Eftirfarandi fróðleikur um Hrauntún og Litla-Hrauntún er ritaður af Gunnari Grímssyni, fengin af vefsíðunni „Þingvellir.is„:
Gunnar Grímsson.
„Hrauntún er eyðibýli í þjóðgarðinum á Þingvöllum. Það er staðsett í miðri sigdældinni í norðanverðu Þingvallahrauni milli Sleðaásgjár og Hlíðargjár og tæpum tveimur kílómetrum sunnan Ármannsfells.
Við skrif Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1711 var Hrauntún aðeins örnefni í skóginum. Þar var að sögn búið til forna en bærinn lagðist samkvæmt munnmælum í eyði í plágunni miklu og þar hafi síðar verið selstaða frá Þingvallabæ. Annað Hrauntún – síðar nefnt Litla-Hrauntún – hafi þá og verið nokkuð norðaustar og „skammt eitt þar í frá“; var það einnig talið aflagt í plágunni.
Nýbýli var stofnað í Hrauntúni 1830 sem hjáleiga Þingvallabæjar. Það hélst í byggð í rúm 100 ár en var aflagt 1935 í kjölfar þjóðgarðsmyndunar. Þar bjuggu þrjár kynslóðir sömu fjölskyldu sem ræktuðu sæmilegt býli úr nánast engu, hlóðu mikla grjótgarða og varðveittu um leið stóran hluta þekktra örnefna í og við þjóðgarðinn á Þingvöllum.
Hrauntúnsbærinn
Hrauntún – bærinn.
Sigurveig Guðmundsdóttir, sem dvaldi ásamt móður sinni í Hrauntúni sumarið 1919, lýsir húsakynnum Hrauntúnsbænda í grein sinni Sumar í Hrauntúni sem kom út í Lesbók Morgunblaðsins 26. desember 1984: „Mitt í þessu fagra ilmandi grængresi reis bærinn Hrauntún, hlýr og vinalegur eins og torfbæir einir gátu orðið. Tvær burstir sneru til suðurs fram á hlaðið og bæjargöngin á milli. Baðstofan var með einum sexrúðu glugga á stafni og tveggja-rúðu glugga til vesturs. Stofan var með þrísettum glugga og klædd bárujárni. Baðstofan með eldhúsið og fjósið afturaf var allt klætt torfi.
Hrauntún – hellulagða stéttin framan við bæinn.
Vandlega hlaðin stétt úr hraunhellum var fyrir framan bæinn. Hlaða, fjárhús og skemma með þvottahjalli lágu við heimtraðirnar sem lágu í norður í átt að Ármannsfelli. Þrennir fjárhúskofar voru dreifðir um túnið. Austur af túninu var afgirt gerði sem notast var við sem kúahaga. Brunnhola var vestan undir baðstofuveggnum.“
Um stofuna í bænum ritar Sigurveig: „Virðulegasti staður Hrauntúnsbæjar var stofan. Hún var svo virðuleg að fyrstu dagana þorði ég ekki að líta þar inn. Við veggi hinnar blámáluðu stofu stóðu bókaskápar frá gólfi til lofts, bækur á borði, bækur á kistum, allt fullt af bókum, margar í skínandi nýju skinnbandi, gamlar bækur, sögubækur, fræðibækur, tímarit, guðsorð, nýtt og gamalt.“
Staðhættir og örnefni í túni
Hrauntún 1929 – Jóhannes Kjarval.
Rústir Hrauntúnsbæjarins standa í miðju túninu. Inngangur er á suðurhliðinni, við stóran matjurtagarð sem er áfastur húsgrunninum að framan. Brunnur er hjá vesturhliðinni; þar er enn hægt að nálgast regnvatn á vorin. Skammt vestan við brunninn eru óljósar mannvirkjaleifar á lágum grasbölum.
Heimreiðin liggur að norðausturhorni bæjarins og eru grjóthlaðnar traðir meðfram henni. Þær eru nú nokkuð kjarrgrónar. Flóruð stétt er við traðarendana við bæinn og þar glittir í húsgrunna ýmissa skúra. Sunnan við stéttina eru stórar mannvirkjaleifar með niðurgröfnum kjallara og suðaustan þeirra er útihús.
Hrauntún – grjótgarður.
Hrauntún er umgirt tilkomumiklum, ferhyrndum grjótgarði, ríflega 200×200 m á stærð, víða mannhæðarháum en sums staðar hefur hann látið undan trjágróðri. Garðurinn hefur að líkindum verið hlaðinn og færður út í mörgum áföngum og má glöggt greina legu eldri garðbúta í túninu, sérstaklega að norðan- og sunnanverðu. Nokkrar grjóthrúgur eru í túninu og eru þær líklegast þar vegna túnræktar.
Innan þessa grjótgarðs er þvergarður sem aðskilur eystri þriðjunginn frá túninu. Þar var hagi fyrir kýr.
Hrauntún – túnakort (GG).
Norðaustast í honum er grjóthlaðin rétt og mannvirkjabrot. Þar sunnan við eru forvitnilegar þústir og er ekki óhugsandi að þar leynist forn mannvirki, þótt ekkert verði fullyrt um það að sinni.
Suðaustan í túninu er hóll sem kallast Birgishóll og sunnan hans, upp við túngarðinn, stendur lítið útihús með hlöðu. Vestan túngarðsins er smáhóll og á honum er Litlavarða, um 120 cm há. Suðvestan af henni er Hellishóll og í honum er jarðfall og afar grunnur skúti, tveggja til þriggja metra djúpur. Þar við eru aðrar tvær vörður.
Ítök og nytjar
Hrauntún – túnakort 1920.
Hrauntún var hjáleiga í landi Þingvalla og deildi því óskiptum landgæðum milli Þingvallabæjar og annarra hjáleigna hans. Skógarnytjum milli Hrauntúnsbænda og Skógarkotsbænda var þó skipt við Markavörðu, hér um bil mitt á milli bæjanna. Hrauntún átti ekki veiðirétt í Þingvallavatni.
Hrauntúnsbændur söfnuðu mestmegnis kalviði úr skóginum til eldsneytis en skammt austan Hrauntúns er örnefnið Kolgerðir. Þar hefur eflaust verið gert til kola áður fyrr. Norðaustan Kolgerða eru sjónarhólar frá bænum sem nefnast Skyggnirar og Háskyggnirahólar.
Hrauntún – loftmynd 2020.
Slægjur áttu Hrauntúnsbændur á Hofmannaflöt við Ármannsfell. Einnig hafa bændurnir slegið Sláttubrekku í Ármannsfelli og Biskupsflöt inn við Mjóafell, auk fjölda annarra grasbletta í skóginum. Stundum var farið lengst inn í Sæluhúsaflóa og Brunna til slægna.
Tveir stekkir voru notaðir frá Hrauntúni. Annar þeirra hét Gamli-Stekkur, 900 metrum austan bæjarins. Hinn hét Nýi-Stekkur, neðan við Stóragil í Ármannsfelli í tveggja kílómetra fjarlægð. Fjárgeymslu átti Hrauntún í Lambagjá, rétt norðan bæjarins. Það er þó ekki gjá heldur aflöng, sprungin hraunklöpp með grjóthleðslum fyrir báða enda.
Hrauntún – Gapi.
Fjárhellir bæjarins var við Gapahæðir suðaustan Hrauntúns, [nefndur Gapi. Í Gapahæðum er einnig Gapahæðahellir, ílangt frjárskjól]. Engar selstöður eru kenndar við Hrauntún en sunnan Gapahæða eru tveir hólar sem kallast Selhólar. [Þar er Sigurðarsel].
Samgöngur til og frá Hrauntúni
Hrauntún var úr alfaraleið fram til 1910, þegar Nýja-Hrauntúnsgata var rudd fyrir vagna og bifreiðar. Gata þessi liggur frá Skógarkoti og norður til Hrauntúns, sveigist þar meðfram norðvestanverðum túngarðinum og að bæjartröðunum.
Hrauntún – Hrauntúnsgata.
Áður fyrr var farið til Skógarkots um Hrauntúnsgötu; hún liggur ögn austar í landinu og hefst við suðausturhorn túngarðsins í Hrauntúni. Þar við er einnig upphaf Gaphæðaslóða sem liggja í suðaustur að fjárhelli bæjarins við Gapahæðir.
Stekkjargata bæjarins – sem ber ekkert nafn – liggur beint austur frá Hrauntúni að Gamla-Stekk undir Stórhólum. Gatan er vörðuð að hluta til og heita tvær þeirra næst bænum Skyggnisvarða og Hálfavarða. Frá Gamla-Stekk virðast einhverjir slóðar liggja áleiðis að Prestastíg.
Hrauntún – Gaphæðaslóði og Víðivallagata.
Heybandsvegur Hrauntúnsbænda heitir Víðivallagata og liggur norðaustur af bænum um Víðivelli inn að Hofmannaflöt, þar sem heyjað var. Gatan er nú gróin og illgreinanleg á köflum en hefur verið endurheimt inn að Brúnavörðu.
Norður af bænum liggur malarslóði og kallast Réttargata. Liggur hún að gömlu skilaréttinni við Sleðaás en nyrðri hluti hennar er ekki malarboinn. Leiðir tvístrast miðja vegu milli Hrauntúns og Ármannsfell og liggur eystri gatan, sem er malarborin, til norðausturs að Sandskeiðum.
Vestur af Hrauntúni, norðan Þrívarðna, liggur ógreinileg leið í gegnum Þrívarðnaskóg og niður bergrima á Sleðaásgjá sem nefnist Jónsstígur. Leiðin er almennt kennd við stíginn og liggur áleiðis að Leynistíg á Almannagjá.
Hrauntún – Leiragata.
Norðan leiðarinnar má sjá móta fyrir öðrum götuslóðum sem virðast stefna í átt að Sleðaási og Ármannsfelli um Löngulág. Hér gæti forn alfaraleið hafa legið niður til Þingvalla. Á þessum slóðum er Stóravarða og skammt austar, nálægt Réttargötu, er Gráavarða.
Að lokum liggur Leiragata frá Hrauntúni í suðvestur og fer um Leirastíg á Leiragjá. Hana fóru Hrauntúnsbændur er þeir þvoðu þvott og ull við Leiralæk, þá er hann rann óbeislaður um Leirar. Leiragata sameinast Nýju-Hrauntúnsgötu skammt vestan Hrauntúns.
Hraunbúarnir í Hrauntúni – Halldór Jónsson
Hrauntún var byggt að nýju 1830 af Halldóri Jónssyni (1796–1872) frá Eyrarsveit á Snæfellsnesi, vinnumanni séra Björns Pálssonar Þingvallaprests sem hafði þá nýtekið við prestkallinu.
Hrauntún – Brúnavarða.
Halldór er sagður hafa reist býlið ofan á gömlu seltóftum Þingvallabænda en gamla bæjarstæðið – Gamla-Hrauntún – hafi verið skammt norðaustar. Engin frekari vitneskja hefur varðveist um þær mannvirkjarústir. Halldór var kvæntur Maríu Jónsdóttur (fædd um 1782, dáin milli 1845–1850) og síðar Guðrúnu Gísladóttur (1816–1867).
Búskapurinn á Hrauntúni einkenndist af miklum harðindum fyrstu áratugina.
Bústofninn hafi í fyrstu talið þrjár ær og túnbletturinn gaf aðeins fimm hestburði af töðu.
Hrauntún – túngarður.
Halldór ræktaði landið síðan af kostgæfni næstu 40 árin og lagði grunninn að sæmilegu meðalbýli, með háum grjótgörðum og túnbletti sem var ræktaður úr nánast engu. Halldór var sæmdur heiðurspeningi („Ærulaun iðni og hygginda“) af Danakonungi árið 1868 fyrir dugnað og hagsýni í búskap og sinnti Halldór hreppstjórastörfum fyrir Kristján Magnússon í Skógarkoti seinustu æviárin.
Jónas Halldórsson
Hrauntún – Stekkjargatan.
Við andlát Halldórs Jónssonar 1872 var Hrauntún gert að tvíbýli. Tók sonur Halldórs, Jónas Halldórsson (1853–1922), við öðrum helmingnum aðeins 18 ára að aldri. Hinn helmingurinn fór alls til fjögurra annarra bænda. Enginn þeirra dvaldist þar langdvölum. Einn af þeim hét Tómas Jónsson, áður bóndi á Kárastöðum til áratuga. Hann varð úti í kafaldsbyl í janúar 1883.
Eftir það hefur Jónas Halldórsson séð alfarið um búskapinn í Hrauntúni og var þar bóndi næstu 50 árin.
Hrauntún – nú eyðibýli.
Hann var kvæntur Hólmfríði Jónsdóttur (f. 1845).
Jónas var rammur að afli og atorkusamur. Hreppstjóri Þingvallasveitar varð hann 25 ára gamall og sinnti því nær alla sína tíð. Fyrir þrítugt vann hann að meiri háttar vegbótum á Kjalvegi og hlóð veginn upp Sandkluftir. Einnig vann hann þreytulaust að grjótgarðinum mikla í Hrauntúni. Jónas var þekktur fyrir sérlyndi og var svo mikill bókasafnari að gestir áttu ekki orð er þeir komu í stofu bæjarins.
Halldór Jónasson
Hrauntún – örnefni.
Halldór Jónasson (1878–1969) tók við Hrauntúni að föður sínum látnum 1922 og hélt þar búskap fram til 1935, þegar byggð lagðist af í Þingvallahrauni í kjölfar þjóðgarðsmyndunar. Húsakynnin voru rifin þremur árum síðar. Halldór rak síðar fornbókaverslunina Bókaskemmuna í Reykjavík; hann lést 1969 og er grafinn í Þingvallakirkjugarði.
Halldór vann um 20 ára skeið að vegabótum á hálendinu og var um það rætt (sbr. Árbók Ferðafélags Íslands 1930, bls. 65), að enginn hafi dvalið lengur í óbyggðum – 500 nætur – en Halldór, að Fjalla-Eyvindi undanskildum. Halldór varðaði Kjalveg, ruddi Kaldadal, Uxahryggi og Leggjabrjót sem og Arnarvatnsheiði og Grímstunguheiði.
Ásgeir Jónasson
Hrauntún – tóftir.
Vert er að minnast á bróður Halldórs, Ásgeir Jónasson skipstjóra, í þessari umfjöllun. Ásgeir var þaulkunnugur sínum heimahögum og ritaði tvær greinar í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags á 4. áratug 20. aldar. Sú fyrri, Örnefni í Miðfellshrauni og á Miðfellsfjalli í Þingvallasveit, kom út 1932 og hin, Örnefni í Þingvallahrauni, árið 1939. Örnefnaskrár þessar – og sérstaklega hin síðarnefnda – eru einstaklega áreiðanlegar og geta lesendur hæglega notað þær sem leiðarvísa á göngu sinni í hrauninu. Með skrifum þessum tryggði Ásgeir Jónasson áframhaldandi varðveislu örnefna í og við þjóðgarðinn á Þingvöllum.
LITLA-HRAUNTÚN
Litla-Hrauntún – uppdráttur GG.
Fram kemur í skrifum Gunnars að „Litla-Hrauntún er eyðibýli í norðanverðum úthjörum Bláskóga. Það er staðsett hér um bil miðja vegu á milli Ármannsfells og Hlíðargjár, rétt sunnan við varnargirðingu þjóðgarðsins á Þingvöllum og þremur kílómetrum fyrir norðaustan eyðibýlið Hrauntún. Litla-Hrauntún er jafnframt sagt vera upp við hluta af hinum forna Hrafnabjargavegi sem liggur á milli Víðivalla og Prestastígs.
Munnmæli úr Þingvallasveit herma að búið hafi verið í Litla-Hrauntúni til forna, en þar má einnig finna vísbendingar um seljabúskap.
Hrauntún – Hrafnabargarvegur, Hrafnabjargargata, Hlíðarvegur og Prestastígur. (ÓSÁ)
Bakgrunnur
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 er getið um tvö Hrauntún í Þingvallaskógi. Annað Hrauntúnið var talið hafa farið í eyði í plágunni miklu en þar hafi síðar verið reist selstaða frá Þingvöllum. Hitt Hrauntúnið, sem hér kemur við sögu, var sagt vera „í skóginum í norðaustur af þessu og skammt eitt þar í frá“ og þar sjáist til „girðinga svo sem af túngarði.“ Þar hafi byggð að sögn einnig lagst af í plágunni miklu, en að öðru leyti hafa engar áreiðanlegar sögur varðveist af staðnum. Ekki kemur fram hvers vegna tvö aðskild eyðibýli í skóginum gengu undir sama nafni eða hvort að þau hafi kallast eitthvað annað til forna.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Í sóknarlýsingu séra Björns Pálssonar Þingvallaprests frá 1840 er Hrauntúnið síðarnefnda sagt „suður af Mjóafelli“ og kallað Litla-Hrauntún, eflaust til aðgreiningar frá syðra Hrauntúninu sem þá var komið í byggð á nýjan leik.
Sigurveig Guðmundsdóttir, sem dvaldist á barnsaldri í Hrauntúni sumarið 1919, minnist þess að hafa verið bent á Litla-Hrauntún einu sinni. Sigurveig minnist þess einnig að ganga um engjaveginn milli Hrauntúns og Hofmannaflatar til að færa sláttumönnum kaffi í brúsa. Henni var bannað að stíga út af veginum, því þá myndi hún villast í hrauninu.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Sigurveigu fannst það einnig óráðlegt, „því að þarna úti í hraunhólunum voru fornar rústir, enginn vissi hve gamlar. Þar gat verið reimt og hollast að halda sig sem lengst frá slíkum stöðum.“ Líklegt er að þar hafi hún átt við Litla-Hrauntún.
Guðmundur Davíðsson, umsjónarmaður á Þingvöllum á þriðja áratug 20. aldar og síðar fyrsti umsjónarmaður þjóðgarðsins, segir Litla-Hrauntún vera „langt norður á Þingvallahrauni, um það bil mitt á milli Ármannsfells og Hlíðargjár,“ nánar tiltekið í útjaðri skógarins og að þar séu leifar tveggja fornra bæjarstæða, sem heita hvort tveggja Litla-Hrauntún.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Séra Guðmundur Einarsson, sóknarprestur á Þingvöllum 1923–1928, telur sig hafa séð skálabyggingu fornmanna „norðaustur í hrauninu frá Hrauntúni að sjá“, sem hann telur „víst að sé innan girðingarinnar“. Ekki er ljóst hvort hann eigi þar við um Litla-Hrauntún eða allt annan stað.
Samkvæmt örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar frá Hrauntúni er Litla-Hrauntún sunnan á Mjóafellshrauni, sem er betur þekkt sem Skjaldbreiðarhraun, og þar sjást „auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur.“ Engin örnefni hafa varðveist í næsta nágrenni við Litla-Hrauntún fyrir utan tvö refagreni.
Litla-Hrauntún; selstaða við Prestastíg – uppdráttur ÓSÁ.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður lýsir mannvirkjum Litla-Hrauntúns stuttlega í bók sinni Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni frá 1945. Nefnir hann fyrst bæjarstæði sem hann telur vera seltóftir frá síðari öldum. Um 40 metrum norðan við þær greinir Matthías frá mjög fornlegum tóftum, líklega seltóftum, sem skiptast í tvö hólf og hringlaga mannvirki við hliðina á þeim. Að lokum minnist hann á fornlega, þrískipta bæjartóft um það bil 100 metrum austar. Matthías friðlýsti Litla-Hrauntún 1927.
