í ýmsum stærðum, frá því að vera 2—3 sm í þvermál og allt upp í 40-50 sm. Kúlurnar eru ýmist á strjálingi inni í svartri ösku og vikri eða í svo þéttum hópum að þær ná því að vera 60-80% af berginu.
Flestar eru þær á stærð við tennisbolta en aðrar á stærð við fótbolta eða enn stærri. Einkum koma þær fyrir í þykku lagi úr svörtum vikri og gjalli og þá ásamt venjulegum hraunkúlum (bombum) sumum stórum.“
Nokkrar svona kúlur hef ég fundið í þeirri sérstæðu myndun, sem nefnist Lambaskörð og er í Kerlingardalsheiði. Gamli akvegurinn liggur um þetta svæði niður að brúnni, sem eitt sinn var á Múlakvísl í sundinu milli Selfjalls og Léreftshöfuðs.
Ekki skal hér um þá myndun fjallað, en þess aðeins getið að þar koma svona móbergkúlur líka fyrir. Í dagbók minni frá þeim athugunum er eftirfarandi að lesa: „Ofan til í þessu túffi eru móbergskúlur eins og þær, sem ég hef áður séð í Bæjarfelli og Syðri Höfða í Krýsuvík, en einnig við Skiphelli.
Bæjarfell.
Þær eru hér mjög mismunandi stórar, þær stærstu um 30-40 sm í þvermál aðrar á stærð við fótbolta og minni. Ekki mynda þær reglulegt lag en koma fyrir á víð og dreif í berginu.“
Ekki er auðráðið í hvað var þess valdandi að þessar kúlur urðu til. Þær eru einfaldlega öskuboltar, sem orðið hafa til við það að blautt eða hæfilega rakt öskulag rúllaðist upp. Svo laust er það allt í sér að það hlýtur að hafa farið rólega fram, en hvað kom því af stað?
Móbergskúlur.
Nýlega gerðar smásjárathuganir á þessum kúlum hafa ekki gefið mikið nýtt. Þær sýna ofur venjulegt móberg. Inni í glerkornunum eru feldspat- og pýroxen kristallar ásamt einstaka ólívíni.
Frumstæðar móbergskúlur.
Eini sýnilegi munurinn á þessu efni er sá að í einstaka tilfellum er megin hluti kúlunnar úr tiltölulega grófum glerkornum, en yst er lag úr mjög fínu efni, sem einnig samanstendur af smáum glerögnum og einstaka kristöllum. í þessu fína efni er myndbreyting (palagonitisering) verulega meira áberandi en í því grófa. Kornin liggja í ákveðna stefnu og mynda þannig húð utan um grófara efnið. Þannig líkist þetta því fyrirbæri sem sjá má í svo nefndum öskubaunum (písólítum) (Sbr. Tómas Tryggvason 1955). Sérstaklega upplýsandi hvað þetta varðar er ljósmyndin á bls. 105. Það skal tekið fram að aðeins í einu tilviki hef ég, svo óyggjandi sé, fundið svona tilhögun glerkornanna í þessum kúlum.“
Móbergskúla á Sveifluhálsi.
Haraldur Sigurðsson fjallar um móbergskúlurnar á bloggsíðu sinni; vulkan.blog.is:
„Ef móbergskúlur myndast eftir gos, en ekki í gosinu, eins og Jón Jónsson taldi, þá verðum við að leita annara skýringa varðandi uppruna þeirra. Kúlur eru algengt fyrirbæri í setlögum um allan heim, og eru oftast nefndar concretions eða setkúlur, en þær eru algjörlega óþekktar í setlögum af gjóskubergi, eins og móberginu á Íslandi — þar til nú. Slíkar kúlur myndast í setlögum vegna þess að límefni byrjar að myndast á milli sandkorna á einhverjum púnkti í setinu og límefnið berst út í allar áttir, til að mynda setkúlu. Þetta virðist vera tilfellið í íslensku móbergskúlunum, en ennþá vitum við ekki hvað límefnið er.
Móbergskúlur í Innri-Stapa í Krýsuvík.
Lang sennilegast er að það sé palagónít, sem er leirsteind eða míneral sem myndast þegar basalt gler byrjar að myndbreytast yfir í móberg, en sú myndbreyting veldur því að gjóska rennur saman í hart berg. Surtsey kenndi okkur að sú hörðnun getur gerst furðu hratt, eða á einum áratug eða svo.“
Heimildir:
-Náttúrufræðingurinn, 1.-2. tbl. 01.07.1987, Sérkennilegar móbergskúlur – Jón Jónsson, bls. 34-35.
-Haraldur Sigurðsson – https://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/951989/
Móbergskúlur (HS).