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, sem skrásetti á sjöunda hundrað örnefna í Þingvallasveit á 9. áratug 20. aldar, segir Litla-Hrauntún á milli gömlu og nýju varnargirðinga þjóðgarðsins og skammt austan Víðivalla sem eru við rætur Ármannsfells. Þar að auki liggi forn leið fram hjá bæjarrústunum í átt að Hrafnabjörgum og þaðan yfir Hrafnabjargaháls [Prestastígur].
Leitin að Litla-Hrauntúni
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Litla-Hrauntún var merkt inn á öll helstu kort af Þingvallasveit á 20. öld, en á mörgum mismunandi stöðum. Nákvæm staðsetning Litla-Hrauntúns var því lengi vel á reiki og var það í raun talið týnt í byrjun 21. aldar. Ekki var hlaupið að því að staðsetja Litla-Hrauntún, því Þingvallahraun er erfitt yfirferðar og vandasamt getur verið að greina ummerki fornleifa innan um birkiskóga og lynggróður. Ekki bætir úr skák að eyðibýlið er langt frá alfaraleiðum. Auk þess á það sér enga ritaða sögu og gæti því hafa fallið í skuggann af öðrum minjastöðum í nágrenninu.
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur merkti hluta af rústum Litla-Hrauntúns sumarið 2012 í óbirtri skráningarvinnu fyrir Margréti Hrönn Hallmundsdóttur fornleifafræðing og þjóðgarðinn á Þingvöllum. Fjórum árum áður hafði félagið FERLIR merkt Litla-Hrauntún á öðrum stað tæpum kílómetra austar, skammt norðan við varnargirðingu þjóðgarðsins og upp við efri hluta Hrafnabjargavegar [Prestastígs] sem liggur milli Hlíðargjár og Hofmannaflatar.
Gunnar Grímsson, þá nemi í fornleifafræði, staðsetti Litla-Hrauntún í sjálfstæðri leit sumarið 2018, en hann vissi þá ekki af skráningu Heklu Þallar.
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Gunnar notaði flygildi til að myndmæla stórt landsvæði milli Ármannsfells og Hlíðargjár og útbjó síðan samsetta loftmynd og hæðarlíkan úr fjölda loftljósmynda. Túlkun hans á myndþekjunum leiddi í ljós útlínur fornra mannvirkja sem voru í samræmi við lýsingar Matthíasar Þórðarsonar af Litla-Hrauntúni frá 1945.
Uppgötvun Gunnars varð hvati að borkjarnarannsókn haustið 2019 undir stjórn Margrétar Hrannar Hallmundsdóttur fornleifafræðings, sem vann þá að rannsóknum í þjóðgarðinum. Borað var í nokkrar mögulegar rústir sem höfðu greinst á myndgögnum og staðfest að þar eru fornleifar.
Litla-Hrauntún – staðarlýsing
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Rústir Litla-Hrauntúns eru í 200 metra hæð yfir sjávarmáli og standa á kjarr- og lynggróinni hraunbreiðu sem hallar lítillega til suðurs. Óljós götuslóði liggur til suðausturs fram hjá rústunum og gæti hann verið hinn forni Hrafnabjargavegur [Prestastígur].
Litla-Hrauntún í frumheimildum
Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 (útg. 1981, bls. 366): „Hrauntún hefur kallað verið örnefni eitt í skógnum, sem munnmæli eru að bygt hafi verið fyrir pláguna, meinast síðan í plágunni í eyði lagst hafa og allajafna síðan í auðn verið. Hefur hjer í þessu takmarki selstaða verið frá Þingvöllum svo lángt fram sem menn til muna og er enn nú, og vita menn ekkert framar hjer um að undirrjetta.
Litla-Hrauntún – tóftir við Prestastíg.
Annað Hrauntún hefur og kallað verið í skóginum í norðaustur frá þessu og skamt eitt þar í frá, og sjer þar til girðinga svo sem af túngarði. Meinast þetta Hrauntún eins bygt verið hafa fyrir pláguna sem hið fyrra, en hvert bæði Hrauntúnin hafi undir eins bygð verið, eður hafi bærinn fluttur verið og bíhaldið svo nafninu, það hafa menn ekki heyrt, og meinast þetta Hrauntúnið með sama móti eyðst hafa í plágunni sem hið fyrra. Hjer um vita menn ekki heldur framar að segja.“
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur segir Litla-Hrauntún vera „suður af Mjóafelli“ í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 (útg. 1979, bls. 186).
Litla-Hrauntún – garður við Prestastíg.
Brynjúlfur Jónsson fornfræðingur getur Litla-Hrauntúns í samhengi við eyðibýlin Grímsstaði og Hrafnabjörg í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1905, bls. 45: „Önnur forn bæjarrúst er í hrauninu langt suðvestur frá Kluftum. Þar heitir Litla-Hrauntún. Eigi sér þar vatnsból og eigi er þar heldur túnstæði.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939: „Sunnan á Mjóafellshrauni eru auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur. Það heitir Litla-Hrauntún, og hefur þar líklega bær verið.“
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 81–82: „Gömul eyðibýli eru allmörg í Þingvallasveit, og skal hér getið nokkurra, sem eru í Þingvallalandi. Nyrzt er Hrauntún, nefnt Litla-Hrauntún. Sér þar fornar tóftir á 3 stöðum.“
Matthías vitnar síðan beint í Jarðabókina, en bætir við athugasemd í neðanmálsgrein um selstöðuna í Hrauntúni: „Tóftirnar bera nú með sér, að þar hafi ekki verið sel æði lengi.“
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 182: „Niður með Ármannsfelli, tiltölulega stutt frá Hofmannaflöt, eru […] Víðivellir. Leiðin af Víðivöllum lá í suðausturátt í stefnu á Hrafnabjörg. Skammt fyrir austan Víðivelli er gamalt eyðibýli sem farið var hjá og hét Litla-Hrauntún. Engar heimildir eru til um það hvenær búið var þar. Áfram liggur leiðin austur að Hlíðargjá og yfir hana á Prestastíg.“
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Pétur segir þá í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 14: „Litla-Hrauntún er gamalt eyðibýli, sem var skammt austan Víðivalla við gömlu leiðina frá Ármannsfelli um Prestastíg og suður yfir Hrafnabjargarháls.“
[FERLIRsfélagar staðsettu tóftir Litla-Hrauntúns við Prestastíg árið 2008, auk tófta suðvestan undir lágum aflöngum klapparhól skammt innan varnargirðingar um þjóðgarðinn.]
Prestastígur frá Lyngdalsheiði um Hrafnabjargarháls að Ármannsfelli – herforingjaráðskort frá 1910.
Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur gengur að vesturhluta Litla-Hrauntúns í júlí 2012 og skráir tóftir sem Matthías Þórðarson kallaði „mjög fornlega“.
Gunnar Grímsson fornleifafræðingur finnur Litla-Hrauntún með fjarkönnun í júní 2018. Hann lýsir leitinni að Litla-Hrauntúni í BA-ritgerð sinni Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél sem út kom árið 2020. Gunnar birtir uppfærða túlkun á staðnum í greininni Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags árið 2024.“
Niðurlag
Litla-Hrauntún – Hrafnabjargarvegur (Prestastígur.
Þingvöllum er gjarnan lýst sem mesta sögustað landsins, en sagan af Litla-Hrauntúni hefur fyrir löngu gleymst. Helstu ummerki sögunnar eru nú varðveitt í rústum staðarins. Aðeins verður hún lesin á ný með nákvæmum fornleifarannsóknum. Miðað við útlit rústanna og gömul munnmæli mætti álykta að Litla-Hrauntún hafi verið í byggð oftar en einu sinni á miðöldum og ýmist notað sem býli eða sel.
Ekki er fyllilega ljóst hvers vegna fólk festi rætur í Litla-Hrauntúni miðað við landshætti nú til dags. Svæðið virðist harðbýlt og afskekkt, vatnslaust og rýrt. Það gæti þó ekki alltaf hafa verið raunin.
Prestastígur.
Þótt Litla-Hrauntún sé nú staðsett í útjaðri skógarins, þá herma gömul munnmæli í sveitinni að skógurinn hafi náð enn lengra inn til landsins og að fleiri býli hafi verið reist upp til fjalla. Litla-Hrauntún hefur jafnframt verið upp við alfaraleið þegar Hrafnabjargavegur var í notkun, og landfræðileg einangrun því minni en nú.
Reikna má með að skógurinn hafi verið aðalforsenda byggðar í Litla-Hrauntúni, líkt og á öðrum býlum og seljum í Þingvallasveit, og nýttur til eldsneytis og beitar. Saga Litla-Hrauntúns er því samofin sögu skógarins og hefur hann nú fest rætur sínar kyrfilega í rústum þess að sinni.“
Ljóst er, af fyrirliggjandi minjum að dæma, að framangreind „Litla-Hrauntún“ hafa verið á að m.k. tveimur stöðum, þ.e. við alfaraleiðina Hrafnabjargarveg (Prestastíg) sem og skammt sunnan hans.
Heimild:
-https://www.thingvellir.is/fraedsla/ornefni/h/hrauntun/
-https://www.thingvellir.is/fraedsla/ornefni/l/litla-hrauntun/
Hrauntún.
Flugvélaflök – helgi
Leifar flugvéla frá stríðsárunum má sjá á rúmlega 33 stöðum á Reykjanesskaganum – utan flugvalla. Bæði rákust flugvélarnar á fjöll og brotlentu eða voru skotnar niður. Síðastnefnda hópnum tilheyra leifar tveggja þýskra flugvéla sem hingað hafði verið flogið. Aðrar vélar tilheyrðu bandamönnum.
Hreyfill úr Bresku Gránu – nú undir húsvegg í Mosfellsbæ.
Á öllum stöðunum má enn sjá ummerki, mismikil, rúmlega 60 árum eftir að atburðirnir gerðust. Af ljósmyndum, sem teknar voru á slysavettvangi, má yfirleitt sjá mikið brak, sem bæði vindur og vatn hefur síðan fært úr stað. Heillegir hlutir voru margir fjarlægðir skömmu eftir óhöppin, en mest hefur þó verið fjarlægt af ferðalöngum sem skoðað hafa staðina. Ferðalangarnir hafa gjarnan tekið með sér hluti til minningar um komu þeirra á vettvang. Þeir hlutir hafa síðar farið forgörðum enda til lítils yndis og engum til gagns í heimahúsum þar sem þeir hafa ekki verið í neinum tengslum eða samhengi við atvikið.
Leifar flugvélanna á vettvangi eru einu vísu staðfestingarnar hvar atburðurnir áttu sér stað.
Brak í Langahrygg – fjarlægt af slysavettvangi af mönnum, sem ekki höfðu til þess leyfi.
Þegar sérhver einn af hverjum 10 ferðalöngum taka með sér einn hlut er ljóst að ummerkin verða fljót að hverfa, eins og raunin hefur verið á. Horfnar leifar verða þeim sem á eftir koma hvorki til vitundar um staðsetninguna né staðfesting á því sem þar gerðist. Dæmi eru um að óheill hafi fylgt þeim, sem fjarlægt hafa hluti af vettvangi slysa.
Vettvangurinn – og allt sem á honum á að vera – er í rauninni minningarummerki, bæði um atburðinn og þá sem þar annað hvort létu lífið eða björguðust. Það er því mikilvægt að fólk er þangað kemur láti allt óhreyft.
Hreyfill á slysstað í Kistufelli – nú undir húsgafli í Mosfellsbæ.
Tvö stórtækari dæmi má nefna hér um hluti, sem fjarlægðir hafa verið af vettvangi flugslysa. Annað er hreyfill úr Bresku Gránu sem nauðlenti í Bláfjöllum 1945 og hitt er hreyfill úr Hudson-vél sem fórst í Kistufelli sama ár. Báða þessa hreyfla sótti Arngrímur Jónsson, flugstjóri, og félagar hans á slysavettvang og færðu að flugskýli á Tungubökkum í Mosfellssveit. Þar hafa hreyflarnir legið utan dyra undanfarin ár.
Í Kistufelli suðvestanverðu er mikið brak úr flugvél, sem brotlenti í hlíðinni. Annar mótorinn liggur neðan við hlíðina, en talsvert af hlutum á víð og dreif hingað og þangað. Um var að ræða Hudson l/251, tveggja hreyfla kafbátaleitarvél frá breska flughernum. Slysið varð í 27. mars árið 1945. Með vélinni fórust fimm menn. Arngrímur og félagar sóttu hinn hreyfilinn, sem ofar var. Notuð var þyrla til að þoka honum úr farinu og síðan til að færa hann niður á þjóðveg.
Slysstaður í Bláfjöllum – hreyfillinn var fjarlægður og er nú undir húsvegg í Mosfellsbæ.
Í slysaskráningaskýrslu hernámsliðsins hér á landi kemur m.a. fram að þann 6. febrúar 1945 hafi Avro Anson flugvél frá Konunglega breska flughernum hrapað eða nauðlent á svæðinu á milli Vífilsfells og Bolla. Flugvélin var á leið frá Reykjavík til Hafnar í Hornafirði. Þrír voru í áhöfninni. Einn slasaðist alvarlega, en tveir minna. Þeir komust fótgangandi niður hlíðarnar, yfir þykkmosavaxið og úfið Rjúpnadalahraunið og alla leið að Rjúpnahæð, þar sem þeir gátu tilkynnt óhappið.
Stjörnuhreyfill sést vel á vettvangi sem og aðrar leifar, s.s. hluti hjólastells, gluggarammi, vélarhlutar o.fl. Nokkuð af þunnum spýtum voru á vettvangi og sást vel hvernig tréverkið hafði verið fest við járnhluta, en eins og kunnugt er var grind vélarinnar úr tré og klæðning að hluta úr striga. Ekki var að sjá vélarhluta með merkjum eða númerum. Arngrímur og félagar tóku hinn stjörnuhreyfilinn og færðu á fyrrnefndan stað.
Kastið – gripur, sem hirtur var úr flugvélaflakinu.
Dæmi um ófarnað ferðalangs sem fjarlægði hlut af vettvangi má nefna sögu manns er heimsótti Kastið utan í Fagradalsfjalli þar sem skoðuð var flugvél sú er Andrews yfirhershöfðingi Evrópuherafla Bandaríkjamanna í Seinni heimstyrjöldinni. Um var að ræða mesta flugslys hér á landi á þeim tíma.
Ferðalangurinn vildi ólmur taka með sér bráðinn álbút til minningar um þennan sögufræga atburð. Reynt var telja hann frá því. Skömmu síðar gerði hann sér ferð á vettvang með það fyrir augum að taka með sér hlut úr flugvélinni. Á leiðinni til baka týndi hann gleraugunum sínum, farsímanum og krítarkortinu, hlutum sem hvað mikilvægastir eru nútímamanninum. Hann fór til baka og skilaði hlutnum, en gripirnir eru enn ófundnir. Ef hann ætlar að endurheimta þá þarf hann að fara á Vörðufell í Selvogi og hlaða þar vörðu. Skv. þjóðsögunni á hann þá að endurheimta gripina – en það er nú önnur saga.
Fótspor eins hins hinsta á Langahrygg.
Þessi dæmi vekja upp þá hugsun hvort ekki ríki friðhelgi á vettvangi flugslysa hér á landi. Svo mun ekki vera hvað hina lagalegu hlið varðar, en sú hlið, sem snýr að þessum málum er fremur siðferðilegs eðlis.
Stríðsminjar (herminjar) á Íslandi njóta almennt ekki sjálfkrafa lagalegrar friðunar samkvæmt aldursákvæðum laga um menningarminjar nr. 80/2012. Ástæðan er sú að mannvirki þurfa að vera reist árið 1923 eða fyrr (eða vera a.m.k. 100 ára gamalt menningarlandslag) til að vera sjálfkrafa friðuð. Þar sem stríðsminjarnar eru flestar frá árunum 1940–1945 falla þær undir svokallaðar nýminjar. Minjastofnun Íslands hefur heimild til að friðlýsa yngri minjar sérstaklega ef talið er að menningarsögulegt gildi þeirra sé mikið. Stofnunin sú hefur enn ekki séð sér sóma að spyrna við stöðugt hverfandi „fornleifum“ þar sem stríðsminjar koma við sögu.
Sjá má myndir á FERLIRsvefnum – https://ferlir.is/portfolio-item/flugvelaflok/
Brak við Vogshól.
Hudson ferst við Kistufell 1945
Í Sjómannadagsblaði Grindavíkur 2026 er umfjöllun Karls Smára Hreinssonar með fyrirsögnina „Hudson-flugvél ferst við Kistufell árið 1945„. Þar fjallar hann m.a. um flugslys er Hudson-flugvél breskra flughersins fórst með fimm manna áhöfn í Brennisteinsfjöllum 27. mars árið 1945:
Karl Smári Hreinsson.
„Á árum síðari heimsstyrjaldar misstu bandamenn margar flugvélar sínar í fjöllunum á sunnanverðum Reykjanesskaga á svæðinu frá Reykjanestá og að Ölfusá. Líklega hafa fjórar breskar flugvélar og um 11 bandarískar farist eða nauðlent á þessu svæði á árunum 1940-1945. Þá eru ótaldar nokkrar flugvélar sem nauðlentu eða fórust á sjó sunnan við Reykjanes. Að auki fórst einn flugbátur frá kanadíska flughernum við Stapatinda á Sveifluhálsi.
Ástæður fyrir þessum mikla fjölda slysa á þessu svæði eru nokkrar. Oftast voru þessar flugvélar að koma úr flugi af hafi, flugu lágt og höfðu ekki afísingarbúnað eins og tíðkast í dag og flugu sjónflug. Skilyrði til flugs eru allt önnur og erfiðari við fjöll en yfir sjó. Flugleiðsögutækni var frumstæð og samskipti við flugturn oft takmörkuð. Margir flugmannanna höfðu litla þjálfun og þekktu ekki aðstæður, hvorki veðurfar né landslag. Flestar þessara flugvéla voru í leitar- og eftirlitsflugi með kafbátum, aðrar að fylgja skipalestum eða í ferjuflugi.
Veðurathugunarflug frá Reykjavík
Hudson Mk-III.
Í október 1941 var 1407. R.A.F, sérhæfð veðurathugunarflugsveit, stofnuð og varð sérstök deild í strandgæslu breska flughersins (RAF Coastal Command) með aðstetur á Reykjavíkurflugvelli. Hlutverk flugsveitarinnar var hálofta- og veðurathuganir á Norður-Atlantshafi. Árið eftir stofnun flugsveitarinnar var flugvélum sveitarinnar fjölgað og hún fékk Lockheed Hudson flugvélar til umráða og nokkrar Handley Page Hamden-vélar, sem voru teknar úr notkun árið eftir, og einig Hudson Ventura-vélar sem þó voru fljótlega einnig teknar úr notkun.
Fossvogskirkjugarður – minnismerki.
Á þessum árum hélt flugsveitin uppi stöðugu veðurathuganarflugi frá Reykjavíkurflugvelli. Hún studdist einnig við gögn frá öðrum flugsveitum, þar á meðal 269. R.A.F-flugsveitinni sem sá um ískönnunarflug og 330. N-flugsveitinni (norsku flugsveitinni) og flugsveit 612 sem sá um kafbátaleit. Einnig var hluti af 221. R.A.F-flugsveitinni staðsettir á Reykjavíkurflugvelli og sinnti kafbáta- og eftirlitsflugi haustið 1941. Þær uplýsingar sem flugsveitirnar öfluðu nýttust mest við kafbátaeftirlitsflugið og aðrar könnunarferðir vegna skipalesta á leið frá Bandaríkjunum og Kanada til Bretlands og einnig Rússlands.
251. flugsveit R.A.F.
251. flugsveit konunglega breska flughersins, R.A.F, var upphaflega stofnuð í ágúst 1918 upp úr fjórum öðrum flugsveitum.
Reykjavíkurflugvöllur í febrúar 1945.
Hlutverk hennar var kafbátaeftirlitsflug frá Yorkshire á austurströnd Englands. Flugsveitin var leyst upp 20. júní 1919. Þann 1. ágúst 1944 var 1407. R.A.F.-flugsveitin endurskipulögð og fékk nýtt númer og varð 251. flugsveit R.A.F. Mottó eða einkennisorð flugsveitarinnar var: „However the wind blows“ (Hvernig sem vindurinn blæs).
Sá hluti R.A.F. 279. flugsveitarinnar sem sá um leit og björgun var færður í þessa nýju flugsveit. Þar með fékk flugsveitin aukið hlutverk bæði við eftirlits- og björgunarflug. Flugsveitin starfaði nær eingöngu frá Reykjavíkurflugvelli. Í fyrstu hafði hún á að skipa bæði Avro Ansons I-flugvélar sem tilheyrðu flugsveitinni voru notaðar í samskiptaflugi en Hudson-vélarnar höfðu sérstaka björgunarbáta sem hægt var að varpa niður til manna í neyð.
Boeing Fortress, amerísk flugvél í þágu R.A.F. 1939-1945.
Í mars 1945 fékk flugsveitin sínar fyrstu Boeing Fortresses II-vélar sem voru í notkun það ár. Þann 30. október 1945 var flugsveitin lögð niður.
Mikilvægi flugsveitarinnar
Flugsveitin og saga hennar er lítið þekkt á Íslandi en þó var hlutverk hennar afar mikilvægt. Þær upplýsingar sem flugsveitin safnaði voru mælingar á loftþrýstingi, raka- og hitastigi og vindafari.
Lockheed Ventura.
Athafnarsvæði flugsveitarinnar var á hafsvæðum suður og vestur af Íslandi og einnig var eftirlit með hafís á hafsvæðinu ámilli Íslands og Grænlands, Grænlandssundi. Þetta eftirlitsflug var hættulegt vegna erfiðra veðurskilyrða og ísingarhættu. Mikilvægi flugsveitarinnar og þeirra upplýsinga sem hún safnaði var ómetanlegt. Þar sem Ísland var mikilvæg bækistöð fyir Bandamenn til að skapa öryggi á Norður-Atlantshafi bæði fyrir flugumferð og skipalestir þá var nauðsynlegt fyrir stríðsreksturinn að hafa sem nákvæmastar upplýsingar um veður því allar ákvarðanir um ferðir skipalestanna voru teknar með hliðsjón af veðurfari.
Lockheed Hudson.
Flugsveitin var ein af fáum sveitum er gátu sinnt langdrægu veðurflugi langt út á Atlantshaf. Veðurkerfi á Norður-Atlantshafi myndast vestan við Ísland og berast síðan austur yfir Bretland og meginland Evrópu. Talið er að Eisenhower, yfirmaður herafla Bandamanna í Evrópu, hafi stuðst við upplýsingarnar frá Íslandi þegar hann ákvað að hefja innrásina miklu í Normandy 6. júní 1944. Flestar evrópskar veðurstöðvar höfðu spáð langvarandi óveðri sem hefði gert innrásina erfiða eða ómögulega en upplýsingarnar frá Íslandi sýndu stutt hlé á illviðrakaflanum sem Bandamenn gátu notfært sér.
Björgunarflug frá Íslandi var einnig mjög mikilvægt, ekki aðeins til að bjarga mannslífum heldur til að áhafnir sem bjargað var gætu haldið áfram starfi sínu í flughernum því alltaf var skortur á þjálfuðum flugmönnum og flugliðum.
Tvær flugvélar farast í hafi
Hudson.
Á aðeins fimm mánuðum misstu 251. flugsveit R.A.F þrjár flugvélar sem allar voru af Hudson Mk III-gerð. Þann 9. nóvember 1944 fór Hudson FK752 af stað í veðurathugunarflug. Klukkan 20:57, þegar flugvélin var á heimleið og stödd 75 mílur suðvestur af Reykjavík, heyrsðist neyðarkall frá vélinni.Veður fór þá versnandi og vélin skilaði sér ekki. Hugsanlega hefur ísing orðið til þess að hún fórst. Í vélinni var fimm manna áhöfn eins og algengt var á Hudson-flugvélunum. Þrír úr áhöfninni voru í Konunglega breska flughernum, R.A.F., og tveir menn í onungslega ástralska flughernum, R.A.A.F.
Kistufell – brak.
Aðeins rúmlega fjórum mánuðum síðar fórst önnur Hudson Mk III-flugvél 251. R.A.F. flugsveitarinnar yfir sjó og við svipaðar aðstæður. Flugvélin, FK739, lagði af stað frá Reykjavíkurflugvelli skömmu eftir miðnætti þann 17. mars 1945 í hefðbundið veðurathugunarflug. Vélin var í sambandi við stjórnstöð í Reykjavík þangað til sambandið rifnaði þegar vélin átti eftir um klukkustundar flug til Reykjavíkur, þá á heimleið. Leitað var að vélinni í nokkra daga án árangurs. Með vélinni fórurust fimm menn. þrír þeirra voru frá Konunglega breska flughernum, R.A.F., og tveir menn tilheyrðu Konunglega ástaralska flughernum R.A.A.F., líkt og áhöfn Hudson-vélarinnar sem týndist 9. nóvember 1944.
Síðasta flug AD-L
Þann 27. mars 1945, kl. 01.29 að staðartíma, lagði Hudson Mk III, Fk743 flugsveitarinnar sem bar einkennisstafi flugsveitarinnarm stafina AD-L, af stað frá Reykjavíkurflugvelli í hefðbundið veðurathugunarflug suður og vestur af Íslandi. Síðast heyrðist frá vélinni kl. 09:55 um morguninn þegar flugmaðurinn óskaði eftir segulstefnu. Leit hófst fljótlega af vélinni þar sem hún skilaði sér ekki á tilsettum tíma en önnur flugvél frá sömu sveit fann flakið á Kistufelli í Brennisteinsfjöllum, um 26 km í suðaustur frá Reykjavík. Allir í áhöfn vélarinnar fórust. Það var ekki fyrr en 9. apríl að líkamsleifar áhafnarinnar voru sóttar og jarðsettar í hermannagrafreitnum í Fossvogskirkjugarði þrem dögum síðar.
Þeir sem fórust voru:
-John James Yules, flugstjóri (pilot Officer) R.C.A.F. (Konunglega kanadíska flughernum). Hann frá Port Arthur, Ontario, Kanada, 30. ára.
-Thomas Maclaren Lincoln, (Flying Officer) loftskeytamaður/skytta, R.C.A.F., 25 ára.
-N. Smith, (Flight Leeutenant), flugleiðsögumaður/skytta, R.C.A.F., 29 ára.
-William Edmondson, (Sergent), loftskeytamaður/skytta, R.C.A.F. (þ.e. varaliði, Volunteer Reserve). Hann var frá Winnipeg, Kanada, 24. ára.
-A.R. Simmonds, R.A.F.V.R.-varaliði, veðurathugunarmaður, 19 ára.
Eins og fram kemur í þessari upptalningu voru þrír menn í áhöfninni í Konunglega kanadíska flughernum, R.C.A.F.
Minnismerki um þessa flugsveit og aðrar flugsveitir Bandamanna er í Fossvogskirkjugarði.“
Heimild:
-Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026, Hudson-flugvél ferst við Kistufell árið 1945, Karl Smári Hreinsson, bls. 72-74.
Reykjavíkurflugvöllur 1942.
Hendrikshús Strandgötu 17
Hendrikshús er eitt af sögufrægum og einkennandi timburhúsum Hafnarfjarðar, þekkt fyrir hvítmálaða viðarveggi sína og bláa gluggakarma. Húsið samanstendur af hæð, risi og kjallara. Árið 2021 var fjallað um beiðni um flutning og endurbyggingu hússins að Hverfisgötu 12 í bæjarráði Hafnarfjarðar.
Hendrikshús á sér ríka og áhugaverða sögu sem teygir sig aftur til loka 19. aldar, þegar Hafnarfjörður var enn lítið sjávarþorp.
Byggt af dönskum ættum árið 1890
Hafnarfjörður fyrrum – Hendikshús, Strandgata 17 við Linnetsstíg er í gulum depli á myndinni.
Húsið var reist árið 1890 af Hendrikk Hansen, manni af dönskum ættum, og dregur nafn sitt af honum. Hendrikk lét byggja húsið fyrir sig og verðandi eiginkonu sína, en þau fluttu inn á annan í jólum sama ár. Samkvæmt sögnum afkomenda hans kostaði um 700 krónur að byggja húsið á sínum tíma, sem þótti dágóð upphæð.
Á þessum tíma þótti Hendrikshús með stærri og glæsilegri húsum í Hafnarfirði. Það var byggt með kjallara, hæð og risi, sem var alls ekki algengt á þeim árum.
Lífið við fjöruborðið
Strandgatan norðanverð árið 1919.
Staðsetning hússins var upphaflega talsvert frábrugðin því sem hún er í dag. Þegar húsið var byggt náði fjaran nánast alveg upp að því. Hendrikk var með árabát standandi beint fyrir neðan húsið og réri þaðan til fiskjar. Börn og unglingar í bænum nýttu fjöruna reglulega til leikja og marhnútatveiða. Hendrikk átti jafnframt stórar lóðir í kringum húsið sem hann gaf síðar bræðrum sínum.
Nútíminn og framtíðaráform
Strandgata 1920. Hendrikshús lengst til vinstri.
Húsið hefur í gegnum tíðina hýst ýmsa starfsemi, allt frá því að vera hreint einbýlishús yfir í að hýsa litlar verslanir.
Vegna þess hve sögufrægt húsið er hefur það verið friðað. Nýjustu kaflarnir í sögu þess snúa að miklum skipulagsbreytingum. Minjastofnun hefur gefið leyfi fyrir því að húsið verði flutt af núverandi lóð sinni við Strandgötu að lóð við Bröttukinn. Áformin gera ráð fyrir að húsið verði endurgert þar í upprunalegri dýrð, á meðan nýtt og stærra húsnæði verður byggt á gömlu lóðinni við Strandgötu.
Hendrik Hansen og Jónína
Hendrikshús að Strandgötu 17.
Hendrik Hansen og Jónína Jónsdóttir voru frumbyggjar í Hendrikshúsi. Þau bjuggu í því ásamt dóttir sinni Hendrikku Hendriksdóttir. Hún bjó þar öll sín búskaparár ásamt eiginmanni sínum Ólafi Runólfssyni og dætrunum Sigríði, Jónínu og Guðnýju. Sigríður og Alfreð maður hennar bjuggu síðast í húsinu.
Afkomendur þeirra seldu húsið eftir hennar dag.
Sigríður Ólafsdóttir var hjúkrunarfræðingur og Alfreð norskur að uppruna. Börn þeirra voru: Sveinn, Hendrikka og Ólöf.
Hendrikshús – lóðin.
Húsið var, sem fyrr segir, reist af Hendrik Jóhannessyni Hansen og eiginkonu hans, Jónínu Jónsdóttur. Þau hófu búskap sinn í húsinu beint eftir byggingu þess árið 1890. Hendrik var mikill athafnamaður og dugnaðarforkur. Fjölskyldan stækkaði fljótt lóðina og ræktaði umhverfið, en Hendrik átti stóran þátt í að byggja upp þetta svæði miðbæjarins.
Einkadóttirin Hendrika og verslunin
Hendrik og Jónína áttu eina dóttur sem hét Hendrika Hansen. Hún ólst upp í Hendrikshúsi og bjó þar alla sína ævi, allt til dauðadags.
Hendrikshús og litla verslunarbyggingin við Strandgötu.
Hendrika giftist Ólafi Runólfssyni, sem var bóndi og kaupmaður. Ólafur og Hendrik tengdafaðir hans unnu náið saman og nýttu lóðina við Strandgötu 17 undir atvinnurekstur:
• Lítil verslunarbygging: Árið 1917 byggði Hendrik nýtt og lítið einlyft verslunarhús neðar í lóðinni.
• Reksturinn: Ólafur Runólfsson rak þar sölubúð og verslun í mörg ár. Seinna hýsti þetta litla hús ýmsar aðrar þekktar rekstrareiningar í Hafnarfirði, en það stendur enn sem elsta upprunalega húsið við götuna.
Bræðurnir og Welding-ættin
Hendrikshúsið og verslunarbyggingin.
Hendrikshús var líka miðstöð fyrir stórfjölskylduna. Bróðir Hendriks, Einar J. Hansen, ólst að hluta til upp með honum í húsinu. Einar reisti síðar eigið tvílyft timburhús árið 1908 á nærliggjandi hluta lóðarinnar.
Heimilislífið á Strandgötu 17 endurspeglaði gamla tímann þar sem fólk tók að sér ættingja og skjólstæðinga. Á heimili Hendriks bjó meðal annars ungur maður, Jón Árnason, sem síðar varð þekktur í bænum undir nafninu Jón Welding, en frá honum er hin kunna Welding-ætt í Hafnarfirði komin.
Flutningur og endurbygging
Hendrikshúsið 2026 – bíður flutnings.
Flutningur og endurbygging Hendrikshúss er flókið verkefni sem lýtur ströngum reglum húsafriðunar. Skipulagsáformin sýna hvernig á að bjarga sögu þess á nýjum stað á meðan nútímavæðing á sér stað á gömlu lóðinni.
Í febrúar 2026 samþykkti byggingarfulltrúinn í Hafnarfirði opinberlega flutninginn á nýjan stað.
Þótt upphaflega hafi staðið til að flytja Hendrikshús á auða lóð við Hverfisgötu 12, sýna nýjustu samþykktu áformin að breyting varð á áætlunum. Samkvæmt nýjustu leyfum byggingarfulltrúa verða Hendrikshús ásamt tilheyrandi verslunarhúsi (Mhl. 01 og Mhl. 02) flutt af Strandgötu 17 yfir á lóðina við Bröttukinn 29.
Hvað verður endurnýtt og hvað víkur?
Strandgata 27 – Afgreiðslufundur byggingarfulltrúa 4. febrúar 2026.
Húsið sjálft hefur um árabil verið í mikilli niðurníðslu og þarfnast gríðarlegs viðhalds. Ferlið mun fara fram í nánu samstarfi við Minjastofnun Íslands:
• Grindin varðveitt: Ljóst þykir að stór hluti timbursins er kominn á tíma vegna fúa, en skylda er að nýta allt það sem enn er heillegt og nýtanlegt, sérstaklega hluta af upprunalegu grindinni.
• Litla verslunarhúsið: Þótt gamla, litla verslunarbyggingin á lóðinni (sem byggð var 1917) hafi verið friðuð, fékkst leyfi til þess að hún flyttist með á nýja staðinn frekar en að hún yrði rifin á gömlu lóðinni.
Nýbygging á Strandgötu 17
Með því að færa Hendrikshús losnar ein eftirsóttasta byggingarlóðin í miðbæ Hafnarfjarðar. Samkvæmt gildandi deiliskipulagi miðbæjarins er gert ráð fyrir að þegar gömlu húsin hafa vikið, megi reisa þar nýtt og nútímalegt tveggja hæða hús með portbyggðu risi sem mun hýsa verslunar- og íbúðarhúsnæði í takt við aðra uppbyggingu við götuna.
Sjá meira um Bröttukinn 29 HÉR.
ÓSÁ tók saman.
Hendrikshúsið að Strandgötu 17 – loftmynd 2025.
Grindavíkurstríðið 1532 – blóðug barátta um skreiðina
Í „Sjómannadagsblaði Grindavíkur 2026“ er umfjöllun um „Grindavíkurstríðið 1532“ undir fyrirsögninni „Blóðug barátta um skreiðina„. Engendingar sáu að staða þeirra við Ísland var orðin veik og óttuðust að missa síðustu bækistöð sína á Suðurnesjum [hafa ber þó í huga við lesturinn að Grindabvík er ekki á Suðurnesjum]:
Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026.
„Vorið 1532 varð Grindavík vettvangur átaka sem sjaldan eru nefnd í almennri Íslandssögu en höfðu engu að síður mikil áhrif á verslun, sjósókn og samskipti Íslands við umheiminn. Þar mættust Englendingar, Þjóðverjar, Danir og Íslendingar í harðri baráttu um eina verðmætustu auðlind landsins, skreiðina.
Þessi átök voru síðar kölluð Grindavíkurstríðið. Þau stóðu aðeins í skamman tíma en voru hluti af lengri samkeppni um fiskimið Íslands og verlsun við landsmenn. Átökin sem hófust á Básendum en lauk með blóðugri árás í Grindavík mörkuðu tímamót í sögu verslunar og sjósóknar við Ísland.
Kapphlaup um gull hafsins
Á 15. og 16. öld var íslensk skreið mjög eftirsóptt útfluningsvara. Hún var flutt til Englands og meginlands Evrópu og seld með miklum hagnaði.
Englendingar við strönd Grindavíkur 1532.
Erlendir kaupmenn sigldu hingað á hverju vori og reyndu að tryggja sér sem mestan fisk. Samkeppnin var svo hörð að kaupmenn hlupu stundum um og merktu sér fiskistafla um leið og þeir komu til landsins. Fiskurinn var brennimerktur með stöfum kaupmannsins, jafnvel áður en kaup höfðu farið fram. þannig reyndu menn að „helga“ sér aflann áður en aðrir næðu til hans.
Þetta leiddi til sífelldra deilna. Kaupmenn töldu sig eiga fisk sem aðrir höfðu merkt. Sumir höfðu samninga frá fyrra ári en aðrir voru fyrstir á staðinn. Erfitt gat reynst að leysa ágreining sem upp kom og oft enduðu mál með hótunum eða ofbeldi.
Samkeppnin var ekki tilviljun. Skreiðin var einfaldlega gulls ígildi. Einn skipsfarmur frá Íslandi gat skilað svo miklum verðmætum að hann greiddi allan kostnað við ferðina og skildi jafnvel eftir verulegan hagnað. Það er því ekki undarlegt að kaupmenn hafi verið tilbúnir að taka áhættu og jafnvel berjast um fiskinn.
Básendar – uppdráttur ÓSÁ.
Englendingar höfðu lengi verið ráðandi í Íslandsverslun. Þeir fiskuðu einnig sjálfir við landið og höfðu bækistöðvar víða. Þegar þýskir Hansakaupmenn, einkum frá Hamborg og Bremen, fóru aðs ækja hingað í auknum mælii harnaði samkeppnin enn frekar. Árið 1532 var svo komið að Englendingar höfðu missr flestar hafnir síðinar við Ísland. Þeir héldu þó enn Grindavík og Vestmannaeyjum og á hvorum stað voru miklir hagsmunir í húfi.
Hamborg og Bremen
Vorið 1532 kom þýski kaupmaðurinn Ludtkin Smith til Básenda. Samkvæmt venju fékk sá sem fyrstur kom í höfn rétt til verslunar og ætlaði Smith sér að halda höfhninni. Skömmu síðar komu tvö ensk skip með fjölmennari áhafnir. Englendingar vildu fá að leggja í höfninni og versla þar. Smith neitaði og spennan jókst.
Básendar – festarhringur frá verslunartímanum.
Engendingarnir undurbjuggu árás, en Smith fékk liðsauka frá Þjóðverjum og Íslendingum sem voru á svæðinu. Snemma morguns 2. apríl hófst bardagi. Þrátt fyrir að vera færri höfðu Þjóðverjar betur. Englendingar töpuðu, menn féllu og skip voru gerð upptæk.
Orrustan á Básendum varð upphaf Grindavíkurstríðsins. Englendingar sá að staða þeirra við Ísland var orðin veik og óttuðust að missa síðustu bækistöð sína á Suðurnesjum.
Vígi reist
Enska skipið Peter Gibson var í Grindavík þegar fregnir bárust af átökunum á Básendum. Skipstjórinn John Breye, sem íslendingar kölluðu Jáhann breiða, ákvað að vígbúast. hann lét reisa virki við búðir sínar og safnaði mönnum sínum saman.
Gerðavellir – leifar virkis Jóhanns breiða.
Samkvæmt heimildum komu Englendingar stundum hart fram við heimamenn og reyndu að knýja fram viðskipti og Grindvíkingar kvörtuðu til fógeta Danakonungs á Bessastöðum, Diðriks frá Minden.
Fógetinn sá við þetta tækifæri til að bregðast við. Hann safnaði liði Þjóðverja og Íslendinga á Suðurnesjum og fékk einnig stuðning kaupmanna í Hafnarfirði. Samkvæmt heimildum náðist að safna saman um 189 manna liði. Ætlunin var að ráðast óvænt á Englendinga í Grindavík.
Blóðug nótt í Grindavík
Garður í Junkeragerði á Gerðavöllum – uppdráttur ÓSÁ.
Aðfaranótt 11. júní 1532 lagði liðið af stað. Englendingar höfðu ekki fengið fregnir af liðssöfnunni og voru margir þeirra við fiskveiðar en aðrir sváfu í búðum sínum [á Gerðavöllum]. Um klukkan tvö um nóttina hófst árásin. Menn fógetans réðust á Englendinga og bardaginn varð stttur en harður þar sem Englendingarnir náðu ekki að skipuleggja sig.
Um fimmtán Englendingar voru drepnir, þar á meðal Jóann Breiði. Aðrir flúðu til skipa sinna. Fimm ensk skip lágu á legunni fyrir utan Grindavík. Fjórum tókst að flýja en eitt strandaði og fórst. Árásarmenn náðu skipinu Peter Gibson og hlóðu herfanginu um borð. Grindavík var komin á vald árásarmanna og þar með lauk í raun Grinsarvíkurstríðinu. Það sem hafði byrjað sem kapphlaup um fiskstafla hafði endað með vopnaðir árás og mannfalli.
Aleiðingar og minjar
Minnismerki um Hansakaupmenn við Hafnarfjarðarhöfn.
Þótt átökin hefðu verið stutt urðu afleiðingarnar langvarandi. Englendingar misstu síðustu bækistöð sína á meginlandi Íslands og staða þeirra virtist veikjast verulega. Á næstu árum dró mjög úr enskum siglingum til landsins. Þjóðverjar styrktu hins vegar stöðu sína, sérstaklega í Hafnarfirði, og verslun þeirra jókst. Danakonungur sá einnig tækifæri til að efla vald sitt og þróunin leiddi síðar til einokunarverslunar Dana á Íslandi.
Á þessum tíma var Grindavík mikilvægasta verslunarhöfn landsins. þar komu erlendi kaupmenn og fiskur var verkaður og fluttur út. Enn í dag má sjá minjar sem tengdar eru þessum atburðum, m.a. ofan við Stóru-Bót þar sem hóll er sagður leifar af virki Englendinga. Vestar má sjá garða sem tengdir eru við búðir Þjóðverja.
Þessi svæði minna á þann tíma þegar Grindavík var alþjóðleg verslunarhöfn og vettvangur átaka milli stórvelda. Skreiðin var gull Íslands og erlendir kaupmenn voru tilbúnir að leggja mikið í söurnar til að ná henni.
Með Grindavíkurstríðinu lauk ensku öldinni við Ísland og nýtt tímabil hófst.“
Heimild:
-Sjómannadagsblað Grindavíkur 2026, Grindavíkurstríðið 1532 – Blóðug barátta um skreiðina, bls. 75-76.
Gerðavellir í Grindavík, virki Jóhanns Breiða – kort ÓSÁ.
Strandarkirkja – skilti I
Við bifreiðastæðið sunnan Strandarkirkju í Selvogi er skilti. Á því er uppdráttur af Selvogi með tilheyrandi örnefnum og minjum frá fyrri tíð. „Uppdrátturinn er byggður á örnefnalýsingum fyrir Selvogsbæina (Örnefnastofnun Íslands) og heimildum Þórðar Sveinssonar (f: 1930) frá Bjargi, Þórarins Snorrasonar (f: 1931) frá Vogsósum og Kristófers Bjarnasonar (f: 1930), d. 2010) frá Þorkelsgerði.
Strandarkirkja – skiltið sett upp 2011.
Uppdráttur; Ómar Smári Ármannsson, Sérleg aðstoð; Jóhann Davíðsson, Vinnsla og prentun; Stapaprent. Gert með stuðningi Sveitarfélagsins Ölfuss árið 2011. Höfunarréttur; Ómar Smári Ármannsson.“
Á skiltinu er eftirfarandi upplýsingar:
Strandarkirkja
„Strandarkirkja er vinsæl til áheita og um tilurð kirkjunnar hafa myndast helgisagnir sem vitna um þann lífsháska sem sjómönnum var búinn fyrir klettóttri og hafnlausri úhafsströnd.
Strandarkirkja – skiltið endurnýjað 2026.
Kirkjan á Strönd er að stofni til frá árinu 1200. Núverandi kirkja er frá 1888. Hún var endurvígð eftir endurbætur 1968 og enn endurbætt og endurvígð í núverandi mynd 1996.“
Selvogur
„Í Selvogi var fyrr á öldum fjölmennt útvegsbændasamfélag þrátt fyrir takmarkað gróðurlendi og erfiðar lendingar. Byggðin var öll rétt ofan við ströndina eins og sjá má á uppdrættinum. Sveitin var lengst af fremur afskekkt og einangrað byggðarlag. Húsarústir, tættur og túngarðar gæjast hér upp úr jörðinni og gefa glögga sýn í búsetu- og atvinnuhætti fyrri alda.“
Biskupsstofa kostaði prentun skiltisins. FERLIR afhenti það endurgjaldslaust og hefur séð um viðhald þess.
Strandarkirkja – skilti.
Hvassahraun 1
Í Hvassahrauni í umdæmi Voga eru númeruð 27 hús, auk bæjarstæðis Hvassahrauns. Þar var áður bær, síðar aðfluttur frá Bergstaðastræti 7, sem hefur nú verið rifinn og endurbyggður að Bergstaðastræti 18 í Reykjavík.
Hvassahraunsbærinn – Þorkell Ólafsson (1870-1907), steinsmiður, byggði á lóð númer 7 við Bergstaðastræti í Reykjavík reisulegt timburhús árið 1902. Þorkell lést árið 1907 og þá eignaðist Kristín Eiríksdóttir (1868-1961) húsið. Hún bjó í húsinu til æviloka árið 1961.
Þegar til stóð að byggja stórhýsi á lóð hússins við Bergstaðastræti 7 þurfti húsið að víkja. Um 1970 var húsið flutt á jörðina Hvassahraun á Vatnsleysuströnd. Ekki er vitað hver átti húsið þegar það var flutt eða hverjir bjuggu í því í Hvassahrauni.
Á tímabili virðist Reykjavíkurborg hafa átt húsið og síðan Minjavernd hf. en um 2020 eignuðust hjónin Vigdís Hrefna Pálsdóttir og Örn Úlfar Höskuldsson húsið og fóru að leggja drög að því að fá það flutt til Reykjavíkur, á auða lóð að Bergstaðastræti 18, sem þau fengu samþykkt. Til stóð að flytja húsið í heilu lagi, en þegar til kastanna kom reyndist það ekki unnt af ýmsum ástæðum. Húsið var tekið niður í Hvassahrauni og árið 2024 var tekið til við að reisa það við Bergstaðastræti 18. Við endurbygginguna var húsið lengt og hækkað um eina hæð. Einnig var viðbygging stækkuð og hækkuð og ný viðbygging reist við suðurhlið hússins.Í maí 2025 var svo húsið við Bergstaðastræti 18 auglýst til sölu eftir miklar endurbætur.
Hvassahraunshús þetta var byggt 1902 af Þorkeli Ólafssyni. Upphafleg staðsetning hússins var Bergstaðastræti 7, Reykjavík, en flutt 1970 í Hvassahraun á Vatnsleysuströnd, í Sveitarfélaginu Vogum og síðan rifið skv. framangreindu 2023. Auk hússins að Hvassahrauni fyrrum eru a.m.k. 27 önnur hús á svæðinu, ómerkt sem slík, en hafa á síðari tímum fengið númer frá einum til tuttuguogsjö.
Eftirfarandi umfjöllun segir kannski meira en mörg orð um sumarbústaðabyggðina í Hvassahrauni.
Nokkur eldri húsanna hafa verið rifin skipulega að frumkvæði byggingafulltrúa Voga, sum hafa verið yfirgefin og hafa verið að fjúka undanfarin ár í vondum veðrum, auk fleiri núverandi er hafa verið yfirgefin en standa opin og eiga eftir að fara sömu leið ef ekkert verður að gert. Eitt þessara húsa er hús merkt „Hvassahraun 1“.
Hvassahraun 1, burstalaga bústaður, stendur niður við sjó vestast á Hvassahraussvæðinu. Húsið, 27.70 m2, var byggt árið 1970 og stendur á 3210 m2 lóð. Umhverfis húsið er grjóthlaðinn garður, auk nálægra hleðsla umhverfis moldarflög við hraunhóla, sennilega ætluð til garðyrkju. Fasteiganamatið fyrir árið 2026 er kr. 2.223.000- og brunabótamatið kr. 3.770.000-. Heildarlóðamat er kr. 484.000-.
Hvassahraun 1.
FERLIR skrifaði bæjarstjóranum í Vogum og spurði: „Getur þú upplýst um aldur, sögu og eiganda sumarhússins Hvassahraun 1, sbr. meðfylgjandi mynd. Bústaðurinn stendur opinn og virðist hafa verið yfirgefinn lengi, en á sjálfsagt sína fortíð, sem gaman gæti verið að skrifa um. Grjóthlaðinn veggur er í kring og auk þess hlaðin gerði um litla matjurtagarða í nágrenninu. Enginn vegur liggur þangað.
Fyrir aftan eru leifar bústaðar, Hvassahraun 2, sem virðist vera að fjúka smám saman og samlagast umhverfinu.“
Svar: „Ég er því miður ekki með upplýsingar um stöðuna á þessu sumarhúsi en framsendi erindið á sviðsstjóra umhverfis- og skipulagssviðs, sem er í cc., sem setur fyrirspurnina frá þér í réttan farveg.“
Hvassahraun 1.
Sviðstjórinn sendi í framhaldinu framangreindar upplýsingar um fasteigna- og brunabótamat með eftirfarandi orðum: „Hérna eru þær upplýsingar sem við höfum um lóðina og eignina er þar stendur. Ekki er heimilt að senda upplýsingar um eigandann.“
Þakkaði kærlega og upplýsti jafnframt: „Mun finna eigandann“!
Eigandi bústaðarins er skv. Landeigendaskrá Húsnæðis og mannvirkjastofnunar Loran ehf, sem gæti verið rangskráning.
Hvassahraun 1.
Leitað var til manns, sem þekkir vel til í Hvassahrauni og hann spurður um upprunann. Hann svaraði: „Maður að nafni Tryggvi, flugmaður, mun hafa átt bústaðinn og selt hann til núverandi eiganda (fyrirtæki). Sá heitir Þórarinn Árnason, ævintýrabisnessmaður. Best væri að þú næðir í þann sem á og notar neðsta bústaðinn, sá heitir Þórður, búin að vera þarna mjög lengi.
Hvassahraun 1.
Nefndur Þórarinn ku vera Þórarinn Arnar Sævarsson, einn aðaleigenda RE/MAX og hluthafi í Skeljungi. Svo virðist skv. Landeigendaskrá að Loran ehf sé skráð eigandi allra bústaðanna í Hvassahrauni, samkvæmt opinberum gögnum. Sá hefur þó minni en engar heimildir um sumarbústaðabyggðina frá fyrri tíð.
Ólafur Sigurðsson, smali, Hvassahrauni 4 er sá íbúi sem er næst Hvassahrauni 1. Hann kom fram sem forsvarsmaður fyrir Frístundahúsafélagið Hvassahraun vegna mála er varða skipulags- og umhverfismál á svæðinu hjá Sveitarfélaginu Vogum. Eiginkona hans er Íris Guðmundsdóttir. Hún kvaðst aðspurð ekki þekkja sögu nefnds bústaðar, en benti á Þórð (Hvassahrauni 20) eða Arndísi Helgu Einarsdóttur, Hvassahrauni 27.
Hvassahraun 2.
Þórður Benediktsson býr að Hvassahrauni 20, næsta bústað austan við Hvassahraun 1. Hann benti á Tryggva R. Gunnarsson sem eiganda að bústaðnum. Hann þekkti ekki frekari deili á manninum, en hélt að hann væri flugmaður. Hann ætti þó einhver eldri skrif manns frá Hvassahrauni um svæðið og myndi kíkja í þau og hafa samband í framhaldinu. Hann upplýsti skömmu síðar um netfang nefnds aðila.
Hvassahraun 27.
Arndís Helga Einarsdóttir býr að Hvassahrauni 27. Hún byggði Hvassahraun 27 ásamt eiginmanni sínum Bjarna Róberti Kristjánssyni eftir að sumarhús, sem staðið hafði á lóðinni, var flutt austur fyrir Fjall. Hún minntist þess að hafa séð umfjöllun um nefnt sumarhús í tölublaði Húss og híbýla ca. um og í kringum 1980. Haft var samband við ritstjóra blaðsins, Sigríði, og hún beðin um að athuga hvort greinin væri enn aðgengileg hjá þeim. Fyrirspurnin var ekki virt viðlits.
Arndís sagðist hafa heyrt að Guðlaugur, gullsmiður, sem bjó í neðstu Viðlagasjóðshúsunum í Breiðholti og haft þar vinnustofu, hafi byggt bústaðinn um 1970, en um annað væri henni ekki kunnugt.
Í Hvassahrauni.
Þorkell Ólafsson, eigandi Hvassahrauns, arfleiddi Styrktarfélag vangefinna að hluta jarðarinnar Hvassahrauns. Félagið, sem nú heitir Ás styrktarfélag, átti því um tíma 19 hektara landsvæði norðan Reykjanesbrautar í landi Hvassahrauns. Í desember 2016 seldi félagið landareign sína í Hvassahrauni. Skráður eigandi landsins er Loran ehf.
Bændur í Reykjavík vantaði beitiland og keyptu hluta jarðarinnar á sjötta áratug síðustu aldar. Þeir stofnuðu félagið Sauðafell sem enn er eigandi hluta landsins. Eigendurnir eru nú vel yfir hundrað talsins.
Sendi nefndum Tryggva tölvupóst:
„Sæll Tryggvi,
Hvassahraun.
Ég fékk netfangið þitt hjá Þórði í Hvassahrauni þegar ég var að spyrja hann um eigandann á bursthúsalaga sumarhúsi, Hvassahrauni 1. Húsið vakti forvitni mína þegar ég var að ganga um svæðið fyrir stuttu og hugsaði; þetta hús hlýtur að eiga sér sögu. Þess vegna leita ég til þín og spyr; kanntu deili á frumkvöðlinum, eigendasögu sem og öðru sem þykir áhugavert varðandi húsið?“
Skv. AI er nefndur eigandi Tryggvi R. Gunnarsson (f. 20. desember 1972): „Hann átti meðal annars lóð í frístundabyggðinni í Hvassahrauni“.
Hvassahraun – sumarbústaður.
Bygging og saga sumarbústaða í Hvassahrauni í kringum 1970 tengist ákveðnu tímabili í sögu svæðisins þar sem nokkuð var um óskipulagða byggð sumarhúsa og smáhýsa á þessum slóðum. Hér eru helstu staðreyndir og samhengi varðandi sumarbústaði í Hvassahrauni í kringum þetta leyti:
-Uppbygging á sjöunda og áttunda áratugnum; á árunum upp úr 1960 og í kringum 1970 fjölgaði sumarbústaðabyggingum í Hvassahrauni. Svæðið þótti aðgengilegt og stutt frá höfuðborgarsvæðinu (um 22 km). Sum húsanna voru reist á lóðum nálægt sjónum í sérstæðu en hrjóstrugu hraunlandslagi.
Frá Hvassahrauni.
Sem dæmi um byggingarsögu á þessum tíma má nefna fasteignir á svæðinu þar sem upphaflegi hlutinn (oft um 40 fm) var reistur úr holsteini í kringum 1970.
-Vandamál með byggingarreglugerðir og niðurrif; fljótlega kom í ljós að mörg þessara húsa í landi Hvassahrauns (sem tilheyrði þá Vatnsleysustrandarhreppi) uppfylltu ekki opinberar kröfur.
-Skortur á leyfum; margir bústaðanna voru reistir án nægilegra leyfa frá bygginganefnd eða samræmdist ekki skipulagi.
-Heilbrigðiseftirlit; húsin stóðust hvorki kröfur byggingareglugerðar né heilbrigðiseftirlits, enda var hvorki skipulagt frárennsli né opinber vatnsveita á svæðinu á þessum tíma.
Hvassahraun – fjárhúsið rifið.
Eftir margra ára deilur og umræður í hreppsnefnd og bygginganefnd Vatnsleysustrandarhrepps var ráðist í það í október 1987 að rífa niður og fjarlægja samtals 10 byggingar (flestar reistar sem sumarbústaðir) í Hvassahrauni á kostnað eigenda. Ástand húsanna hafði þá verið mjög slæmt og sum þeirra höfðu aldrei verið nýtt almennilega.
-Hvassahraun í dag; í dag er elsta upprunalega búsetan (svo sem gamli bæjarkjarninn og íbúðarhúsið) að mestu horfin. Hins vegar eru enn örfá lögleg hús eða nýrri endurbyggð sumarhús/villur á svæðinu (svo sem nær sjónum) sem nýta sér sérstæða náttúru og sjávarútsýni. Svæðið hefur á síðari árum einnig mikið verið til umræðu vegna hugmynda um mögulegan innanlandsflugvöll.
Frá Hvassahrauni.
Í sögulegu samhengi má benda á þá staðreynd að umrætt svæði er frístundabyggð í landi Hvassahrauns, Vatnsleysuhreppi, Gullbringusýslu hefur verið skipulagt í aðalskipulagi 2022 sem frístundabyggð sbr. leigusamningar þar um frá fyrri tíma.
Frístundabyggðin er hugsuð sem m.a. dvalarstaður einstaklinga og fjölskyldu til lengri eða skemmri tíma þar sem ró og friður á að ríkja.
Í „Aðalskipulagi Voga um Hvassahraun 2008-2028“ segir m.a.:
Hvassahraun – aðalskipulag 2008-2028.
„Frístundasvæði við Hvassahraun – Við Hvassahraun, norðan Reykjanesbrautar, er Styrktarfélag Vangefinna með frístundabyggð á um 19 ha svæði. Í gildi er deiliskipulag fyrir svæðið og gerir það ráð fyrir 30 lóðum fyrir frístundahús. Frístundahús eru þegar á um helmingi lóðanna. Í gildi er deiliskipulag fyrir svæðið. Til að yfirbragð svæðisins verði í anda almennrar frístundabyggðar.
Frístundabyggðin í Hvassahrauni afmarkast af Látrum til vesturs, strönd til norðurs, Hvassahraunstúnum til austurs og útivistargötu norðan Reykjanesbrautar til suðurs. Aðkoma að svæðinu er um Hvassahraunsveg sem tengist inn á Reykjanesbraut um mislæg gatnamót austan skipulagssvæðisins. Á svæðinu eru nú þegar á annan tug frístundahúsa.
Fagravík.
Svæðið er hluti af stærri landslagsheild sem er á náttúruminjaskrá, en þar segir:
Strandlengjan frá Fögruvík í Vatnsleysuvík að Straumi í Straumsvík, Vatnsleysustrandarhreppi, Hafnarfirði, Gullbringusýslu.
(1) Fjaran og strandlengjan á u.þ.b. 500 metra breiðu belti, ásamt ísöltum tjörnum, frá botni Fögruvíkur að Straumi.
(2) Sérstætt umhverfi með miklu og óvenju fjölskrúðugu fjörulífi og gróðri. Tjarnir með mismikilli seltu og einstæðum lífsskilyrðum. Útivistarsvæði með mikið rannsóknarog fræðslugildi í nánd við þéttbýli. Friðaðar söguminjar við Óttarsstaði.
Landsskipulagsstefna 2015-2026 öðlaðist gildi 6. mars 2016. Nánari umfjöllun er að finna í greinargerð landsskipulagsstefnu.“
Hvassahraun – uppdráttur ÓSÁ.
Í fornleifaskráningu fyrir Hvassahraun er fátt að skoða utan fornleifa heimabæjarins, sem reyndar eru þar af skornum skammti.
Í „Skólablaði Laugarnesskóla“ árið 1968 má t.d. lesa eftirfarandi frásögn Guðrúnar Bjarkar Hauksdóttir undir yfirskriftinni
„Sumardagur í Hvassahrauni“:
„Sunnan við Straum er jörð, sem heitir Hvassahraun. Þar eigum við sumarbústað, sem er nálægt sjó. Þarna er skrýtið landslag, því að það er bara hraun og sprungur. Oft er hægt að gleyma sér við að horfa á hraunklettana, þeir hafa tekið á sig alls konar myndir eftir því, hvernig hraunið hefur runnið. Þessar sprungur geta verið hættulegar. Einu sinni fundum við dáið folald í einni dýpstu sprungunni.
Það vex villt hvönn í þessum sprungum, og hvergi hef ég séð eins stóra kóngulóarvefi og þarna. Það er gaman að sitja þarna og fylgjast með, hvernig flugurnar festast í vefnum og horfa á fegurð hraunsins.
Hvassahraun – Þorvaldskot.
Í fljótu bragði virðist ekki vera hér mikið um gróður, en svo er þó ekki. Að vísu er hann ekki hávaxinn, blóðbergið og mosinn ráða ríkjum, en lyng og geldingarhnappar láta á sér bera. Óvíða hef ég fundið sætari ilm úr jörðu en þarna. Og ekki spillir ferskt sjávarloftið. Það eina, sem mér finnst spilla þessum stað er kríugargið og krían sjálf.
Mikið hef ég mátt líða fyrir þennan óvin minn. Það er eins og kríurnar finni á sér, að ég er hrædd við þær. Ef við förum í gönguferð um hraunið eða með fjörunni, er krían alltaf yfir mér, en lætur aðra í friði.
Þegar við komum heim, fer ég að hugsa um liðinn dag. Allt hafði verið svo skemmtilegt og fallegt.“ – Guðrún Björk Hauksdóttir, 8. C
Heimildir:
-https://timarit.is/page/8366016?iabr=on#page/n0/mode/2up
-https://husaflutningar.is/bergstadastraeti-18-reykjavik/
Hvassahraun – loftmynd 1925.
Hrauntún – Litla Hrauntún
Eftirfarandi fróðleikur um Hrauntún og Litla-Hrauntún er ritaður af Gunnari Grímssyni, fengin af vefsíðunni „Þingvellir.is„:
Gunnar Grímsson.
„Hrauntún er eyðibýli í þjóðgarðinum á Þingvöllum. Það er staðsett í miðri sigdældinni í norðanverðu Þingvallahrauni milli Sleðaásgjár og Hlíðargjár og tæpum tveimur kílómetrum sunnan Ármannsfells.
Við skrif Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1711 var Hrauntún aðeins örnefni í skóginum. Þar var að sögn búið til forna en bærinn lagðist samkvæmt munnmælum í eyði í plágunni miklu og þar hafi síðar verið selstaða frá Þingvallabæ. Annað Hrauntún – síðar nefnt Litla-Hrauntún – hafi þá og verið nokkuð norðaustar og „skammt eitt þar í frá“; var það einnig talið aflagt í plágunni.
Nýbýli var stofnað í Hrauntúni 1830 sem hjáleiga Þingvallabæjar. Það hélst í byggð í rúm 100 ár en var aflagt 1935 í kjölfar þjóðgarðsmyndunar. Þar bjuggu þrjár kynslóðir sömu fjölskyldu sem ræktuðu sæmilegt býli úr nánast engu, hlóðu mikla grjótgarða og varðveittu um leið stóran hluta þekktra örnefna í og við þjóðgarðinn á Þingvöllum.
Hrauntúnsbærinn
Hrauntún – bærinn.
Sigurveig Guðmundsdóttir, sem dvaldi ásamt móður sinni í Hrauntúni sumarið 1919, lýsir húsakynnum Hrauntúnsbænda í grein sinni Sumar í Hrauntúni sem kom út í Lesbók Morgunblaðsins 26. desember 1984: „Mitt í þessu fagra ilmandi grængresi reis bærinn Hrauntún, hlýr og vinalegur eins og torfbæir einir gátu orðið. Tvær burstir sneru til suðurs fram á hlaðið og bæjargöngin á milli. Baðstofan var með einum sexrúðu glugga á stafni og tveggja-rúðu glugga til vesturs. Stofan var með þrísettum glugga og klædd bárujárni. Baðstofan með eldhúsið og fjósið afturaf var allt klætt torfi.
Hrauntún – hellulagða stéttin framan við bæinn.
Vandlega hlaðin stétt úr hraunhellum var fyrir framan bæinn. Hlaða, fjárhús og skemma með þvottahjalli lágu við heimtraðirnar sem lágu í norður í átt að Ármannsfelli. Þrennir fjárhúskofar voru dreifðir um túnið. Austur af túninu var afgirt gerði sem notast var við sem kúahaga. Brunnhola var vestan undir baðstofuveggnum.“
Um stofuna í bænum ritar Sigurveig: „Virðulegasti staður Hrauntúnsbæjar var stofan. Hún var svo virðuleg að fyrstu dagana þorði ég ekki að líta þar inn. Við veggi hinnar blámáluðu stofu stóðu bókaskápar frá gólfi til lofts, bækur á borði, bækur á kistum, allt fullt af bókum, margar í skínandi nýju skinnbandi, gamlar bækur, sögubækur, fræðibækur, tímarit, guðsorð, nýtt og gamalt.“
Staðhættir og örnefni í túni
Hrauntún 1929 – Jóhannes Kjarval.
Rústir Hrauntúnsbæjarins standa í miðju túninu. Inngangur er á suðurhliðinni, við stóran matjurtagarð sem er áfastur húsgrunninum að framan. Brunnur er hjá vesturhliðinni; þar er enn hægt að nálgast regnvatn á vorin. Skammt vestan við brunninn eru óljósar mannvirkjaleifar á lágum grasbölum.
Heimreiðin liggur að norðausturhorni bæjarins og eru grjóthlaðnar traðir meðfram henni. Þær eru nú nokkuð kjarrgrónar. Flóruð stétt er við traðarendana við bæinn og þar glittir í húsgrunna ýmissa skúra. Sunnan við stéttina eru stórar mannvirkjaleifar með niðurgröfnum kjallara og suðaustan þeirra er útihús.
Hrauntún – grjótgarður.
Hrauntún er umgirt tilkomumiklum, ferhyrndum grjótgarði, ríflega 200×200 m á stærð, víða mannhæðarháum en sums staðar hefur hann látið undan trjágróðri. Garðurinn hefur að líkindum verið hlaðinn og færður út í mörgum áföngum og má glöggt greina legu eldri garðbúta í túninu, sérstaklega að norðan- og sunnanverðu. Nokkrar grjóthrúgur eru í túninu og eru þær líklegast þar vegna túnræktar.
Innan þessa grjótgarðs er þvergarður sem aðskilur eystri þriðjunginn frá túninu. Þar var hagi fyrir kýr.
Hrauntún – túnakort (GG).
Norðaustast í honum er grjóthlaðin rétt og mannvirkjabrot. Þar sunnan við eru forvitnilegar þústir og er ekki óhugsandi að þar leynist forn mannvirki, þótt ekkert verði fullyrt um það að sinni.
Suðaustan í túninu er hóll sem kallast Birgishóll og sunnan hans, upp við túngarðinn, stendur lítið útihús með hlöðu. Vestan túngarðsins er smáhóll og á honum er Litlavarða, um 120 cm há. Suðvestan af henni er Hellishóll og í honum er jarðfall og afar grunnur skúti, tveggja til þriggja metra djúpur. Þar við eru aðrar tvær vörður.
Ítök og nytjar
Hrauntún – túnakort 1920.
Hrauntún var hjáleiga í landi Þingvalla og deildi því óskiptum landgæðum milli Þingvallabæjar og annarra hjáleigna hans. Skógarnytjum milli Hrauntúnsbænda og Skógarkotsbænda var þó skipt við Markavörðu, hér um bil mitt á milli bæjanna. Hrauntún átti ekki veiðirétt í Þingvallavatni.
Hrauntúnsbændur söfnuðu mestmegnis kalviði úr skóginum til eldsneytis en skammt austan Hrauntúns er örnefnið Kolgerðir. Þar hefur eflaust verið gert til kola áður fyrr. Norðaustan Kolgerða eru sjónarhólar frá bænum sem nefnast Skyggnirar og Háskyggnirahólar.
Hrauntún – loftmynd 2020.
Slægjur áttu Hrauntúnsbændur á Hofmannaflöt við Ármannsfell. Einnig hafa bændurnir slegið Sláttubrekku í Ármannsfelli og Biskupsflöt inn við Mjóafell, auk fjölda annarra grasbletta í skóginum. Stundum var farið lengst inn í Sæluhúsaflóa og Brunna til slægna.
Tveir stekkir voru notaðir frá Hrauntúni. Annar þeirra hét Gamli-Stekkur, 900 metrum austan bæjarins. Hinn hét Nýi-Stekkur, neðan við Stóragil í Ármannsfelli í tveggja kílómetra fjarlægð. Fjárgeymslu átti Hrauntún í Lambagjá, rétt norðan bæjarins. Það er þó ekki gjá heldur aflöng, sprungin hraunklöpp með grjóthleðslum fyrir báða enda.
Hrauntún – Gapi.
Fjárhellir bæjarins var við Gapahæðir suðaustan Hrauntúns, [nefndur Gapi. Í Gapahæðum er einnig Gapahæðahellir, ílangt frjárskjól]. Engar selstöður eru kenndar við Hrauntún en sunnan Gapahæða eru tveir hólar sem kallast Selhólar. [Þar er Sigurðarsel].
Samgöngur til og frá Hrauntúni
Hrauntún var úr alfaraleið fram til 1910, þegar Nýja-Hrauntúnsgata var rudd fyrir vagna og bifreiðar. Gata þessi liggur frá Skógarkoti og norður til Hrauntúns, sveigist þar meðfram norðvestanverðum túngarðinum og að bæjartröðunum.
Hrauntún – Hrauntúnsgata.
Áður fyrr var farið til Skógarkots um Hrauntúnsgötu; hún liggur ögn austar í landinu og hefst við suðausturhorn túngarðsins í Hrauntúni. Þar við er einnig upphaf Gaphæðaslóða sem liggja í suðaustur að fjárhelli bæjarins við Gapahæðir.
Stekkjargata bæjarins – sem ber ekkert nafn – liggur beint austur frá Hrauntúni að Gamla-Stekk undir Stórhólum. Gatan er vörðuð að hluta til og heita tvær þeirra næst bænum Skyggnisvarða og Hálfavarða. Frá Gamla-Stekk virðast einhverjir slóðar liggja áleiðis að Prestastíg.
Hrauntún – Gaphæðaslóði og Víðivallagata.
Heybandsvegur Hrauntúnsbænda heitir Víðivallagata og liggur norðaustur af bænum um Víðivelli inn að Hofmannaflöt, þar sem heyjað var. Gatan er nú gróin og illgreinanleg á köflum en hefur verið endurheimt inn að Brúnavörðu.
Norður af bænum liggur malarslóði og kallast Réttargata. Liggur hún að gömlu skilaréttinni við Sleðaás en nyrðri hluti hennar er ekki malarboinn. Leiðir tvístrast miðja vegu milli Hrauntúns og Ármannsfell og liggur eystri gatan, sem er malarborin, til norðausturs að Sandskeiðum.
Vestur af Hrauntúni, norðan Þrívarðna, liggur ógreinileg leið í gegnum Þrívarðnaskóg og niður bergrima á Sleðaásgjá sem nefnist Jónsstígur. Leiðin er almennt kennd við stíginn og liggur áleiðis að Leynistíg á Almannagjá.
Hrauntún – Leiragata.
Norðan leiðarinnar má sjá móta fyrir öðrum götuslóðum sem virðast stefna í átt að Sleðaási og Ármannsfelli um Löngulág. Hér gæti forn alfaraleið hafa legið niður til Þingvalla. Á þessum slóðum er Stóravarða og skammt austar, nálægt Réttargötu, er Gráavarða.
Að lokum liggur Leiragata frá Hrauntúni í suðvestur og fer um Leirastíg á Leiragjá. Hana fóru Hrauntúnsbændur er þeir þvoðu þvott og ull við Leiralæk, þá er hann rann óbeislaður um Leirar. Leiragata sameinast Nýju-Hrauntúnsgötu skammt vestan Hrauntúns.
Hraunbúarnir í Hrauntúni – Halldór Jónsson
Hrauntún var byggt að nýju 1830 af Halldóri Jónssyni (1796–1872) frá Eyrarsveit á Snæfellsnesi, vinnumanni séra Björns Pálssonar Þingvallaprests sem hafði þá nýtekið við prestkallinu.
Hrauntún – Brúnavarða.
Halldór er sagður hafa reist býlið ofan á gömlu seltóftum Þingvallabænda en gamla bæjarstæðið – Gamla-Hrauntún – hafi verið skammt norðaustar. Engin frekari vitneskja hefur varðveist um þær mannvirkjarústir. Halldór var kvæntur Maríu Jónsdóttur (fædd um 1782, dáin milli 1845–1850) og síðar Guðrúnu Gísladóttur (1816–1867).
Búskapurinn á Hrauntúni einkenndist af miklum harðindum fyrstu áratugina.
Bústofninn hafi í fyrstu talið þrjár ær og túnbletturinn gaf aðeins fimm hestburði af töðu.
Hrauntún – túngarður.
Halldór ræktaði landið síðan af kostgæfni næstu 40 árin og lagði grunninn að sæmilegu meðalbýli, með háum grjótgörðum og túnbletti sem var ræktaður úr nánast engu. Halldór var sæmdur heiðurspeningi („Ærulaun iðni og hygginda“) af Danakonungi árið 1868 fyrir dugnað og hagsýni í búskap og sinnti Halldór hreppstjórastörfum fyrir Kristján Magnússon í Skógarkoti seinustu æviárin.
Jónas Halldórsson
Hrauntún – Stekkjargatan.
Við andlát Halldórs Jónssonar 1872 var Hrauntún gert að tvíbýli. Tók sonur Halldórs, Jónas Halldórsson (1853–1922), við öðrum helmingnum aðeins 18 ára að aldri. Hinn helmingurinn fór alls til fjögurra annarra bænda. Enginn þeirra dvaldist þar langdvölum. Einn af þeim hét Tómas Jónsson, áður bóndi á Kárastöðum til áratuga. Hann varð úti í kafaldsbyl í janúar 1883.
Eftir það hefur Jónas Halldórsson séð alfarið um búskapinn í Hrauntúni og var þar bóndi næstu 50 árin.
Hrauntún – nú eyðibýli.
Hann var kvæntur Hólmfríði Jónsdóttur (f. 1845).
Jónas var rammur að afli og atorkusamur. Hreppstjóri Þingvallasveitar varð hann 25 ára gamall og sinnti því nær alla sína tíð. Fyrir þrítugt vann hann að meiri háttar vegbótum á Kjalvegi og hlóð veginn upp Sandkluftir. Einnig vann hann þreytulaust að grjótgarðinum mikla í Hrauntúni. Jónas var þekktur fyrir sérlyndi og var svo mikill bókasafnari að gestir áttu ekki orð er þeir komu í stofu bæjarins.
Halldór Jónasson
Hrauntún – örnefni.
Halldór Jónasson (1878–1969) tók við Hrauntúni að föður sínum látnum 1922 og hélt þar búskap fram til 1935, þegar byggð lagðist af í Þingvallahrauni í kjölfar þjóðgarðsmyndunar. Húsakynnin voru rifin þremur árum síðar. Halldór rak síðar fornbókaverslunina Bókaskemmuna í Reykjavík; hann lést 1969 og er grafinn í Þingvallakirkjugarði.
Halldór vann um 20 ára skeið að vegabótum á hálendinu og var um það rætt (sbr. Árbók Ferðafélags Íslands 1930, bls. 65), að enginn hafi dvalið lengur í óbyggðum – 500 nætur – en Halldór, að Fjalla-Eyvindi undanskildum. Halldór varðaði Kjalveg, ruddi Kaldadal, Uxahryggi og Leggjabrjót sem og Arnarvatnsheiði og Grímstunguheiði.
Ásgeir Jónasson
Hrauntún – tóftir.
Vert er að minnast á bróður Halldórs, Ásgeir Jónasson skipstjóra, í þessari umfjöllun. Ásgeir var þaulkunnugur sínum heimahögum og ritaði tvær greinar í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags á 4. áratug 20. aldar. Sú fyrri, Örnefni í Miðfellshrauni og á Miðfellsfjalli í Þingvallasveit, kom út 1932 og hin, Örnefni í Þingvallahrauni, árið 1939. Örnefnaskrár þessar – og sérstaklega hin síðarnefnda – eru einstaklega áreiðanlegar og geta lesendur hæglega notað þær sem leiðarvísa á göngu sinni í hrauninu. Með skrifum þessum tryggði Ásgeir Jónasson áframhaldandi varðveislu örnefna í og við þjóðgarðinn á Þingvöllum.
LITLA-HRAUNTÚN
Litla-Hrauntún – uppdráttur GG.
Fram kemur í skrifum Gunnars að „Litla-Hrauntún er eyðibýli í norðanverðum úthjörum Bláskóga. Það er staðsett hér um bil miðja vegu á milli Ármannsfells og Hlíðargjár, rétt sunnan við varnargirðingu þjóðgarðsins á Þingvöllum og þremur kílómetrum fyrir norðaustan eyðibýlið Hrauntún. Litla-Hrauntún er jafnframt sagt vera upp við hluta af hinum forna Hrafnabjargavegi sem liggur á milli Víðivalla og Prestastígs.
Munnmæli úr Þingvallasveit herma að búið hafi verið í Litla-Hrauntúni til forna, en þar má einnig finna vísbendingar um seljabúskap.
Hrauntún – Hrafnabargarvegur, Hrafnabjargargata, Hlíðarvegur og Prestastígur. (ÓSÁ)
Bakgrunnur
Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 er getið um tvö Hrauntún í Þingvallaskógi. Annað Hrauntúnið var talið hafa farið í eyði í plágunni miklu en þar hafi síðar verið reist selstaða frá Þingvöllum. Hitt Hrauntúnið, sem hér kemur við sögu, var sagt vera „í skóginum í norðaustur af þessu og skammt eitt þar í frá“ og þar sjáist til „girðinga svo sem af túngarði.“ Þar hafi byggð að sögn einnig lagst af í plágunni miklu, en að öðru leyti hafa engar áreiðanlegar sögur varðveist af staðnum. Ekki kemur fram hvers vegna tvö aðskild eyðibýli í skóginum gengu undir sama nafni eða hvort að þau hafi kallast eitthvað annað til forna.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Í sóknarlýsingu séra Björns Pálssonar Þingvallaprests frá 1840 er Hrauntúnið síðarnefnda sagt „suður af Mjóafelli“ og kallað Litla-Hrauntún, eflaust til aðgreiningar frá syðra Hrauntúninu sem þá var komið í byggð á nýjan leik.
Sigurveig Guðmundsdóttir, sem dvaldist á barnsaldri í Hrauntúni sumarið 1919, minnist þess að hafa verið bent á Litla-Hrauntún einu sinni. Sigurveig minnist þess einnig að ganga um engjaveginn milli Hrauntúns og Hofmannaflatar til að færa sláttumönnum kaffi í brúsa. Henni var bannað að stíga út af veginum, því þá myndi hún villast í hrauninu.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Sigurveigu fannst það einnig óráðlegt, „því að þarna úti í hraunhólunum voru fornar rústir, enginn vissi hve gamlar. Þar gat verið reimt og hollast að halda sig sem lengst frá slíkum stöðum.“ Líklegt er að þar hafi hún átt við Litla-Hrauntún.
Guðmundur Davíðsson, umsjónarmaður á Þingvöllum á þriðja áratug 20. aldar og síðar fyrsti umsjónarmaður þjóðgarðsins, segir Litla-Hrauntún vera „langt norður á Þingvallahrauni, um það bil mitt á milli Ármannsfells og Hlíðargjár,“ nánar tiltekið í útjaðri skógarins og að þar séu leifar tveggja fornra bæjarstæða, sem heita hvort tveggja Litla-Hrauntún.
Litla-Hrauntún – tóft við Prestastíg.
Séra Guðmundur Einarsson, sóknarprestur á Þingvöllum 1923–1928, telur sig hafa séð skálabyggingu fornmanna „norðaustur í hrauninu frá Hrauntúni að sjá“, sem hann telur „víst að sé innan girðingarinnar“. Ekki er ljóst hvort hann eigi þar við um Litla-Hrauntún eða allt annan stað.
Samkvæmt örnefnalýsingu Ásgeirs Jónassonar frá Hrauntúni er Litla-Hrauntún sunnan á Mjóafellshrauni, sem er betur þekkt sem Skjaldbreiðarhraun, og þar sjást „auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur.“ Engin örnefni hafa varðveist í næsta nágrenni við Litla-Hrauntún fyrir utan tvö refagreni.
Litla-Hrauntún; selstaða við Prestastíg – uppdráttur ÓSÁ.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður lýsir mannvirkjum Litla-Hrauntúns stuttlega í bók sinni Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni frá 1945. Nefnir hann fyrst bæjarstæði sem hann telur vera seltóftir frá síðari öldum. Um 40 metrum norðan við þær greinir Matthías frá mjög fornlegum tóftum, líklega seltóftum, sem skiptast í tvö hólf og hringlaga mannvirki við hliðina á þeim. Að lokum minnist hann á fornlega, þrískipta bæjartóft um það bil 100 metrum austar. Matthías friðlýsti Litla-Hrauntún 1927.
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, sem skrásetti á sjöunda hundrað örnefna í Þingvallasveit á 9. áratug 20. aldar, segir Litla-Hrauntún á milli gömlu og nýju varnargirðinga þjóðgarðsins og skammt austan Víðivalla sem eru við rætur Ármannsfells. Þar að auki liggi forn leið fram hjá bæjarrústunum í átt að Hrafnabjörgum og þaðan yfir Hrafnabjargaháls [Prestastígur].
Leitin að Litla-Hrauntúni
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Litla-Hrauntún var merkt inn á öll helstu kort af Þingvallasveit á 20. öld, en á mörgum mismunandi stöðum. Nákvæm staðsetning Litla-Hrauntúns var því lengi vel á reiki og var það í raun talið týnt í byrjun 21. aldar. Ekki var hlaupið að því að staðsetja Litla-Hrauntún, því Þingvallahraun er erfitt yfirferðar og vandasamt getur verið að greina ummerki fornleifa innan um birkiskóga og lynggróður. Ekki bætir úr skák að eyðibýlið er langt frá alfaraleiðum. Auk þess á það sér enga ritaða sögu og gæti því hafa fallið í skuggann af öðrum minjastöðum í nágrenninu.
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur merkti hluta af rústum Litla-Hrauntúns sumarið 2012 í óbirtri skráningarvinnu fyrir Margréti Hrönn Hallmundsdóttur fornleifafræðing og þjóðgarðinn á Þingvöllum. Fjórum árum áður hafði félagið FERLIR merkt Litla-Hrauntún á öðrum stað tæpum kílómetra austar, skammt norðan við varnargirðingu þjóðgarðsins og upp við efri hluta Hrafnabjargavegar [Prestastígs] sem liggur milli Hlíðargjár og Hofmannaflatar.
Gunnar Grímsson, þá nemi í fornleifafræði, staðsetti Litla-Hrauntún í sjálfstæðri leit sumarið 2018, en hann vissi þá ekki af skráningu Heklu Þallar.
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Gunnar notaði flygildi til að myndmæla stórt landsvæði milli Ármannsfells og Hlíðargjár og útbjó síðan samsetta loftmynd og hæðarlíkan úr fjölda loftljósmynda. Túlkun hans á myndþekjunum leiddi í ljós útlínur fornra mannvirkja sem voru í samræmi við lýsingar Matthíasar Þórðarsonar af Litla-Hrauntúni frá 1945.
Uppgötvun Gunnars varð hvati að borkjarnarannsókn haustið 2019 undir stjórn Margrétar Hrannar Hallmundsdóttur fornleifafræðings, sem vann þá að rannsóknum í þjóðgarðinum. Borað var í nokkrar mögulegar rústir sem höfðu greinst á myndgögnum og staðfest að þar eru fornleifar.
Litla-Hrauntún – staðarlýsing
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Rústir Litla-Hrauntúns eru í 200 metra hæð yfir sjávarmáli og standa á kjarr- og lynggróinni hraunbreiðu sem hallar lítillega til suðurs. Óljós götuslóði liggur til suðausturs fram hjá rústunum og gæti hann verið hinn forni Hrafnabjargavegur [Prestastígur].
Litla-Hrauntún í frumheimildum
Svo segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711 (útg. 1981, bls. 366): „Hrauntún hefur kallað verið örnefni eitt í skógnum, sem munnmæli eru að bygt hafi verið fyrir pláguna, meinast síðan í plágunni í eyði lagst hafa og allajafna síðan í auðn verið. Hefur hjer í þessu takmarki selstaða verið frá Þingvöllum svo lángt fram sem menn til muna og er enn nú, og vita menn ekkert framar hjer um að undirrjetta.
Litla-Hrauntún – tóftir við Prestastíg.
Annað Hrauntún hefur og kallað verið í skóginum í norðaustur frá þessu og skamt eitt þar í frá, og sjer þar til girðinga svo sem af túngarði. Meinast þetta Hrauntún eins bygt verið hafa fyrir pláguna sem hið fyrra, en hvert bæði Hrauntúnin hafi undir eins bygð verið, eður hafi bærinn fluttur verið og bíhaldið svo nafninu, það hafa menn ekki heyrt, og meinast þetta Hrauntúnið með sama móti eyðst hafa í plágunni sem hið fyrra. Hjer um vita menn ekki heldur framar að segja.“
Séra Björn Pálsson Þingvallaprestur segir Litla-Hrauntún vera „suður af Mjóafelli“ í sýslu- og sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840 (útg. 1979, bls. 186).
Litla-Hrauntún – garður við Prestastíg.
Brynjúlfur Jónsson fornfræðingur getur Litla-Hrauntúns í samhengi við eyðibýlin Grímsstaði og Hrafnabjörg í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1905, bls. 45: „Önnur forn bæjarrúst er í hrauninu langt suðvestur frá Kluftum. Þar heitir Litla-Hrauntún. Eigi sér þar vatnsból og eigi er þar heldur túnstæði.“
Ásgeir Jónasson frá Hrauntúni segir svo í grein sinni Örnefni í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags 1937–1939: „Sunnan á Mjóafellshrauni eru auðsjáanleg tóftarbrot og grasblettur. Það heitir Litla-Hrauntún, og hefur þar líklega bær verið.“
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Matthías Þórðarson þjóðminjavörður segir svo í riti sínu Þingvöllur – alþingisstaðurinn forni, 1945, bls. 81–82: „Gömul eyðibýli eru allmörg í Þingvallasveit, og skal hér getið nokkurra, sem eru í Þingvallalandi. Nyrzt er Hrauntún, nefnt Litla-Hrauntún. Sér þar fornar tóftir á 3 stöðum.“
Matthías vitnar síðan beint í Jarðabókina, en bætir við athugasemd í neðanmálsgrein um selstöðuna í Hrauntúni: „Tóftirnar bera nú með sér, að þar hafi ekki verið sel æði lengi.“
Litla-Hrauntún – tóftir innan varnargirðingar.
Pétur J. Jóhannsson frá Skógarkoti, síðar bóndi í Mjóanesi, segir svo í sveitarlýsingu Gunnars Þórissonar frá Fellsenda um Þingvallasveit í Sunnlenskum byggðum III, 1983, bls. 182: „Niður með Ármannsfelli, tiltölulega stutt frá Hofmannaflöt, eru […] Víðivellir. Leiðin af Víðivöllum lá í suðausturátt í stefnu á Hrafnabjörg. Skammt fyrir austan Víðivelli er gamalt eyðibýli sem farið var hjá og hét Litla-Hrauntún. Engar heimildir eru til um það hvenær búið var þar. Áfram liggur leiðin austur að Hlíðargjá og yfir hana á Prestastíg.“
Litla-Hrauntún – tóft innan varnargirðingar.
Pétur segir þá í Þingvallaþönkum sem hann ritaði í kringum 1984–1985, bls. 14: „Litla-Hrauntún er gamalt eyðibýli, sem var skammt austan Víðivalla við gömlu leiðina frá Ármannsfelli um Prestastíg og suður yfir Hrafnabjargarháls.“
[FERLIRsfélagar staðsettu tóftir Litla-Hrauntúns við Prestastíg árið 2008, auk tófta suðvestan undir lágum aflöngum klapparhól skammt innan varnargirðingar um þjóðgarðinn.]
Prestastígur frá Lyngdalsheiði um Hrafnabjargarháls að Ármannsfelli – herforingjaráðskort frá 1910.
Hekla Þöll Stefánsdóttir fornleifafræðingur gengur að vesturhluta Litla-Hrauntúns í júlí 2012 og skráir tóftir sem Matthías Þórðarson kallaði „mjög fornlega“.
Gunnar Grímsson fornleifafræðingur finnur Litla-Hrauntún með fjarkönnun í júní 2018. Hann lýsir leitinni að Litla-Hrauntúni í BA-ritgerð sinni Kortlagning eyðibyggðarinnar á Þingvöllum með flygildum og hitamyndavél sem út kom árið 2020. Gunnar birtir uppfærða túlkun á staðnum í greininni Týndu eyðibýlin í Þingvallahrauni í Árbók Hins íslenzka fornleifafélags árið 2024.“
Niðurlag
Litla-Hrauntún – Hrafnabjargarvegur (Prestastígur.
Þingvöllum er gjarnan lýst sem mesta sögustað landsins, en sagan af Litla-Hrauntúni hefur fyrir löngu gleymst. Helstu ummerki sögunnar eru nú varðveitt í rústum staðarins. Aðeins verður hún lesin á ný með nákvæmum fornleifarannsóknum. Miðað við útlit rústanna og gömul munnmæli mætti álykta að Litla-Hrauntún hafi verið í byggð oftar en einu sinni á miðöldum og ýmist notað sem býli eða sel.
Ekki er fyllilega ljóst hvers vegna fólk festi rætur í Litla-Hrauntúni miðað við landshætti nú til dags. Svæðið virðist harðbýlt og afskekkt, vatnslaust og rýrt. Það gæti þó ekki alltaf hafa verið raunin.
Prestastígur.
Þótt Litla-Hrauntún sé nú staðsett í útjaðri skógarins, þá herma gömul munnmæli í sveitinni að skógurinn hafi náð enn lengra inn til landsins og að fleiri býli hafi verið reist upp til fjalla. Litla-Hrauntún hefur jafnframt verið upp við alfaraleið þegar Hrafnabjargavegur var í notkun, og landfræðileg einangrun því minni en nú.
Reikna má með að skógurinn hafi verið aðalforsenda byggðar í Litla-Hrauntúni, líkt og á öðrum býlum og seljum í Þingvallasveit, og nýttur til eldsneytis og beitar. Saga Litla-Hrauntúns er því samofin sögu skógarins og hefur hann nú fest rætur sínar kyrfilega í rústum þess að sinni.“
Ljóst er, af fyrirliggjandi minjum að dæma, að framangreind „Litla-Hrauntún“ hafa verið á að m.k. tveimur stöðum, þ.e. við alfaraleiðina Hrafnabjargarveg (Prestastíg) sem og skammt sunnan hans.
Heimild:
-https://www.thingvellir.is/fraedsla/ornefni/h/hrauntun/
-https://www.thingvellir.is/fraedsla/ornefni/l/litla-hrauntun/
Hrauntún.
Skógarkot
Gunnar Grímsson, starfsmaður Þingvallaþjóðgarðs, tók saman eftirfarandi fróðleik um „Skógarkot“ við Þingvelli:
Gunnar Grímsson.
„Skógarkot er eyðibýli í skóginum fyrir austan Þingvelli. Það er staðsett um miðja vegu á milli Almannagjár og Hrafnagjár og upp við gamla sýsluveginn um Þingvallasveit.
Skógarkot var ein af hjáleigum Þingvallabæjar en þótti njóta allnokkurs sjálfstæðis frá heimajörðinni á síðari tímum. Skógarkot komst í alfaraleið á 19. öld og blómstraði í kjölfar mikillar jarðræktar, svo það þótti með bestu sauðfjárjörðum sveitarinnar þar til bærinn fór í eyði árið 1936. Nú er Skógarkot einna þekktast sem miðpunktur fjölmargra gönguleiða í Þingvallahrauni.
Hraunfólkið í Skógarkoti
Bóndinn hét þá Halldór Magnússon, en munnmæli voru þá í sveitinni um að fornbýlið „Þórallastaðir“ hafi áður verið þar sem Skógarkot er nú.
Ekki er vitað með vissu hvenær byggð hófst í Skógarkoti, en þess er fyrst getið í visitasíu Þórðar biskups Þorlákssonar frá 1679. Býlinu er lýst sem einni af hjáleigum Þingvallabæjar í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1711.
Nafnið tengist að öllum líkindum Þórhalli „ölkofra“ úr Ölkofra sögu sem bruggaði öl handa þingmönnum til forna og brenndi óvart Goðaskóg. Bæjarnafnið Þórhallastaðir er nú notað yfir annað eyðibýli um 500 metrum suðaustan Skógarkots. Þar var síðan stekkur frá Skógarkoti.
Skógarkotsbærinn á 19. öld
Litlar sögur fara af ábúendum Skógarkots á átjándu öld, en við upphaf þeirrar nítjándu bjó þar Elka Sæmundsdóttir (1749–1835) ásamt börnum sínum tveimur. Önnur dóttir Elku hét Sigríður Eyjólfsdóttir (1780–1837); kvæntist hún Kristjáni nokkrum Magnússyni (1777–1843) skömmu eftir árið 1800 og tóku þau svo við búrekstrinum.
Björn Th. Björnsson getur þess í bók sinni Þingvellir – staðir og leiðir (bls. 144) að Ófeigur Jónsson, þúsundþjalasmiður frá Heiðarbæ, hafi verið fenginn til að skreyta stofuna, sem var „blámáluð innan og skreytt rósastrengjum umhverfis efst á veggjum, en loftbitar dökkblárri og einnig rósamálaðir, svo og hurðir innan.“
Skógarkotsbærinn gekk undir miklar endurbætur á fyrri hluta 19. aldar. Sagt er að timburhús með afþiljaðri stofu hafi verið reist í Skógarkoti milli 1820–1830 og verið eina timburhús sveitarinnar þar til núverandi Þingvallakirkja var reist 1859.
Kristján var kjörinn hreppstjóri Þingvallasveitar og sinnti þeirri stöðu um langa hríð. Hann lét meðal annars lagfæra alfaraveginn fram hjá Skógarkoti og austur yfir Hrafnabjargaháls, sem og Norðlingaveginn á milli Öxarár og Bolaklifs. Þá lét Kristján lagfæra stíga yfir Hrafnagjá og gera Langastíg í Stekkjargjá færan klyfjahestum.
Skógarkot – túnakort 1920.
Kristján og Sigríður eignuðust alls sjö börn, en auk þess eignaðist Kristján átta börn til viðbótar með einni af vinnukonum bæjarins, Guðrúnu Þorkelsdóttur. Barneignarmál Kristjáns eru meðal viðfangsefna í sögulegu skáldsögunni Hraunfólkinu eftir Björn Th. Björnsson sem kom út árið 1995.
Jón Kristjánsson (1811–1895) tók við Skógarkoti að föður sínum látnum 1843 og réð þar búi fram til 1890. Jón var þríkvæntur; fyrst Guðrúnu Ófeigsdóttur (1808–1835), síðan Kristínu Eyvindsdóttur (1813–1868) og loks Vilborgu Þórðardóttur (1836–1881). Jón hlaut góðan orðstír fyrir bústörf sín, stækkaði túnið til muna og reisti svo virðuleg húsakynni að hjáleigan Skógarkot þótti með bestu bæjum Þingvallasveitar.
Skógarkot á 20. öld
Jóhann Kristjánsson frá Skógarkoti – Á Skógarkotsvegi. Jóhann Kristjánsson með aðföng á hestvagni sínum. Kaupstaðaferðir voru farnar á hverju vori og hausti og nauðsynjavörur keyptar í miklu magni. Einnig var farið fyrir jólin.
Næstu ábúendur Skógarkots á eftir Jóni Kristjánssyni voru hjónin Hannes Guðmundsson (1836–1913) og Margrét Eyjólfsdóttir (1826–1899). Tóku þau við búinu 1890. Á eftir þeim bjuggu þau Halldór Ólafsson (1866–1908) og Þóranna Árnadóttir í Skógarkoti árin 1907–1908 og Ólafur Björnsson og Steinunn Björnsdóttir 1908–1909.
Lýsing er til af torfbænum í Skógarkoti við lok búsetu Ólafs og Steinunnar. Úr bæjargöngunum var gengið inn í eldhús með moldargólfi, þar sem borð var og stólar auk eldavélar með bakaraofni sem gekk fyrir kolum og viði. Úr eldhúsinu var gengið inn í hlóðaeldhús og geymslu. Úr geymslunni var síðan gengið inn í fjósið. Eldhúsið leiddi einnig inn í fjögurra stafgólfa baðstofu með timburgólfi og fimm rúmum. Smærra, tveggja stafgólfa rými var inn af baðstofunni. Ofnar voru í húsinu og olíulampar lýstu það upp, en útikamar var fyrir utan geymsluna. Rigningarvatni var safnað af þakinu ofan í tunnu.
Skógarkot Teikning af Skógarkoti frá 1960, byggð á ljósmynd af bænum frá 1917. Þröstur Pétursson (1938–2000) teiknaði myndina árið 1960, en faðir hans ólst upp í Skógarkoti.
Timburhús var reist á hlaðinu andspænis bænum árið 1907, sama ár og núverandi turn Þingvallakirkju var byggður. Húsið var með einum sexrúðuglugga á framhliðinni og öðrum smærri á risinu og á þakinu var vindhani með ártalinu 1907. Húsið var kallað gestastofa og notað handa næturgestum. Var full þörf á því, enda var gestagangur ávallt mikill á bænum.
Árið 1917 samanstóð bærinn í Skógarkoti af þremur burstum með timburgöflum sem sneru fram á hlaðið. Innsta burstin var geymsla með sérinngangi, en miðburstin var baðstofa með átta rúmum upp við langveggina. Inngangengt var úr baðstofunni í eldhúsið í fremstu burstinni. Matjurtagarður var reistur upp við bæinn og við hlið hans var hrísköstur.
Fjárhús og fjós voru áföst við bæinn að aftanverðu; þau sneru hornrétt á íbúðarhúsin og við innganga þeirra var lítill hænsnakofi. Gamla hlóðaeldhúsið var staðsett mitt á milli fjóssins og eldhússins og innangengt í það úr báðum byggingum.
Skógarkot – ljósmynd frá 1917.
Skógarkotsbærinn var að miklu leyti endurbyggður árin 1920–1921. Járnklætt timburhús var þá reist upp við hlaðið, með þremur sexrúðugluggum á framhliðinni og inngangi nyrst. Þar var eldhús, baðstofa og stofa, ásamt tveimur gestasvefnherbergjum sem höfðu sérinnganga á austurhliðinni. Hluti af gamla bænum fékk að halda sér við afturhlið timburhússins.
Gestastofan á hlaðinu var þá færð upp að nýja íbúðarhúsinu og notuð sem viðbygging. Inngangur var á framhlið hennar og í henni voru stofa og svefnherbergi. Í háalofti gestastofunnar var birgðageymsla fyrir hveiti, sykur og aðrar hrávörur og andspænis geymslunni var kompa þar sem börn voru látin sofa þegar gestagangur var mikill. Steyptur kjallari var reistur ofan í fjárhúsinu, líklega fyrir safnhaug.
Skógarkot – málverk.
Í nýja eldhúsinu var stór kolaeldavél sem hitaði upp vatn í áföstum vatnskassa til daglegra nota. Einn balinn í herberginu var notaður til uppþvotta en annar til þess að baða börnin. Hægt var að rúma allt að fjórtán einstaklinga á bekkjunum við matarborðið. Skápar voru upp við annan langvegginn og annar hornskápur upp við gluggann; hjá honum var gengið niður í óupphitaðan kjallara þar sem matvæli voru geymd við lágan hita. Lítill gluggi hleypti ljóstíru þangað inn.
Úr eldhúsinu var þá innangengt í hlóðaeldhúsið þar sem slátur var m.a. soðinn, kjöt reykt og þvottur þveginn í stórum suðupotti. Fyrir framan bæjarhlaðið var veglegur matjurtagarður reistur, þar sem kartöflur og rófur voru ræktaðar í miklu magni handa ábúendum og gestum.
Börnin í Skógarkoti
Skógarkotsbærinn á 3. áratug 20. aldar. Horft er til norðurs frá Vaðmálsbala að bæjarhúsunum. Fyrir aftan þau er Sjónarhóll og á honum eru tvö útihús. Hið vinstra er sagt vera hlaða með áföstum hrútakofa og hesthúsi, en það hægra hefur verið langhús fyrir kindur.
Börn Jóhanns og Ólínu hétu Kristján (1908–1986), Jón (1909–1950), Pétur Júlíus (1911–1991), Herdís (1913–2015) og Greta María (1916–2006). Bræðurnir Pétur og Kristján skilja eftir sig ómetanlegar örnefnaskrár sem urðu grundvöllur þekktra leiðarbóka um þjóðgarðinn á Þingvöllum, líkt og Þingvellir – staðir og leiðir eftir Björn Th. Björnsson og Þingvallabók – handbók um helgistað þjóðarinnar eftir Björn Þorsteinsson. Bræðurnir hlúðu einnig að minningarreit um Jón bróður þeirra í svokölluðum Jónslundi.
Staðhættir í Skógarkoti
Skógarkot 1913.
Skógarkotsbærinn var reistur suðaustan undir hól sem kallast Sjónarhóll eða Balinn, innan í fimm hektara túni sem er afgirt með grjótgarði. Traðir liggja inn að bæjarrústunum úr suðri, og framan við þær og hlaðið er stór matjurtagarður.
Við norðausturhlið bæjarins er lág upphækkun sem virðist að einhverju leyti manngerð og gæti samsvarað örnefninu Hlöðuhól. Þar fyrir austan er uppgróinn hraunbali sem nefnist Harðhaus, þar sem hrísköstur bæjarins var oft geymdur á veturna, og nokkuð austan hans er djúp laut sem nefnist Möngudalur. Sunnan við bæjarhúsin og matjurtagarðinn eru nokkrar samhliða rákir sem kunna að vera leifar mannvirkja.
Skógarkot – brunnur. Brunnurinn er um tveggja metra djúpur og tiltölulega heillegur. Þar sem grunnvatn var með öllu óaðgengilegt í hrauninu var einungis hægt að safna úrkomuvatni. Af þeim sökum þornaði brunnurinn oft upp, og þurfti þá að sækja neysluvatn í brunninn á Þórhallastöðum eða ofan í Ölkofradal. Í þurrkatímum þurfti jafnvel að sækja vatn niður í Tjarnir, fyrir ofan Vatnsvik, eða í gjárnar hjá Þingvöllum. Skepnum var ýmist brynnt í Þingvallavatni eða í smápollum í næsta nágrenni bæjarins, og þvottur var þveginn við Þingvallavatn eða við bakka Öxarár. Í frosthörkum þurfti þá að bræða snjó til drykkjar.
Brunnurinn í Skógarkoti er í túninu rúmum 100 metrum austan bæjarins. Hann er vel hlaðinn og djúpur en vatn hélst aðallega í honum í votviðratíð. Þegar hann þornaði upp þurfti að sækja neysluvatn til Þórhallastaða eða niður að Tjörnum, sem eru skammt fyrir ofan Vatnsvik í Þingvallavatni. Stöðull Skógarkots var austan við brunninn sem og fjárhús með lítilli hlöðu upp við túngarðinn.
Árið 1925 er getið um fjögur fjárhús, tvær heyhlöður og eitt hesthús í Skógarkoti. Leifar útihúsa sjást meðal annars uppi á Sjónarhól, ofan bæjarins, og er eitt þeirra með grjóthlöðnum kjallara. Efst á hólnum kallast Réttarhóll; þar er sprunga með grjóthleðslum í og austan undir hólnum er tvískipt fjárrétt.
Eitt helsta kennileiti Skógarkots er mikill, grjóthlaðinn garður sem umlykur túnið og hluta Sjónarhóls. Hann er afrakstur mikilla jarðabóta á 19. og 20. öld, þar sem túnið var nær tvöfaldað að flatarmáli. Túnið var fært út í mörgum áföngum með færikvíum, og steinar voru hreinsaðir úr jarðveginum og notaðir sem hleðslugrjót. Aðflutt mold var þá lögð ofan á berar hraunhellur.
Skógarkot – loftmynd.
Eldri túngarður er vel sjáanlegur innan í túninu. Hann er hringmyndaður og mælist um 200 metrar í þvermál. Ekki liggur fyrir hvenær hann var reistur. Syðsti hluti túnsins var ræktaður upp á síðari hluta 19. aldar og kallast Gerði; þar má finna útihúsaleifar á tveimur stöðum. Líklega hefur stækkun túnsins til norðurs farið fram eftir árið 1920, sbr. túnakort frá því ári. Þar hefur gamalt, rétthyrnt garðlag lent innan hins nýræktaða túns, og innan þess má finna smátóft og manngerða dæld.
Við suðurenda traðanna, rétt fyrir utan túngarðinn, er hraunhella sem kallast Vaðmálsbali og var notuð til að þurrka vaðmál og ull.
Ítök og nytjar
Skógarkot – örnefni
Skógarkot var hjáleiga frá Þingvöllum og deildi óskiptu beitarlandi með heimajörðinni og öðrum hjáleigum í landi Þingvalla. Grasnytjar utan túns voru á ýmsum slægjublettum í hrauninu og í fjallhögum, ásamt Brúsastaðamýri á tímabili. Í harðindum fékk Skógarkotsfólkið að heyja á Hofmannaflöt eða jafnvel austur á Laugardalsvöllum.
Skógarhögg var norðan og austan bæjarins, þar á meðal í Magnúsarklettsskógi. Mörkin á milli skóglendis Þingvalla og Skógarkots voru dregin í línu á milli Helluholts, Jafningjavörðu og Eyvindarhóls, og mörkin á milli Skógarkots og hjáleigunnar Hrauntúns voru ákvörðuð við Markavörðu, hér um bil mitt á milli bæjanna tveggja.
Skógarkot átti veiðirétt í Þingvallavatni milli Langatangahólma og Hallviks. Bátalægi og netaveiðar voru við Öfugsnáða og þvottastaður í Hlóðavík skammt austar. Silungur var geymdur lifandi í þró í vatninu þar til honum var slátrað.
Skógarkot – teikning 1913.
Tveir stekkir tilheyrðu Skógarkoti. Annar þeirra hét Gamli-Stekkur og stóð hann við eyðibýlið Þórhallastaði. Þar áttu Skógarkotsbændur einnig fjárhús, kálgarð og ræktaðan túnblett. Hinn stekkurinn hét Nýi-Stekkur og er staðsettur nálægt Ámundahólum fyrir ofan Vatnsvik.
Fjárhelli góðan áttu Skógarkotsbændur á Hellishæð, beint austur af bænum. Annar fjárhellir fannst sunnan bæjarins í upphafi 20. aldar. Engar áreiðanlegar upplýsingar hafa varðveist um sel Skógarkotsbænda, en þeim er eignuð selstaða norðvestan Sigurðarsels í sóknarlýsingu Þingvallaprestakalls 1840. Líklega hefur hún verið nálægt örnefninu Selhólum.
Samgöngur
Konungsvegur að Skógarkoti um Þingvallahraun.
Frá Skógarkoti liggja leiðir til allra átta. Flestar eru þær stikaðar og auðveldar yfirferðar. Fjölfarnasta leiðin heitir Skógarkotsvegur eða Gjábakkavegur og liggur meðfram sunnanverðum túngarðinum á milli Þingvalla og Hrafnagjár. Vegurinn varð sýsluvegur sveitarinnar á 19. öld eftir að gamla leiðin um ós Öxarár spilltist í jarðskjálftahrinu, og var síðan ein fjölfarnasta leiðin um Þingvallahraun þar til svokallaður Konungsvegur var lagður nálægt bökkum Þingvallavatns árið 1907.
„Svo sem allir vegir lágu til Róms suður í álfu, þannig liggja allar leiðir í austanverðu Þingvallahrauni um Skógarkot“ segir í Þingvallabók Björns Th. Björnssonar.
Önnur og eldri leið klofnar frá Gjábakkavegi austan Skógarkots. Hún kallast Klukkustígsleið og liggur fram hjá Þórhallastöðum, upp Hábrún og yfir Klukkustíg á Hrafnagjá. Munnmæli í sveitinni herma að hún hafi verið ein elsta þjóðleiðin til Þingvalla, en síðan var hún innansveitarleið á milli Skógarkots og bæjarins Gjábakka. Leiðarkaflinn sem nú er stikaður milli Skógarkots og Þórhallastaða var stekkjargata frá Skógarkoti.
Skógarkot – heimtröðin.
Þrjár innansveitarleiðir liggja til suðurs frá tröðunum í Skógarkoti. Sú fyrsta kallast Gönguvegur og liggur til suðvesturs að Þingvöllum; hana fóru ábúendur Skógarkots er þeir sóttu messur í Þingvallakirkju. Næst kemur Vatnskotsgata, sem liggur beint suður að hjáleigunni Vatnskoti. Gatan kallast hins vegar Skógarkotsgata þegar hún er farin til norðurs. Þriðja gatan nefnist Veiðigata og liggur suður að veiðistað bæjarins við Öfugsnáða.
Hrauntúnsgata kallast leiðin á milli Skógarkots og hjáleigunnar Hrauntúns. Hún liggur til norðurs frá bæjarrústunum í Skógarkoti, fram hjá brunninum í túninu og þaðan eftir Brúnum. Önnur leið, er nú kallast Nýja-Hrauntúnsgata, var lögð vestan og samhliða þeirri gömlu á fyrri hluta 20. aldar. Hún liggur eftir vestari hluta túngarðsins í Skógarkoti norður að Hrauntúni og heldur svo áfram norður að Ármannsfelli.
Þingvellir – kort.
Frá Skógarkoti liggja tvær leiðir norðvestur að Leirum. Önnur þeirra er Krókhólagata, sem krækir fram hjá Krókhólum og fer svo um Sandhólastíg hjá samnefndum hólum. Hin leiðin nefnist Miðhólagata og er óstikuð. Hún liggur til norðurs frá Skógarkoti, tekur svo mið á Miðhóla og fer þaðan um Leirastíg inn á Leira.
Tvær nafngreindar götur liggja til austurs og norðausturs frá Skógarkoti. Báðar eru þær óstikaðar. Hellisgata liggur austur að fjárhelli bæjarins á Hellishæð og er merkt með gömlum vörðum á stöku stað. Hin heitir Gapahæðagata og liggur um Mosalág norðaustur að Gapahæðum og Raftviðarhlíð.“ – Gunnar Grímsson tók greinina saman.
Heimild:
-https://www.thingvellir.is/fraedsla/ornefni/s/skogarkot/
Þingvellir – í Skógarkoti.
Menning
Þegar einhver er spurður: „Hvað er menning?“, verður viðkomanda annaðhvort svarafátt eða svarið verður svo víðfemt að inniheldið verður nánast um allt og ekkert.
Menningarverðmæti voru lögð undir hús í miðbæ Reykjavíkur – vegna skammsýni.
Menning hefur stundum verið skilgreind sem „samsafn hegðunarmynstra sem fyrirfinnast í ákveðnum samfélögum, og gildishlaðinna tákna sem gefa hegðuninni ákveðna merkingu eða tilgang. Margar mismunandi skilgreiningar eru til á menningu. Mannfræðingar nota hugtakið til að vísa til þeirrar viðleitni mannsins að skipa lífsreynslu sinni í flokka eða mynstur, og að tjá hana á skipulegan máta. Menning hefur einnig verið skilgreind sem „lífsmynstur heilla samfélaga“. Menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, hefur einnig lagt til að menning sé skilgreind sem: „… samsafn þeirra trúarlegu, efnislegu, vitrænu og tilfinningalegu þátta sem einkenna hvert samfélag eða samfélagshóp.
Hlautsteinn.
Listir og bókmenntir teljast til menningar, en einnig lífsstíll, sambúðarform, mannleg gildi, hefðir og skoðanir.“ Í skilgreiningunni liggur að menning grundvallast á orðinu minning.
Stundum er talað um handverksmenningu, þ.e. hvernig verkin voru unnin áður fyrr. Bókmenning lýtur sama lögmálinu. Það er og eðli goðsagna að hugsa til hins forsögulega og leita skýringa á uppruna heimsins og upphafi sögunnar. Allir menningarheimar eiga sér goðsögulegan uppruna og vestræn menning á sinn uppruna ekki síst í hinum auðuga og fjölbreytta goðsagnaheimi Forn-Grikkja.
Íslensk sendiráð á erlendri grundu kynna gjarnan Ísland og íslenska menningu sem mikilvægan þátt í starfsemi. Jafnan er boðið upp á spennandi möguleika á því að koma íslenskri menningu á framfæri. Á hverju ári eru íslenskar kvikmyndir teknar til sýningar í Norræna húsinu og einnig er þar góð aðstaða til fyrirlestra og tónleikahalds. Einnig er náið samstarf með öðrum norrænum aðalræðisskrifstofum að sameiginlegum verkefnum á sviði lista- og menningarmála.
Stoðhola í skálatóft í Húshólma í Krýsuvík.
Sjaldnast er menningin kynnt í formi minja eða áþreifanlegrar arfleifðar, en þess frekar í hlóði (söng og spili) og mynd (kvikmynd). Getur ástæðan verið sú að ímyndunarhönnuðir vilji gefa aðra mynd af „menningunni“ en hún raunverulega er? Skammast þjóðin sig fyrir „fátæklegheitin“ í samanburði við „íburðinn“ erlendis?
Hér heima er málum öðruvísi háttað. Haldnar eru sýningar á bókmenntaarfinum í Þjóðmenningarhúsinu, upphafi landsnáms í kjallara hótels í miðborginni og Þjóðminjasafnið gefur gestum kost á að líta menningarverðmætin augum.
Skoðum dæmi um klysjukenndan áhuga landans út á við: „Íslendingar hafa haldið fram þeirri skoðun að nýta beri í miklu ríkara mæli þann styrk sem Norðurlöndin búa yfir og felst í mannauði, sameiginlegum menningararfi og gildismati, svo og öflugu mennta-, vísinda- og nýsköpunarkerfi. Margt bendir til þess að Norðurlönd hafi hingað til vannýtt þessa auðlind til að hasla sér völl á alþjóðlegum vettvangi.
Selstóft á Reykjanesskaga – fulltrúi verkmenningar í 1000 ár.
Íslendingar leggja því áherslu á að nýta sem best innri og ytri styrk Norðurlanda til að efla samkeppnisstöðu á sviði menningar, mennta og vísinda. Lykilorðin eru annars vegar samlegð (synergi) og hins vegar hnattræn útrás. Með öflugra rannsóknarsamstarfi þarf að samþætta og samræma þekkingarauðinn í löndunum, en jafnframt stefna að útbreiðslu norrænna menningar-, mennta- og vísindaafurða.“ Hér er öllu grautað saman; menningu, vísindum, útrás og nýsköpun – ágætt dæmi um ómeðvitaða arfleifð.
Menningarmál hafa jafnan verið ofarlega á baugi í byggðum landsins og bera menningarstefnur sveitarfélaga þess glöggt merki. Menningarstefnur eru staðfesting og viðurkenning á mikilvægi og gildi menningarlífs í sérhverju sveitarfélagi og markmið hennar er að skapa sem best skilyrði fyrir varðveislu, ræktun og miðlun sameiginlegs svæðisbundins menningararfs. Ennfremur er það gjarnan markmið að tryggja eftir föngum að „allir geti notið menningarlífs og að búa í haginn fyrir skapandi, lifandi listasemi og stuðla að sem almennastri þátttöku íbúa á því sviði.“
Þosteinshellir í Heiðmörk.
En hvað er menning?
„Samkvæmt Orðabók Menningarsjóðs er menning „þroski mannlegra eiginleika mannsins, það sem greinir hann frá dýrum, þjálfun hugans, andlegt líf.“ Íslensk orðsifjabók bætir því við að menning sé „þroski hugar og handa; … það að manna einhvern … þróun, efling, siðmenning“. Orðabók Menningarsjóðs segir líka að menning sé „sameiginlegur arfur (venjulega skapaður af mörgum kynslóðum) … rótgróinn háttur, siður“. Hin Íslenska alfræðiorðabók Arnar og Örlygs segir að menning sé „sú heild þekkingar, siðferðis, trúar og tákna sem er undirstaða mannlegs samfélags“.
Hér má greina að minnsta kosti tvær ólíkar merkingar sem lagðar eru í hugtakið „menningu“ í almennri notkun. Í fyrsta lagi mætti nefna hugmyndina um siðmenningu. Í öðru lagi kæmi svo hugmyndin um menningu sem rótgróinn sið, sameiginlegan arf. Síðari hugmyndin er oft tengd hugtakinu þjóðmenning, að hver þjóð eigi sérstaka menningu, [líkt og sveitarfélög landsins].
Prestsvarðan við Garðsstíg á Rosmhvalanesi.
„Menning“ er einnig lykilhugtak ýmissa fræðigreina, ekki síst mannfræðinnar. Í því sem hér fer á eftir er sett fram mjög einfölduð mynd af hefðbundnum hugmyndum mannfræðinnar um menninguna.
Mannfræðin hefur lengi litið svo á að mannkynið sé eitt og það búi yfir sameiginlegum eiginleikum. Við blasir þó að það hefur búið sér mjög fjölbreytilega lifnaðarhætti. Eitt af helstu verkefnum mannfræðinnar að lýsa og skýra þennan fjölbreytileika og það hvernig hann er mögulegur.
Mannfræðingar hafa lengi haft þá skoðun að fjölbreytileikinn byggi ekki á líkamlegum mun manna eins og sjáist af því að fólk fylgi þeim siðum sem það lærir. Barn sem á ættir að rekja til Íslands en er ættleitt og elst upp hjá japönskum foreldrum, lærir japönsku eins og hvert annað barn þar í landi. Klassískar hugmyndir mannfræðinga um menningu ganga út á það að hún sé afl sem mótar einstaklinginn, hugsun hans og hegðun, og að þannig megi líta á að sá fjölbreytileiki í lifnaðarháttum sem mannkyn hefur búið sér sé menningarlegur.
Staðarborg – fjárborg ofan Kálfatjarnar.
Þá hafa mannfræðingar lengi álitið svo að í heiminum séu margar ólíkar menningar, að við getum talað um íslenska menningu, danska menningu og svo framvegis. Þó að hverri menningu megi skipta niður í ákveðna þætti – trúarbrögð, goðsagnir og vígslusiði, svo einhverjir séu nefndir – fléttist þessir þættir í hverju tilviki saman og myndi ákveðna heild. Þannig kennir klassískur skilningur mannfræðinnar að einstakur þáttur tiltekinnar menningar verði ekki skilinn í einangrun heldur verði að skoða hann í samhengi við alla aðra þætti hennar. Samkvæmt þessu er hver menning heildstæð eining.
Leyndar menningarminjar á Reykjanesskaga.
Ef menningin er heildstæð, er hún líka afmörkuð. Við getum þannig talað um íslenska menningu og enska menningu og dregið skýr mörk milli þeirra. Það fólk sem tilheyrir hverri menningu, tilheyrir henni allt á sama hátt. Íslensk menning er menning íslensku þjóðarinnar en ekki bara einhvers hluta hennar. Hugmyndin er líka sú að menning hafi ákveðinn stöðugleika. Íslensk menning er „íslensk menning“ hvort sem talað er um landnámstímann eða nútímann, og þarna á milli er eitthvert sögulegt samhengi, einhver stöðuguleiki.
Þetta er þá hin klassíska hugmynd mannfræðinnar um menninguna: Hver menning er sjálfstætt kerfi sem endurnýjar sjálft sig. Þessi hugmynd um menningu hefur verið tekin til gagngerrar endurskoðunar undanfarna áratugi. Nú telja flestir að menning sé afsprengi valdatengsla og drottnunar, að menning sé ákveðið form valds og drottnunar, hún sé miðill þar sem vald er bæði skapað og spornað við því.
Íslendingur í Víkingaheimum. Skipið er byggt á málum Ásubergsskipsins.
Sem dæmi um þetta má benda á hvernig vísað var í þætti úr íslenskri menningu og sögu til rökstuðnings fyrir uppsetningu gagnagrunns á heilbrigðissviði: Víkingaarfleiðina og sagnirnar. Einnig má benda á hvernig andstæðingar gagnagrunnins notuðu hliðstæð menningarleg rök gegn gagnagrunninum: Afsal sjálfstæðisins 1262 og „sölu landsins“ 1949. Menning er þess vegna ekki hlutur til fyrir utan og ofan okkur, heldur er hún hluti af hinu daglega lífi, með allri sinni baráttu og striti.“
Í raun, ef vel er að gáð, fela sérhver mannanna verk í sér afurð menningar er krefst ákveðinnar varðveislu og virðingar þeirra er á eftir koma. Hversu vel hún hefur varðveist á ekki að skipta neinu máli.
Þegar menningarsögulegar minjar á Reykjanesskaganum eru skoðaðar, hvort sem um er að ræða á einstaka stað eða sem heild, blasir vanræksla hvarvetna við.
Herdísarvík – sjóbúð.
Svo er að sjá sem fulltrúar minjavörslunnar hafi MJÖG litlar áhyggjur af þessum fornleifum, enda hafði einn þeirra það á orði í einni kennslustundinni í HÍ að “engar merkilegar fornleifar væri að finna á svæðinu”. Þá var hann að miða við Glaumbæ í Skagafirði, Víðimýri og aðra slíkar er endurreistar hafa verið í „sómasamlegri mynd“. Það segir nokkuð um gildismat viðkomandi. Fátækleg, óhreyfð, en áþreifanleg arfleifð, jafnvel jarðlæg, er auðvitað engu að síður merkileg en uppgerð fornleif. Þessum skilningi “sérfræðinganna” þarf að breyta. Ef það tekst verður Reykjanesskaginn eitt merkilegasta minjasvæði landsins.
Skógfellastígur – forn þjóðleið.
Alþingismenn (fjárveitingavaldið) er mjög svo upptekið, líkt og var í lok 19. aldar, að dýrð Íslendingasagnanna og endurreisn þeirra, en huglægni þeirra kemur samt sem áður aldrei til með að geta staðfest eitt eða neitt á vettvangi fornleifanna. Þess vegna eru minjarnar sjálfar svo mikilvægar, þ.e. myndbreyting þess sem var í raun, bæði frá einum tíma til annars svo og raunverulegum aðstæðum fólksins er þar bjó – og dó. Þær, hversu lítilmótlegar sem þær eru, hver og ein, ber að virða til eins langrar framtíðar og mögulegt er.
Heimildir m.a.:
-wikipedia.org
-visindavefur.is
Staðarbrunnur endurgerður.
Neysluvatn – brunnar og vatnsstæði
Gamlir brunnar teljast til fornleifa. Samkvæmt skilgreiningu þjóðminjalaga þá eru fornleifar allar leifar fornra mannvirkja og annarra staðbundinna minja sem menn hafa gert eða manna verkverk eru á, og eru 100 ára eða eldri. Sem dæmi um fornleifar eru nefndar; „brunnar, uppsprettur, álagablettir og aðrir staðir og kennileiti sem tengjast siðum, venjum, þjóðtrú eða þjóðsagnahefð…“
Norðurkot á Vatnsleysuströnd – brunnur.
Í Þjóðháttaskrá Þjóðminjasafnsins (41) er fjallað um neysluvatn og öflun þess. Þar er m.a. spurst fyrir um vatnsstæði, vatnsból, vatnsþrær, brunna, uppsprettur, lækningalindir og vatnsleiðslur: „Öll mannavist í landinu er tengd öflun neysluvatns fyrir fólk og fénað. Landnámsmenn, sem reistu fyrst byggð hérlendis, hafa m.a. sælst til þess að rennandi vatn félli hjá bæjarstæðinu og til skamms tíma hefur það þótt góður kostur á sveitabýli að eiga góðan bæjarlæk rétt hjá bæjarveggnum. Allt hefur þetta breyst á þessari öld [20. öld], flest byggð ból eiga nú kost á streymandi lindarvatni eftir vatnsleiðslum um lengri eða skemmri veg. Þessi breyting hefur gerst á svo skömmum tíma í sögu þjóðarinnar að enn muna fjölmargir Íslendingar til þess að bera þurfti allt neysluvatn frá brunni eða bæjarlæk í hús.
Vanslind á Reykjanesskaga.
Hvað felst í orðinu vatnsból? Er það eingöngu notað um þann stað sem neysluvatn heimilisins er tekið úr? Gilti þá einu hvort vatnið var sótt í læk, tjörn eða jafnvel brunn? Var ábýlisjörðum talið gott vatnsból til kosta í umræðu manna á milli? Var þá einnig talað um langan eða stuttan vatnsveg og miðað við það hve langan veg þurfti að sækja neysluvatn? Voru dæmi þess að sækja þyrfti neysluvatn á hestum um langan veg?
Hvað um bæjarlækinn? Var hlaðin þar sérstök vatnsþró? Var hlaðið þrep í farveginn til að mynda smáfoss (lækjarbuna) við vatnsbólið? Var sérstakur, flatur steinn við vatnsbólið, ætlaður til að klappa á þvott (þvottasteinn)? Var vegur lagaður með einhverjum hætti að vatnsbóli (stíflur, upphækkun)? Var vatnsbólið haft til þess að afvatna í saltfisk og e.t.v. kjöt? Voru dæmi þess að bæjarlæknum væri veitt gegnum hús, innanbæjar, eða að byggt væri hús eða skýli yfir vatnsbólið? Var neysluvatn sótt í tjörn nálægt bænum? Var einhver umbúnaður í sambandi við vatnstöku þar, t.d. hleðsla útí tjörnina eða grafin þró í tjarnarbotninn? Voru til upphlaðin vatnsból, án aðrennslis eða frárennslis ofanjarðar. Eru til sagnir eða munnmæli varðandi slík vatnsból, t.d. hvað varðar öryggi vatns til nota (að engum skyldi verða meint af vatninu ef vissum skilyrðum var fullnægt)?
Gvendarbrunnur við Alfaraleið.
Brunnar voru víða, einkum í seinni tíð, einkum þar sem ekki var völ á neysluvatni nema með því að grafa brunn. Einstakir menn, öðrum fremur, unnu víða að brunntöku og hleðslu brunna og hlutu jafnvel viðurnefni af því. Var bæjarbrunnurinn innanbæjar, t.d. í fjósi? Var ranghali eða gangur til brunns innanbæjar og byggt sérstakt hús þar yfir brunninn? Var e.t.v. sérstakt brunnhús utanbæjar? Lýsið brunntöku og brunnhleðslu ef tök eru á. Var sprengiefni notað við brunntöku þar sem hraun eða klettar voru til hindrunar? Voru brunnar yfirleitt hringhlaðnir? Hvað með hleðsluefnið. Hvað vita menn dæmi til þess að brunnar hafi verið grafnir djúpt niður? Hvernig var umbúnaði yfir brunnopum (yfirgerslu með hlemmi og brunnvindu t.d.) háttað? Vita menn dæmi þess að brunnar hafi jafnan verið opnir vegna gamalla ummæla?
Merkinesbrunnur – niðurgenginn.
Fylgdi sérstök vatnsfata brunni (vatnsponta)? Voru dæmi þess að silungur (eða silungar) væri hafður í brunni (brunnsilungur) til að útrýma þar brunnklukku t.d.? Voru vatnsleiðslur síðar tengdar við gamla brunna? Voru brunnar hreinsaðir að jafnaði einu sinni á ári (eða oftar)? Eru gamlir brunnar e.t.v. enn í notkun? Hvað nefndist járnborið vatn í brunni (járnláarvatn t.d.)? Er orðið brunnur (brunnar) einnig notað um uppsprettur vatns, t.d. í örnefnum? Þekkja menn sagnir, orðtök eða kveðskap um brunna?
Regnvatn gegndi þýðingamiklu hlutverki og v ar safnað víða. Með tilkomu rennuhúsa urðu tök á því að safna regnvatni í tunnur eða vatnsgeyma. Þetta varð á tímabili þýðingamikill þáttur í vatnsöflun margra sveitaheimila og sumra þéttbýlisstaða.
Hvernig voru vatnsgeymar og söfnunarílát regnvatns, hreinsun þeirra og annað, er efnið varðar. Sá þetta allri neysluvatnsþörf heimila borgið á vissu tímabili?
Staðarbrunnurinn í Grindavík hefur nú verið endurhlaðinn – 14 m djúpur.
Vatn á vetrardegi gat verið miklum erfiðleikum bundin. Vatn þvarr í langvarandi frostum, eigi síður en í þurrkum, og vatnsból lögðust undir ís. Hvernig var unnin var bót á þeim vanda, m.a. með því að vaka læki og tjarnir fyrir búfénað. Var sérstakt áhald til þeirra nota (vakarbroddur t.d.)? Voru dæmi þess að snjór væri bræddur til vatnsöflunar, t.d. í fjósi?
Vatnsburður frá vatnsbóli til bæjar var eitt af húsverkunum. Hafði viss heimilismaður einkum það starf að bera vatn í bæ eða fjós? Kunna menn af eigin raun eða eftir annarra sögn að segja frá fólki sem vann fyrir sér með því að bera vatn í hús frá vatnspósti eða vatnsbóli? Hvernig voru áhöld sem notuð voru við vatnsburð og hver voru nöfn þeirra (vatnsfötur,
vatnsgrindur, og o.s.frv.). Voru vatnsker eða vatnstunnur til að hella í vatninu innanbæjar svo jafnan væri þar tiltækur nægilegu vatnsforði?
Brunnmynd.
Lækningalindir hafa verið víða hér á landi, margar að sögn tengdar vígslum Guðmundar góða. Hér er leitað eftir fróðleik um lækningalindir, nöfnum þeirra, notum og sögnum tengdum þeim. Þekkjast nöfn eins og Gvendarlind eða Maríulækur í nánd bæja eða byggða? Var einkum sótt vatn í þessar lindir handa veiku fólki? Voru dæmi þess að þangað væri sótt neysluvatn til drykkjar og matarsuðu en vatn til annarra nota (t.d. þvotta) sótt í annað vatnsból?
Var sama á hvaða tíma sólarhrings vatn var sótt í lækningalindir? Eru til sagnir um það að lækningalindir hafi verið saurgaðar með einhverjum hætti þannig að þær misstu kraft sinn? Hvenær var hætt að sækja vatn í lækningalindir þar sem þeirra var annars völ? Er trú á lækningalindir e.t.v. enn fyrir hendi?
Brunnur við Reykjanesvita – 1878 skv. danskri fyrirmynd.
Vissa varúð þurfti að hafa við öflun vatns á víðavangi, einkum er menn lögðust niður við vatn úti á víðavangi til að svala þorsta sínum (að signa yfir vatnið eða drekka gegnum dúk eða síu einhverskonar)? Var e.t.v. algengasta aðferðin sú að drekka úr lófa sínum?
Nesbrunnur í Selvogi.
Vatnsleiðslur með sjálfrennandi vatni eða tengdar dælum eða vatnshrútum koma til sögunnar undir lok 19. aldar og þó einkum á þessari öld. Í fyrstu var um stein- og tréstokka að ræða.
Einstakar sveitir hafa lagt samveitur vatns um langar leiðir nú í seinni tíð. Þessar framkvæmdir hafa létt miklu oki af fólki og eru þýðingamikill þáttur í framför aldarinnar. Um þetta er völ margra heimilda en annað liggur engan veginn ljóst fyrir og þá allra helst um það hverjir fyrst hófust handa við að leiða vatn í bæjarhús og útihús í einstökum sveitum eða byggðum. Höfðu einstakir menn forgöngu um það, öðrum fremur, að leggja vatnsleiðslur til heimila og fóru til þeirra starfa bæ frá bæ?“
Duus-hús – brunnur.
Af þessum umleitunum má sjá að vatnsöflun og -neysla hefur þótt áhugaverð fornsöguleg arfleifð – og þarf engan að undra því hér hefur verið um að ræða einn af grundvallarþáttum afkomunnar frá upphafi lífs á jörðinni – allt til þessa dags.
Lindarbrunnur við Gufuskála.